مایاوا

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search

مایاوا یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی سرۆچک ، قەزای سەید سادق و پارێزگای سلێمانیە لە باشووری کوردستان. مایاوا دەکەویتە باکوری رۆژهەڵاتی شاری سلیمانی لەناوچەی شارباژێر وە یەکێکە لە گوندەکانی شارباژێڕ ، ئەم گوندە لە ١٢-٠٢-٢٠٠٧ بە بڕیاری ئەنجومەنی وەزیرانی حکومەتی هەرێمی کوردستان لەگەڵ ناحییەی سرۆچک خراوەتە سەر قەزای سەید سادق. ده‌كه‌وێته‌ دامێنی نیمچه‌ چیای قاغه‌ی پورێ‌ نێوان به‌رزاییه‌كانی گردی قه‌ڵا كۆنه‌و گردی سێداران‌و گردی سه‌رشێڵان، به‌رده‌می گوندیش ده‌شتی زه‌ڵێیه‌، هاوكات ده‌كه‌وێته‌ نێوان گونده‌كانی پوشێن‌ و گه‌رمه‌ده‌ره‌ و گێڵدەرە و مۆریاس.

له‌چییه‌وه‌ هاتووه‌؟ ناوی گوندی مایاوا وه‌ك ده‌گێڕنه‌وه‌ له‌زۆركۆندا مه‌هدی ناوێك هاتۆته‌ جێگه‌ی ئه‌م گونده‌‌و نیشته‌جێبووه‌‌و ئاوه‌دانیكردۆته‌وه‌، ئه‌و ئاوه‌دانییه‌ش لای خه‌ڵك به‌مه‌هدی ئاوا رۆیشتووه‌، پاشان بووه‌ به‌مه‌هیاوا‌و ده‌ماوده‌م بووه‌ به‌مایاوا، رایه‌كی دیش هه‌یه‌ كه‌ده‌ڵێت ماده‌كان ئه‌م گونده‌یان دروستكردووه‌و ئاوه‌دانیانكردۆته‌وه‌ بۆیه‌ ناونراوه‌ مادی ئاوا پاشان ده‌ماوده‌م بووه‌ به‌مایاوا، مێژووی دروستبوونی ئه‌م گونده‌ زۆر كۆنه‌ له‌ناوچه‌كه‌دا هاوكاته‌ له‌گه‌ڵ دروستبوونی گونده‌كانی كاژاو بیوه‌ك به‌و پێ‌یه‌ی كه‌چه‌ند گۆڕستانێكی گه‌وره‌ی تێدایه‌ كه‌ئه‌مانه‌ نیشانه‌یه‌ بۆ كۆنی ئه‌م گونده‌ كه‌ئه‌وانیش (گۆڕستانی قه‌ره‌سحاب)، گۆڕستانی ئاشه‌ كۆن‌و گۆڕستانی مه‌لا هه‌مزه‌ (كه‌ گۆڕی مه‌لا هه‌مزه‌ی لێ یه‌ كه‌نازانرێ ئه‌و مه‌لایه‌ چی بووه‌ ئه‌و گۆڕستانه‌ی به‌ناوه‌وه‌ ناونراوه‌، (گۆڕستانی چواریار) گۆڕی چه‌ندین پیرو ئه‌سحابه‌ی لێیه‌ كه‌ئه‌مه‌ نیشانه‌ی ئه‌وه‌یه‌ كه‌شه‌ڕ هه‌بووه‌ له‌ناوچه‌كه‌ له‌وانه‌ش گۆڕی قه‌ره‌ سحابه‌ ره‌ش كه‌خه‌ڵكی بۆ كۆكه‌ ره‌شه‌ روویان تێ‌ كردووه‌ وه‌ك له‌كۆندا باوبووه‌، له‌ڕۆژهه‌ڵاتی گونده‌وه‌ (پیر به‌شیر) ئه‌و ژنانه‌ی كه‌مناڵه‌به‌ر بوون شیریان كه‌م بووه‌ چونه‌ته‌ سه‌ر ئه‌و گۆڕه‌ تا