تیۆریی ڕێژەیی

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
ئەم وتارە سەبارەت بە بابەتێکی زانستیانە نووسراوە. بۆ ئانتۆلۆژییانە (بوونناسی) ی تیۆریی ڕێژەیییانە یان وتارە فەیلەسوفیانەکە، بڕوانە ڕێژەییخوازی.
دەرهاوێشتەیەکی دووڕەهەندی لە چەمانەوەی کاتـجێ لە فەزایەکی سێڕەهەندیدا، کە لە تیۆریی ڕێژەیی ئەینشتەیندا دێتە بەر باس.

تیۆریی ڕێژەیی لە فیزیکدا بەگشتی دوو تیۆریی ئاڵبرت ئەینشتەین دەگرێتەوە: تیۆریی ڕێژەیی تایبەت و تیۆریی رێژەیی گشتی. تیۆریی ڕێژەیی تایبەت بۆ گەردیلە بنەڕەتییەکان و کارتێکەرییان لەسەر یەکدی بەکار ئەبرێت و ھەروەھا ھەموو دیاردە فیزیکییەکانیان بێجگە لە ھێزی ڕاکێش، ڕاڤە دەکا. تیۆریی ڕێژەیی گشتی شرۆڤەی ھێزی ڕاکێش و پەیوەندیی ئەم ھێزە بە ھێزەکانی دیکەی سرووشتەوە ئەکات. ئەم تیۆرییە لە گەردوونناسی، ئەستێرەفیزیک و ئەستێرەناسیشدا بەکار دەبرێت.

تیۆریی ڕێژەیی ئەینشتەین فیزیکی ھزری (بە ئینگـ: Theoretical physics) و ئەستێرەناسیی سەدەی ٢٠می گۆڕی و جێگەی تیۆریی ٢٠٠ ساڵەی مکانیک (مکانیکی کلاسیک)ی گرتەوە کە ئیسحاق نیۆتۆن دایڕشتبوو.

لە دوای ساڵانی ١٩٨٠وە فیزیکزانان پرۆژەیەکیان دەست پێکردبوو بۆ پێکەوە گرێدانی ئەلەکترۆموگناتیسی جەیمز ماکسوێڵ بە مکانیکەکەی ئیسحاق نیۆتۆنەوە. تیۆریی ڕێژەیی دەرەنجامی ئەو پرۆژەیە بوو. لەو پرۆسە و ڕەوتەدا چەندین کێشەی تیۆری سەریان ھەڵدا. چارەسەرێک کە پێدەچوو کاردانەوە و شوێنھاتی زۆر گشتگیر دوای خۆی جێ بھێڵێ پێشنیار کرا و لە دووتوێی بابەتێکدا ساڵی ١٩٠٥ بە زمانی ئاڵمانی لەژێر ناوی "ئەلەکترۆدینامیکی تەنە بزۆزەکان" (بە ئاڵمانی: Zur Elektrodynamik bewegter Körper) لە گۆڤاری "ساڵنامەی فیزیک" (بە ئاڵمانی: Annalen der Physik) چاپ و بڵاو بووەوە. نووسەری ئەو بابەتە ئاڵبرت ئەینشتەین بوو.

تیۆریی ڕێژەیی تایبەت و پـێزەکانی ئەینشتەین[دەستکاری]

بە وتەی ئەینشتەین خۆی، تیۆریی ڕێژەیی تایبەت لەسەر دوو پـێزی١ بنەڕەتی دامەزراوە:

  1. یاساکانی فیزیک بۆ ھەموو بینەرێک کە لە ئاستی یەکدا بە شێوەی یەکنەوا لە جووڵە/بزووتندان (بزووتنی یەکنەوا: uniform motion)، یەکسانن (پرەنسیپی ڕێژەیایەتی / بنەمای ڕێژەیایەتی)
  2. خێرایی نوور لە بەتاڵیدا٢ ھەمیشە و بۆ ھەموو بینەرێک یەکسانە، بێ گرینگیدان بەوەی کە بینەر یان سەرچاوی نوورەکە لە ئاستی یەکدا لە جووڵەدا بن یان نا.

