تیۆدۆر ھێرتسل

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
تیۆدۆر ھێرتسل
نەخشەیەکی ھێرتسل کە ئاڵای زاینۆنیزمی تێدایە لە یەکێک لە بیرەوەریەکانی خۆیدا
گڵکۆی ھێرتسل

تیۆدۆر ھێرتسل (بە عیبری: תאודור הרצל، بە ئینگلیزی: Theodor Herzl) (لەدایکبووی ٢ی مەی ١٨٦٠، مردن لە ٣ی تەممووزی ١٩٠٤)، جوولەکەی نەمسایی و باوکی مۆدێرنی سیاسی زایۆنیزم و بەکاریگەرترین کەس دادەنرێ بۆ بنیادنانی دەوڵەتی ئیسرائیل.

ژیان[دەستکاری]

تیۆدۆر ھێرتسل، ڕۆژنامەنووسێکی جوولەکەی نەمساویی هەنگاری بووە و دامەزرێنەری دەزگای سیاسی سەردەمی بووە لە ٢ مایۆی ساڵی ١٨٦٠ لە بۆداپێست لە شانشینی هەنگاریا لە دایک بووە، ساڵی ١٨٧٨ قوتابخانەی تەواو کردووە و لەگەڵ خێزانەکەی ڕۆشتوون بۆ ڤیێنا و لەوێ پەیوەندی کردووە بە زانکۆی یاساوە و ساڵی ١٨٨٤ بڕوانامەی دکتۆرای بەدەستھێناوە و بۆ ماوەیەکی کەم لە دادگاکانی ڤیەننا و سالتمبۆرگ کاری کردووە و دواتر ڕووی لە وێژە و نووسین کردووە.

تیۆدۆر ھێرتسل ساڵی ١٨٨٥ ژمارەیەک چیرۆکی فەلسەفی بڵاوکردۆتەوە، ھەروەھا ژمارەیەک شانۆنامەشی نووسیوە بەڵام سەرکەوتنی گەورەی لەم بوارەدا بەدەستنەھێناوە، لە ساڵی ١٨٩١ وە بۆ ساڵی ١٨٩٦ وەکو ڕۆژنامەنووس کاری کردووە و پەیامنێری ڕۆژنامەی "نۆیە فرایە براس"ـە بووە لە پاریس، لێرەوە گرنگی داوە بە جولەکە و بیروڕا جولەکەیەکانی خۆی بڵاوکردۆتەوە و بیری لەوە کردۆتەوە کە جولەکە چیتر پەنانەبات بۆ وڵاتەکانی ئەورووپا ببێتە خاوەن پێگەی خۆی، ھەر لەم ڕوانگەیەوە ساڵی ١٨٩٥ پەرتووکێکی لەژێرناونیشانی دەوڵەتی جولەکەی داھێناوە و ساڵی ١٨٩٦ بڵاوی کردۆتەوە، لەسەرەتادا پەرتووکەکەی ناوبانگێکی بڵاوی نەبووە بەڵام دواتر بۆتە بنەمای پەیدابوونی جولەکەی سیاسی و دامەزراندنی بزوتنەوەی جولەکە لەدوای بەستنی کۆنگرەی یەکەمی جولەکەکان لە ساڵی ١٨٩٧ و ھێرتسلیش بەسەرۆکی ڕێکخراوی جیھانی جولەکە ھەڵبژێردراوە.

پاشان دەستی کردووە بە گفتوگۆ لەگەڵ چەند کەسایەتیەکی جیھانی وەکو فیلھلمی دووەمی قەیسەری ئەڵمانیا و عەبدول حەمیدی دووەم سوڵتانی عوسمانیەکان بەمەبەستی پاڵپشتی کردن لەپڕۆژەی جولەکەکان بەڵام ھەوڵەکانی شکستی ھێناوە و سەرکەوتوو نەبووە. تیۆدۆر ھێرتسل لە ٣ ی یۆلیۆی ساڵی ١٩٠٤ لەتەمەنی ٤٤ ساڵیدا لە نەمسا کۆچی دوایی کردووە.