شیره‌كه‌یان زیاد بكات، پیر مه‌حمود كه‌ده‌كه‌وێته‌ سێدارانه‌وه‌، گۆڕی (عه‌بدولمه‌جید) كه‌ به‌سێداران ناسراوه‌ كه‌خه‌ڵك بۆ منداڵبوون روویان تێده‌كردو جۆلانه‌ یان مێلۆیان هه‌ڵده‌واسی، گۆڕی شۆفیله‌ كه‌ به‌توڕه‌ ناسراوه‌و خه‌ڵك نه‌یوێراوه‌ رووی تێبكات، پیر ساڵحیش هه‌ر به‌توڕه‌ ناسراوه‌، گۆڕی چواریار كه‌ده‌كه‌وێته‌ به‌رده‌می قه‌ڵا كۆنه‌ گۆڕستانه‌كه‌ش هه‌ربه‌ناوی ئه‌وه‌وه‌ ناونراوه‌و شایانی باسه‌ گونده‌كه‌ كه‌وتۆته‌ ناوه‌ڕاستی ئه‌و گۆڕانه‌وه‌.دانیشتوانی ئه‌م گونده‌ له‌هه‌رسێ بنه‌ماڵه‌ی بۆره‌كه‌یی‌و رۆژبه‌یانی‌و مه‌نمی پێكهاتوون كه‌بێ‌ كێشه‌ پێكه‌وه‌ ژیان ده‌گوزه‌رێنن تێكه‌ڵی‌و ژن وژنخواز هه‌یه‌ له‌نێوانیاندا.

خه‌ڵكی تێدا نیشته‌جێبووه‌ (قه‌ڵا كۆنه‌) كه‌گردێكه‌و كه‌به‌سه‌ر ده‌كه‌وی له‌سه‌ره‌وه‌ پانتاییه‌كی ته‌خته‌ به‌بیره‌وه‌ری خه‌ڵكه‌كه‌ی كراوه‌ته‌ خه‌رمان به‌رده‌م ئه‌م قه‌ڵایه‌ ئاسه‌واری مه‌ركه‌زێكی لێیه‌ بۆ پاراستنی قه‌ڵاكه‌ ئه‌مه‌ مانای وایه‌ له‌و شوێنه‌دا میرنشینێك هه‌بووه‌‌و میرێك یان پیاوێكی گه‌وره‌و ده‌سه‌ڵاتداری لێ بووه‌ شوێنی مه‌ركه‌زه‌كه‌ش پێی ده‌وترێ شانی گۆلێ كه‌هه‌زار مه‌ترێك دووره‌ له‌قه‌ڵاكه‌‌و شوراكان تائێستاش دیارن، له‌كۆندا شوێنه‌ عاسییه‌كان خه‌ڵكی تیادا نیشته‌جێبووه‌، له‌ساڵی 1979یان1980بوو كاتێك لافاوێك هه‌ستا له‌مایاوا له‌ناوچه‌ی پیر ساڵح له‌شوێنێكی ته‌ختاییدا گۆزه‌یه‌ك ده‌ركه‌وت كه‌زۆر نایاب بووه‌ 14ته‌نه‌كه‌ ئاوی ده‌گرت، براوه‌ته‌ ناو گوند بۆ ئاوگرتن به‌كارده‌هات (ئه‌م گۆزه‌یه‌ كه‌ده‌رهات نیو ته‌نه‌كه‌ خۆڵی تێدا بووه‌ كه‌ڕه‌ش‌و سپی بوو، زۆر ورد بووه‌ كه‌وه‌ك خۆڵه‌ كه‌وه‌ وابووه‌، به‌ڵام خه‌ڵكه‌كه‌ گرنگیان پێ‌ نه‌داوه‌ رشتویانه‌) هه‌روه‌ها ئه‌م ئه‌م گۆزه‌یه‌ پشتێنه‌یه‌كی زۆر جوانیشی هه‌بووه‌، به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ ئه‌ویش به‌ر شاڵاوی رووخان‌و تێكدانی گونده‌كه‌ كه‌وت ئه‌ویش به‌شۆفڵ تێكدرا. مایاوا وه‌ك هه‌موو گونده‌كانی كوردستان كه‌وتۆته‌ به‌ر هێرشی رژێمه‌ یه‌ك له‌دوایه‌كانی عێراق ئه‌م گونده‌ له‌ساڵه‌كانی 1960كاندا چه‌ند جارێك به‌ فڕۆكه‌ بۆردومان كراوه‌و چه‌ندین كه‌س برینداربوون‌و‌و 2كه‌س شه‌هید كراوه‌، خانووه‌كانیان رووخاون پاشان له‌ساڵی 1973-1974 جارێكی تر به‌فڕۆكه‌ تۆپباران كراوه‌، خه‌ڵكه‌كه‌ گونده‌كه‌یان جێهێشتووه‌ چوونه‌ته‌ گوندی شوكێ‌و گێڵده‌ره‌و له‌ساڵی 1986-1987 به‌رده‌وام له‌عه‌ربه‌ته‌وه‌ ئه‌م گونده‌ تۆپباران ده‌كرا تابه‌ته‌واوه‌تی گونده‌كه‌ داگیركرا، هه‌موو ئه‌و هیرشانه‌ش به‌بیانووی بوونی پێشمه‌رگه‌ بوو، له‌ناوچه‌كه‌دا رژێم ده‌یزانی كه‌خه‌ڵكه‌كه‌ش به‌رده‌وام هاوكارو رێبه‌ری پێشمه‌رگه‌ بوون بۆ زۆربه‌ی ناوچه‌كان‌و هه‌میشه‌ ماڵه‌كان كراوه‌ بوون له‌ڕووی پێشمه‌رگه‌دا.

چه‌ندین جۆری كشتوكاڵ له‌كۆندا تاپێش راگواستن كشتوكاڵ تاڕاده‌یه‌كی باش ده‌كرا وه‌ك گه‌نم‌و جۆو نۆك‌و نیسك‌و گلێنه‌‌و زه‌ڕات‌و ره‌ز‌و باخی هه‌ڵوژه‌و چواله‌ ئه‌مه‌ جگه‌ له‌بوونی چه‌ندین رووه‌كی خۆرسك وه‌ك قه‌زوان داره‌به‌ن‌و گۆیژ‌و به‌ڕوو‌و به‌ڵاڵوك‌و سه‌وزه‌ی به‌هاره‌. هه‌رچه‌نده‌ مایاوا سه‌رچاوه‌ی ئاوی كه‌م بووه‌ له‌ئێستاشدا كه‌متره‌ به‌ڵام زۆربه‌ی زۆری ئه‌وكشوكاڵانه‌ ده‌كرێن به‌ڵام به‌ڕێژه‌یه‌كی كه‌متر. هاوكات به‌شێكی تری بژێوی خه‌ڵكی گوند له‌سه‌ر به‌خێوكردنی ئاژه‌ڵ بووه‌ وه‌ ژماره‌یه‌كی زۆریش له‌گوند به‌خێو ده‌كرا كه‌زیاتر له‌1000 سه‌ر ره‌شه‌ ووڵاخ‌و 3000 هه‌زار سه‌ر ماڵات تیادابووه‌ ئه‌مه‌ جگه‌ له‌بوونی چه‌ند هێستر‌و ماینێك كه‌بۆ جووت كردن‌و سواری‌و بار به‌كارده‌هاتن وه‌ له‌ئێستادا زیاتر له‌300 سه‌ر ره‌شه‌ ووڵاخ‌و 1500 سه‌ر ماڵاتی تێدایه‌ ئه‌وه‌ی شایانی باسه‌ له‌وه‌ڕگای باشیان هه‌یه‌ بۆ به‌خێوكردنی ماڵات. تاساڵی 1974 ته‌نها بیری ده‌ستیان هه‌بووه‌ كه‌به‌ده‌ست ئاویان ده‌رهێناوه‌ به‌ڵام له‌و ساڵه‌دا حكومه‌ت بیرێكی ئیرتوازی بۆ لێداون كه‌به‌هه‌موو شێوه‌یه‌ك وه‌ك خواردنه‌وه‌و به‌خێوكردنی ئاژه‌ڵ به‌سوود بوو. وه‌ له‌ئێستادا پڕۆژه‌ی ئاوی بۆ دروست كراوه‌و له‌سه‌ر بیرێكی ئیرتوازی‌و هیچ كێشه‌یه‌كی ئاوی خواردنه‌وه‌یات نی یه‌‌و ئه‌م ئاوه‌ به‌ بۆری دابه‌ش كراوه‌ به‌سه‌ر ماڵاندا.