تیۆریی بەدەستھاتوو لەم پێزانە زۆر باشتر لە مکانیکی کلاسیک لەگەڵ تاقیکارییەکاندا دێتەوە. بۆ وێنە پێزی ژمارە ٢ دۆنگی (دەسکەوت، نەتیجە) و ئاکامی تاقیکاریی مایکڵسنـمۆرلیمان بۆ ڕاڤە و ڕوون دەکاتەوە.

بێجگە لەوەش، ھەندێ دەرەنجام و شوێنھاتی سەرسووڕھێنەر و دژەخۆماکی (counterintuitive)ی لێ دەکەوێتەوە. ھەندێکیان بۆ نموونە ئەمانەن:

  • ھاوکاتیی ڕێژەیی (بە ئینگـ: Relativity of Simultaneity): دوو ڕووداو کە پێدەچێ بۆ بینەرێک ھاوکات روو بدەن، مەرج نییە بۆ بینەرێکی دیکەش ھاوکات روو بدەن ئەگەر ئەم دوو بینەرە لەئاستی یەکدا لە جووڵەدا بن.
  • درێژبوونەوەی کات (بە ئینگـ: Time dilation): کات لەو کاتژمێرانەدا کە لە جووڵە و رۆیشتندان خاوتر/ھێواشتر تێدەپەڕێ لەچاو کاتژمێرێکی ھادار (ھادار: نەجووڵ، بێبزاو، بە ئینگـ: Stationary)
  • کورتبوونەوەی درێژایی (بە ئینگـ: Length contraction): ھەموو شتومەکێک، تەنێکی فیزیکی، لەو ئاراستەیەی لەمەڕ بینەرێکدا لە بزووتندایە، کورتتر دێتە بەرچاو.
  • خێرایی سنووری ھەیە: ھیچ تەنێکی فیزیکی، ھیچ پەیامێک یاخود شتێکی دی ناتوانێ بە خێراییەکی زۆرتر لە خێرایی نوور بڕوات.
  • کاریگەریی ھێزی ڕاکێش تەنیا ئەتوانێ بە خێرایی نوور لە بۆشاییدا بڕوات، نە زۆرتر یان دەمودەست!
  • بەرانبەریی بارستـوزە (بە ئینگـ: Mass-Energy Equivalence): ، وزە و بارست دەساندەس (بەرانبەر، مساوی) ی یەکن و ئەتوانن بۆ یەکتر بگۆڕدرێن؛ واتە، وزە ئەتوانێ ببێ بە بارست و بارستیش بە وزە.

پەراوێزەکان[دەستکاری]

  1. پـێز: یاسا، بنەما، ئەسڵ. بە ئینگـ: Postulate, axiom. "پێز" داخواز، وتە یان دەربڕینێکە کە ڕاستی و درووستییەکەی لەسەلماندن نایەت، بەڵام ناچارین بەڕاست وەری گرین، تا وەکوو خاڵێکی دەستپێک و بنچینەیەک بەکاری بێنین بۆ بەڵگە و گۆڤانیەکانی دیکەمان.
  2. بەتاڵی: بە ئینگلیسی: Vacuum، بە عەرەبی/فارسی: خلاء."بەتاڵی بە جێگایەک دەڵێن کە ھیچ چەشنە ماک (ماددە، ئینگـ: matter)ێکی تێدا نەبێت.

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  • Relativitetsteorien(1926). Oslo، نووسراوی Olaf Valuer. بە زمانی نوروێژی.
  • Einstein A. (1916), Relativity: The Special and General Theory (Translation 1920), New York: H. Holt and Company
  • ویکیپێدیای ئینگلیسی: Theory of relativity