ڕێژەیی تایبەت

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search

ڕێژەیی تایبەت (بە ئینگلیزی: Special relativity) بیردۆزێکی فیزیکی پەسەندکراوە کە بە ڕوونی باس لە پەیوەندی نێوان کات و شوێن دەکات، ئاینشتاین ئەم بیردۆزەی لەسەر دوو گریمانە پەیڕەوکردووە:

  1. یاساکانی فیزیک نەگۆڕن وە ھەموو یاسا بارنەگۆڕیەکانو چوارچێوە شوێنیە تاونەدراوەکان.
  2. خێرای تیشک لە بۆشاییدا نەگۆڕە، بە چاوپۆشی لە جووڵەو سەرچاوەی ڕووناکی.

ئەلبێرت ئاینشیاین ئەم بیردۆزەی لە ساڵی ١٩٠٥ بڵاوکردۆتەوە لەسەر کاغەزێک، بە ناونیشانی "داینامیکای کارەبای بۆ تەنە جووڵاوەکان" (electrodynamics of moving bodies) وە نەگونجانی میکانیکای نیوتن لەگەڵ ھاوکێشەکانی ماکسوێڵ سەبارەت بە کارۆ موگناتیزی، تاقیکاری بۆ دڵنیابوونەوە لە بوون و نە بوونی ڕووناکی وردیلە، بوون بەھۆی پێشکەوتنی ڕێژەی تایبەت. ئەمڕۆ ڕێژەیی تایبەت ڕێبازێکی زۆر وردە بۆ جووڵە لەھەر خێراییەکدابێت وەک خێرای ڕووناکی کاتێک کە کاریگەرییە کێشکردنیەکان ورددەبن، بەڵام میکانیکای نیوتن تەنھا لە خێراییە کەمەکان دەکۆڵێتەوە وەک خێرای ئۆتۆمبێلەکان. ڕێژەی تایبەت کۆمەڵێ ئەنجام لە خۆدەگرێت کە بە وردی لێیدەکۆڵنەوە: کورتبوونەوەی درێژی، فراوانبوونی کاتی، ھاوکاتبوونی ڕێژەی، ھاوتای بارستە_ وزە، ئاینشتاین باوەڕی وایە کە فەزا تەخت نیە وەکاتیش ڕەھانیە، (ئازادنیە) دەڵێت: فەزا چەماوەیەو کاتیش لە ھەر شوێنێک بە جۆرێک دەڕوات، واتە کات لەسەر زەوی لە بارێکدایەو لە ھەسارەیەکی دیکەش لە بارێکدایە.

کورتبوونەوەی درێژی[دەستکاری]

ئەگەر تەنێک درێژیەکەی Lo بوو خێراییەکەشی v بوو ئەو تەنە لەسەر زەوی ببینین درێژیەکەی کورتدەبێتەوە بۆ L.

Lo درێژی تەنەکەیە لە باری وەستاندا. v خێراییەکی ڕێژەییە لە نێوان تەنەکەو سەرنجدەرەکە. L درێژی تەنەکەیە لە ڕوانگەی سەرنجدەرەکەوە.

بەراورد بە سەنجدەرێک و تەنێک: ئەگەر تەنێک بە خێرای تیشک تێپەڕببێت بەلای سەنجدەرێکدا، ئەو تەنە دڕێژیەکەی کورتدەبێتەوە.

کاتجێ

کاتجێ کات کە یەک ڕەهەندییە و جێش کە سێ ڕەهەندییە بە یەکگرتنیان کاتجێ پێکدەهێنن، کات ڕووداوەکان تۆماردەکات جێش ڕووداوەکان تێیدا ڕوودەدات، جووڵە کە لە ڕۆکی جێدایە هۆیەکە بۆ بەردەوامبوونی کات، بۆیە کات بەندە بە جووڵەوە.

ھاوتای بارستەوزە[دەستکاری]

دەتوانین بارستای ئەژماربکەین بە وزەو بە پێچەوانەشەوە، بارستای جارانی خێرای ڕووناکی بکە بڕی وزە دەردەچێت. (E=mc)

فراوانبوونی کاتی[دەستکاری]

بە گوێرەی ڕێژەی تایبەت فراوانبوونی کاتی، جیاوازیەکە لە کاتی بەسەرچوودا کە بە دوو سەرنجدەر دەپێوردرێت، بۆ نموونە: ئەگەر دوو کەس ھاوتەمەنبن کەسێکیان گەشتبکات بۆ فەزا بە خێرایک نزیکی خێرای تیشک بێت، گەشتەکەی ١ ساڵ بخایەنێت لەلای کەسەکەی دیکە ٨٠ ساڵی خایاندووە. واتە ئەو کەسەی کە گەشتەکەی کردووە کاتەکەی فراوانبووە.

ھاوکاتبوونی ڕێژەیی[دەستکاری]

لە ڕێژەیی تایبەتدا ھاوکاتبوونی ڕێژەیی ئەدوێ لە نەگۆڕی خێرای ڕووناکی، بۆ ھاوکاتبوونی ڕێژەی دووڕووداو. واتە دووڕووداوی ھاوکاتبوو بەراورد بە چوارچێوەیەکی شوێنی ھاوکاتنابن لێڵ چواچێوەیەکی شوێنی دیکەدا.

سەرچاوەکان[دەستکاری]