نه‌بوونی خوێندنگه‌ له‌پێش راگواستندا زیاتر له‌80 ماڵی تێدا بووه‌ پاش راپه‌ڕین‌و ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ی گونده‌كه‌ 65 خێزان گه‌ڕانه‌وه‌ گونده‌كه‌و درێژه‌یان به‌ژیاندا، به‌ڵام به‌هۆی نه‌بووی خوێندنگه‌ی ناوه‌ندی‌و دواناوه‌ندی ورده‌ورده‌ ماڵه‌كان روویان له‌شاره‌كان كرده‌وه‌ بۆیه‌ له‌ئێستادا 25 ماڵی تێدایه‌ وابڕوات ئه‌و ژماره‌یه‌ش روو له‌كه‌متر ده‌كات. مایاوا خوێندنگایه‌كی شیاوی 6 پۆلی بۆ دروست كراوه‌ كه‌تا شه‌شی سه‌ره‌تایی ده‌خوێنرێت بۆ ناوه‌ندی‌و به‌ره‌و سه‌ره‌وه‌ ده‌بێت روو له‌ناحیه‌ی به‌رزنجه‌ بكه‌ن كه‌ئه‌مه‌ش كارێكی هه‌روا ئاسان نی یه‌ 8-10 كم دووره‌. سه‌رچاوه‌ی ئاوی مایاوا بریتین له‌كانی (شیرین خاتوون)كه‌ تا دره‌نگانێك ده‌مێنێ‌‌و ووشكی نه‌ده‌كرد به‌ ئێستاشه‌وه‌ بۆ خواردنه‌وه‌‌و بۆ ئاژه‌ڵداری به‌كارده‌هات، كانی مزگه‌وت كه‌له‌ ناو ئاوایی بوو بۆ مزگه‌وته‌كه‌ به‌كارده‌هات‌و بۆ خواردنه‌وه‌‌و ئاژه‌ڵ به‌كار ده‌هات، كارێزی(خانه‌) كه‌بۆ كشتوكاڵكردن‌و خواردنه‌وه‌‌و ئاژه‌ڵ به‌كارده‌هات كه‌ئاوێكی دور له‌گوند بوو له‌كاتی كشتوكاڵ‌و دروێنه‌ خه‌ڵكه‌كه‌ی بۆ خواردنه‌وه‌ سوودیان لێ وه‌رده‌گرت ده‌چوون له‌وێ‌ ده‌حه‌وانه‌وه‌، (كانی باره‌)كه‌ هه‌ر له‌خوار گوند بوو كاتی دروێنه‌ سوودی لێ وه‌رده‌گیرا. هه‌روه‌ها دوو بیری ده‌ستی هه‌بوون له‌ناو گوند یه‌كێكیان بیری مامه‌ كه‌ریم هه‌لاج بوو كه‌هه‌ڵیكه‌ندبوو بۆ خێر، ئه‌وی تریش گشتی بوو. كاره‌با له‌ساڵی 1984-1987 یه‌كه‌مجار گه‌یشته‌ ئه‌م گونده‌ تارووخانی گونده‌كه‌ له‌مانگی 5ی 1987 گونده‌كه‌ رووخێنراو خه‌ڵكه‌كه‌ی ناچاركرا رووبكه‌نه‌ ئۆردوگای باریكه‌‌و شارۆچكه‌ی عه‌ربه‌ت‌و مه‌ڕو ماڵاتیش تاڵان فرۆشكرا بۆ دووه‌م جاریش له‌ساڵی 2005 كاره‌با گه‌یشته‌وه‌ ناو گوند. جاده‌كه‌ی زۆر كۆنه‌، به‌ڵام له‌ساڵی 1999-2000 چه‌و رێژكرا،له‌ساڵی 1950كانه‌وه‌ سه‌یاره‌ هاتۆته‌ ناو گوند