ڕێژەیی تایبەت

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search

ڕێژەیی تایبەت (بە ئینگلیزی: Special relativity) بیردۆزێکی فیزیکی پەسەندکراوە کە بە ڕوونی باس لە پەیوەندی نێوان کات و شوێن دەکات، ئاینشتاین ئەم بیردۆزەی لەسەر دوو گریمانە پەیڕەوکردووە:

  1. یاساکانی فیزیک نەگۆڕن، چوارچێوە شوێنیە تاونەدراوەکان.
  2. خێرای تیشک لە بۆشاییدا نەگۆڕە، بە چاوپۆشی لە جووڵەو سەرچاوەی ڕووناکی.

ئەلبێرت ئاینشیاین ئەم بیردۆزەی لە ساڵی ١٩٠٥ بڵاوکردۆتەوە لەسەر کاغەزێک، بە ناونیشانی "داینامیکای کارەبای بۆ تەنە جووڵاوەکان" (electrodynamics of moving bodies) وە نەگونجانی میکانیکای نیوتن لەگەڵ ھاوکێشەکانی ماکسوێڵ لە بواری کارۆ موگناتیزی، نە بوونی ڕووناکی وردیلە، بوون بەھۆی پێشکەوتنی ڕێژەی تایبەت. وە میکانیکا پشتڕاست دەکاتەوە بۆ مامەڵەکردنی لێل ڕێکەوتەکان وە ھەموو جووڵەکان لەخۆدەگرێت بە تایبەتی ئەو جووڵانەی کە نزیکن لە خێرای ڕووناکیەوە، ناسراون بە (خێراییە ڕێژەییەکان) ئەمڕۆ ڕێژەیی تایبەت ڕێبازێکی وردە بۆ جووڵە لەھەر خێراییەکدابێت وەک خێرای ڕووناکی لە کاتێکدا کە کاریگەرییە کێشکردنیەکان لە بیردۆزەکەدا بێ ودەن، بەڵام میکانیکای نیوتن تەنھا لە خێراییە کەمەکان دەکۆڵێتەوە وەک ئەو خێراییانەی کە لەسەر زەوی ھەن. ڕێژەی تایبەت کۆمەڵێ چەمک لە خۆدەگرێت کە بە وردی لێیدەکۆڵێتەوە: کورتبوونەوەی درێژی، کشانی کات، ھاوکاتبوونی ڕێژەی، ھاوتای بارستە_ وزە، ئاینشتاین باوەڕی وایە کە فەزا تەخت نیە وەکاتیش ڕەھا نیە دەڵێت: فەزا چەماوەیە کاتیش لە ھەر شوێنێک بە جۆرێک دەڕوات، واتە کات لەسەر زەوی لە بارێکدایەو لە ھەسارەیەکی دیکەش لە بارێکدایە.

کورتبوونەوەی درێژی[دەستکاری]

ئەگەر تەنێک درێژیەکەی Lo بوو خێراییەکەشی v بوو ئەو تەنە لەسەر زەوی ببینین درێژیەکەی کورتدەبێتەوو بۆ L

Lo درێژی تەنەکەیە لە باری وەستاندا. v خێراییەکی ڕێژەییە لە نێوان تەنەکەو سەرنجدەرەکە. L درێژی تەنەکەیە لە ڕوانگەی سەرنجدەرەکەوە.

بەراورد بە سەنجدەرێک و تەنێک: ئەگەر تەنێک بە خێراییەک نزیکی خێرای ڕووناکی تێپەڕببێت بەلای سەنجدەرێکدا، ئەو تەنە دڕێژیەکەی کورتدەبێتەوە لە ڕوانگەی سەرنجدەرەکەوە. ی سەرنجدەرەکەوە.

ھاوتابوونی بارستە_وزە[دەستکاری]

دەتوانین بارستای ئەژماربکەین بە وزەو بە پێچەوانەشەوە، ئەوە دەگەیەنێت کە بارستای و وزە ھیچ جیاوازیەکیان نیە بارستای جارانی خێرای ڕووناکی بکە بڕی وزە دەردەچێت. (E=mc)

کشانی کات[دەستکاری]

بە گوێرەی ڕێژەی تایبەت فراوانبوونی کاتی، جیاوازیەکە لە کاتی بەسەرچوودا کە بە دوو سەرنجدەر دەپێوردرێت، بۆ نموونە: ئەگەر دوو کەس ھاوتەمەنبن کەسێکیان گەشتبکات بۆ فەزا بە خێراییەک نزیکی خێرای تیشک بێت، گەشتەکەی ١ ساڵ بخایەنێت لەلای کەسەکەی دیکە ٨٠ ساڵی خایاندووە. واتە ئەو کەسەی کە گەشتەکەی کردووە کاتەکەی فراوانبووە سەرنجدەرەکەی دیکەش کاتەکەی چووەتە یەک.

ھاوکاتبوونی ڕێژەیی[دەستکاری]

لە ڕێژەیی تایبەتدا ھاوکاتبوونی ڕێژەیی ئەدوێ لە نەگۆڕی خێرای ڕووناکی، بۆ ھاوکاتبوونی ڕێژەی دوو ڕووداو. واتە دوو ڕووداوی ھاوکاتبوو بەراورد بە چوارچێوەیەکی شوێنی جووڵاو.

نموونە:

وێنابکە کە دوو شوێنی چوارچێوەیمان ھەیە یەکێکیان جوڵاوە ئەوی دیکەیان نەجوڵاوە، جوڵاوەکە سەرنجدەرێکی تێدایە کە لەناو شەمەندەفەرێکدایە سەرنجدەری نەجوڵاوەکەش لەسەر پلاتفۆرمێک وەستاوە، شەمەندەفەرەکە تێپەڕ دەبێت بە لای نەجوڵاوەکە لەو ساتەدا دوو تیشک بەیەک کاتو خێرایو ماوە دەدەن لە شەمەندەفەرەکە تیشکێکیان لە پێشەوە دەدات ئەوەکەی کە لە دواوە دەدات، ئەوەی سەر پلاتفۆرمەکە لە یەک کاتدا ھەردوو ڕووداوەکە دەبینێت ئەوەی ناو شەمەندفەرەکە ئەوەی پێشەوە زووتر دەبینێت، لەبەرئەوەی شەمەندەفەرەکە بەرەو پێشەوە دەڕوات. ئەوەی سەر پلاتفۆرمەکە وا دەڕوانێت کە ئەوەی ناو شەمەندەفەرەکە ئەوەی پێشەوە زووتر دەبینێت، ئەوەی شەمەندەفەرەکە وادەڕوانێت ئەوەی سەر سەکۆکە تیشکەکەی پێشەوە زووتر دەبینێت، ئەنشتاین دەڵێت: پێشنیاری ھەردووکیان ڕاستە، دوو تیشک بدەن لە شەمەندفەرێک بەوشێوەیە ھاوکاتبوونی ڕێژەیی پێدەوترێت.

سەرچاوەکان[دەستکاری]