ئاوەز

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
(ڕەوانەکراوە لە ئەقڵەوە)
Jump to navigation Jump to search
ئاوەز کە خەوت دەعبا وەبەر دێ، فرانسیسکۆ گۆیا، ١٧٩٩

ژیربێژی یان تێگەیشتووی یان مێشك یان درك پێ کردن بریتییە لە درک پێ کردنی شتەکان لەڕێی بیروهۆش و بنیاتنانی ڕاستی وە چەسپاندنی لە ڕێی جێگیرکردنی ژیربێژیەوە، یان لە ڕێی گۆڕین و بەرەوپێشبردنی مامەڵە، سیستەمی یاسای و بۆچوونەکان کە بەندە لەسەر ڕاستی و درووستی نوێ.[١]

مێشكی مرۆڤ بە چەند چالاکیەك ناسراوە کە دەتوانێت پێی هەڵبستێت وەك فەلسەفە، زانست، زمان، بیرکاری و هونەر کە ئەمانە کرداری تایبەتمەندن بە مرۆڤ[٢] و هەندێك جار وەك درك ناودەبرێت.

ژیربێژی سەرنجێکە کە ڕووداو، دیاردە یان هەڵسوکەوت ڕوون دەکاتەوە.[٣] ژیربێژی بەهانەیە بۆ بڕیارەکان و ژیربێژی ڕوونکەرەوەی دیاردە سروشتییەکانە هەروەها شیکەرەوەی شێوازی هەڵسوکەتی تاکەکانیشە.

فەیلەسوف و زاناکان هەوڵیان داوە لێکۆڵینەوە لەسەر شێوازی بیرکردنەوەی مرۆڤ بکەن، بۆ نموونە کردارە درکی و دەمارەخانە پەیوەندیدارەکان چین و چۆن هۆکارە کلتوریەکان کاریگەری دەکەنە سەر بیرکردنەوەکانی مرۆڤ. هەروەها زۆرێك لە لێکۆڵینەوەکان دەیانەوێت ڕوونی بکەنەوە کە ئایا دەکرێت ژیربێژی مرۆڤ بە شێوازی ئەلیکترۆنی زیرەك شیبکرێتەوە یان وێنە بکرێت. لێکۆڵینەوەی دی هەوڵی تێگەیشتن دەدات کە ئایا دەکرێت ئاژەڵەکانی دی جگە لە مرۆڤ بتوانن وەك مرۆڤ بە ژیربێژیانە بیر بکەنەوە.

مێژووی فەلسەفی[دەستکاری]

ئەو پێشنیارەی کە ژیربێژی پێگەیەکی تایبەتی داوە بە مرۆڤ لە سروشت دا بۆتە جێی مشتوومڕ و ناونراوە بە فەلسەفەی ڕۆژئاوایی و دواتر بە زانستی نوێی ڕۆژئاوایی ناسێنراوە. فەلسەفە دەکرێت پێناسە بکرێت وەك ڕێگەیك بۆ ژیان لەسەر بنەمای ژیربێژییانە و ژیربێژی لە کۆنەوە بابەتێکی سەرەکی و گەورە بووە لە گفتووگۆدا.

ژیربێژی لە سروشتی مرۆڤ دا بە شێوازی جیاواز، لە کاتی جیاواز و لەلایەن کەسایەتی جیاوازەوە پێناسەکراوە و تێدا قوڵ بوونەتەوە.

کێشە باوەکانی ژیربێژی[دەستکاری]

فەلسەفە هەندێك جار وەك شێوە ژیانی ژیربێژیانە پێناسە دەکرێت. دوو پۆڵ کێشە سەرهەڵدەدات دەربارەی ژیربێژی کە جێی سەرنجی فەیلەسوفەکانە. یەکەم پرسیار: ئایا مرۆڤ دەتوانێت دڵنیا بێت کە ژیربێژی دەتوانێت زانست و ڕاستی دەستەبەر بکات بە شێوازێکی باشتر لە ڕێگاکانی دی. پرسیاری دووەم: ژیانی ژیربێژیانە، ژیانێك کە ئاراستە کرابێت لەلایەن ژیربێژیەوە، چاوەڕێی ئەوەی لێ دەکرێت کە ژیانێك دەستەبەر بکات خۆشبەختانە تر بێت بۆ مرۆڤ وەك لە ڕێگاکانی تری ژیان.