كه‌سه‌یاره‌ی شێخ حه‌سه‌ن بووه‌ خه‌ڵكی به‌رزنجه‌ بووه‌ به‌ربوومی پێ گواستۆته‌وه‌. بنكه‌ی ته‌ندروستی نییه‌ یه‌كه‌م رادیۆش له‌لایه‌ن خوالێخۆشبوو سابیری ئه‌له‌ زارا له‌ساڵی 1962 هاتۆته‌ ناو گوند كه‌كوێخای گوند بووه‌، ته‌له‌فزیۆنیش له‌لایه‌ن حاجی عه‌بدولقادر حه‌مه‌ساڵح ساڵی 1981 هاتۆته‌ ناوگوند، له‌ساڵی 1986 له‌سه‌ر ئه‌ركی خۆیان بینایه‌كیان بۆ بنكه‌ی ته‌ندروستی دروستكرد تابنكه‌یان بۆ دابنێن، به‌ڵام فریانه‌كه‌وتن‌و رووخێنرا، ئێستاش بنكه‌ی تیا نی یه‌‌و ناچارن روو له‌ناحیه‌ی به‌رزنجه‌ بكه‌ن بۆ چاره‌سه‌ری ته‌ندروستی، دروستكردنی مزگه‌وت له‌م گونده‌دا هاوكاته‌ یان دوورنییه‌ له‌گه‌ڵ دروستبوونی گونده‌كه‌ ئه‌وه‌ی به‌بیری خه‌ڵك بێت له‌كۆنه‌وه‌ مه‌لا ره‌حیم‌و مه‌لا ئه‌مین‌و مه‌لا مه‌حمود‌و مه‌لا محه‌مه‌د جه‌وهه‌ر له‌گوندبوون، ئه‌و گونده‌ هه‌رده‌م حوجره‌ی تێدابووه‌، خه‌ڵكه‌كه‌ فێری خوێنده‌واریی قورئان خوێندن كراون، دامه‌زراندنی خوێندنگه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ساڵه‌كانی په‌نجاكان‌و یه‌كه‌م مامۆستای خوێندنگاكه‌ مه‌لا مه‌حمود بوو كه‌خه‌ڵكی مۆریاس بوو، هاوكات مه‌لای مزگه‌وتی مایاواش بووه‌ له‌كه‌سه‌ دیارو به‌ناوبانگه‌كانی مایاوا ئه‌حمه‌دی حه‌مه‌ قازی كه‌یه‌كه‌م موختاری گوند بووه‌ به‌مدواییانه‌ی مۆره‌كه‌ی دۆزرایه‌وه‌ كه‌ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ساڵی 1930، پاشان كوێخا حه‌مه‌ساڵح زارا كوێخاو برا گه‌وره‌ی گوند بووه‌، پاش ئه‌ویش سابیری ئه‌له‌ زارا موختار‌و ریشسپی گوند بوون، خوالێخۆشبوو مه‌لا عومه‌ر شه‌ریف حه‌سه‌ن مه‌لای گوند بووه‌ وه‌ك شوراش (هاوكاری موختار) كاریكردووه‌ هاوكاریی پێشمه‌رگه‌و شۆڕشی كردووه‌، خوالێخۆشبوو كه‌ریم حه‌مه‌ موراد ناسراو به‌كه‌ریم هه‌لاج یارمه‌تیده‌ری گوند‌و شوراش بووه‌ بۆ خزمه‌تگوزاریی گونده‌كه‌ وه‌ بیرێكی له‌سه‌ر ئه‌ركی خۆی لێدابوو ئاوه‌كه‌ی هه‌موو گوند