لەسەردەمی کۆنەوە هەتا ئێستا پرسیاری ڕۆڵی ژیربێژی لە ڕووبەروبوونەوەی ڕاستی دا وەك خۆی ماوەتەوە لە گفتووگۆی بابەتە فەلسەفیەکان دا (کە هەندێك جار وەك ناکۆکی دەبینرێت لە نێوان جوڵانەوەی پلاتۆی و جوڵانەوەی ئەرستۆی). ئەرستۆ پێی وایە، خەڵکی ژیربێژی بەکاردەهێنن بۆ گەیشتن بەو دەرئەنجامەنەی کە پێیان وایە دروستە و ئەم دەرئەنجامانە لەلای ئەرستۆ دڵنیاکەرەوەترن لە دەرئەنجامەکان کە سەرچاوەکەیان هەستەکانە.

لە لایەکی دیکەوە، ئەگەر ئەم دەرئەنجامە ژیربێژیانە تەنها لەسەر بنەما هەستیەکان بێنە کایەوە ئەوا ژیربێژیانترین دەرئەنجامەکان هەرگیز ناکرێت وەك ڕەها تەماشا بکرێن چونکە هیچ یەکێك لە بنەما سەرەتاییەکان لە هەڵەبەدەر نیین.

بەهۆی ئەمەوە پرسیارگەلێك سەرهەڵدەدات دەربارەی بنەما سەرەتاییەکان یان خاڵەکانی دەستپێکی ژیربێژی بۆ یەکێك کە دەیەوێت بگاتە دەرئەنجامی ڕاستەقینە. بیرۆکەی تاقیکاری (هەندێك جار هاوەڵە لەگەڵ بۆچوونەکانی ئەرستۆ بەڵام بە ڕێژەیەکی زیاتر هاوڕایە لەگەڵ فەیلەسوفە بەڕیتانیەکانی وەك جۆن لۆك و دەیڤد هیوم) جەخت دەکاتەوە لەوەی کە سەرچاوەی سەرەتایی هەستی تەنها خاڵی دەستپێکردنی ژیربێژی و هەوڵە بۆ گەیشتن بە ڕاستی. ئەم بیروبۆچوونە زۆرجار رێخۆشکەرە بۆ دەرئەنجامی ئەوەی ڕاستی ڕەها هەرگیز بەدەست ناهێنرێت. بیرۆکەی نموونەییەتی (ئایدیالیزم) (کە هاوەڵە لەگەڵ پلاتۆ و ڕێبازەکەی) بانگەشەی ئەوە دەکات کە ڕاستیەکی دروستر و بەرزتر بوونی هەیە و هەندێك کەس دەتوانن یەکسەر بگەنە ئەو ڕاستییە ڕەها بەبێ پشت بەستن بە هەست و ئەوە سەرەکیترین بوونی ڕاستییە کە بوونی هەبێت.

پەرەسەندنی ژیربێژی[دەستکاری]

بۆ هەر جۆری گیاندارێك و توخمێك توانای ژیربێژیانە دەکرێت یارمەتیدەرێكی بەرچاو بێت بۆ باشتر تێگەیشتن و پێشبینی کردنی ژینگەی چواردەوریان. زانایانی فەڕەنسی دان سپێخبێ و هیگۆ مێخسی پێداگیری دەکەن لەسەر ئەوەی کە دەکرێت هێزی تر کاریگەری هەبووبێت لەسەر پەرەسەندنی ژیربێژی و دەڵێن کە زۆر سەختە مرۆڤ بەتەنها خۆی ژیربێژییەکی کاریگەری هەبێت چونکە مرۆڤ بە تاکەکەسی ناتوانێت گومان لە بیرباوەڕەکانی خۆی بکات. ژیربێژی زۆرترین کاریگەری هەیە کە بە کۆمەڵەیی بەئەنجام بگەیەنرێت وەك ئەوەی لە پرۆژە زانستیەکان دا سەلمێندراوە. هەر کۆمەڵەیەك توانی ڕێگە بدۆزێتەوە بۆ بەرجەستەکردنی ژیربێژی بەشێوەیەکی کاریگەر ئەوا توانیویەتی توانای هەموو ئەندامەکانی کۆبکاتەوە و سوودیان لێ ببینێت.

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ Kompridis، Nikolas (2000). "So We Need Something Else for Reason to Mean". International Journal of Philosophical Studies. 8 (3): 271–295. doi:10.1080/096725500750039282. 
  2. ^ individuals, for example, "humans have reason." Compare: MacIntyre، Alasdair (2013). Dependent Rational Animals: Why Human Beings Need the Virtues. The Paul Carus Lectures. Open Court. ISBN 978-0-8126-9705-6. لە ڕێکەوتی 2014-12-01 ھێنراوە. [...] the exercise of independent practical reasoning is one essential constituent to full human flourishing. 
  3. ^ Aristotle, Nicomachean Ethics 6 – The Intellectual Virtues