لێی سوودمه‌ندبوو، خوالێخۆشبوو عومه‌ر محه‌مه‌د شاخی كوێخای گوند بووه‌ 1986تا1987 دوا كوێخا بووه‌، ئازاد تۆفیق ئه‌ویش شورای گوند بووه‌ كاروباری گونده‌كه‌ی راپه‌ڕاندووه‌ بۆماوه‌ی چه‌ند ساڵێك ئه‌نجومه‌نی گوند بووه‌، خوالێخۆشبوو حاجی عه‌لی (عه‌لی-یه‌ سوور) جه‌ڕاح بووه‌ به‌بێبه‌رامبه‌ر خزمه‌تی خه‌ڵكی گوند‌و ده‌وروبه‌ری كردووه‌ ته‌نانه‌ت جه‌راحی ماڵاتیش بووه‌، له‌ئێستاشدا ئه‌حمه‌دی عه‌لی مارف جه‌ڕاحی گونده‌. مایاوا دوو وه‌ستای كارامه‌و ده‌ستڕه‌نگینی هه‌بوو كه‌ئه‌وانیش وه‌ستا ئه‌حمه‌د ساڵح‌و خوالێخۆشبوو وه‌ستا ئه‌حمه‌د عه‌بدولقادر، ده‌رگاو هه‌وجاڕیان بێبه‌رامبه‌ر بۆ خه‌ڵكی گوند دروستكردووه‌ ئه‌وسا كار به‌هه‌ره‌وه‌ز ده‌ڕۆیشت‌و هه‌موو كه‌س رۆحی یارمه‌تی تێدابووه‌.

یەکەم بیری ئیرتیوازی دەوروبەری ساڵی ١٩٧٥ مامە سابیر(١٩٢٤-٢٠١٥) خوالێی خۆش بێت یەکەم کەس بوو کە هەوڵێکی زۆری دا تا والە حوکمەت بکات بەهۆی بەدواداچونەکانیەوە بۆ جێبەجێکردن و هەڵکەندنی بیری ئیرتیوازی چەندین جار سەردانی بەغداد دەاکات هەتا کۆتایی بە ئامانج گەیشت توانی ئەوەی مەبەستی بوو جێبەجێی بکات بۆ گوندەکەی خۆی پاشان خۆشی وەک میراو لەسەر بیرەکە دەمەزرا . پێویستبوون بۆ هاووڵاتیان له‌ژنانیشدا كافیه‌ عه‌لی مارف مامانی گوند بووه‌، شاره‌زایی له‌نه‌خۆشی منداڵاندا هه‌بووه‌‌و سه‌رپه‌رشتی ژنی دووگیانی كردووه‌، به‌ڵام ئێستا چۆته‌ ساڵه‌وه‌و توانای نه‌ماوه‌، خوالێخۆشبوو مه‌عبوب خێزانی مه‌لا عومه‌ر مامانی گوند بووه‌‌و هاوكاری ژنان بووه‌، خوالێخۆشبوو ئامینه‌ خێزانی كوێخا حه‌مه‌ساڵح بووه‌ له‌بۆنه‌كاندا چێشتیلێناوه‌و سه‌رپه‌رشتی كاره‌كانی كردووه‌، خوالێخۆشبوان عاسمه‌ عه‌بدوڵاو ئامینه‌ ئه‌حمه‌د له‌گه‌ڵ فاتمه‌ مه‌حمود كه‌له‌ژیاندا ماوه‌ له‌بۆنه‌كانی وه‌ك ته‌عزییه‌‌و مه‌ولود‌و له‌خۆشییه‌كانیشدا چێشتیانلێناوه‌و سه‌رپه‌رشتی خه‌ڵكه‌كه‌یان كردووه‌‌و كه‌سانی لێهاتوو به‌توانا بوون.