فیزیا لە سەردەمی شارستانیەتی ئیسلامی

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
ئیبن ھەیسەم خاوەنی دۆزینەوەکانی ئۆپتیک و ئاشکرا کردنی تایبەتمەندییەکانی ڕووناکی.

فیزیا لە سەردەمی شارستانیەتی ئیسلامی گرنگی دانی موسڵمانان بە فیزیا دەستی پێکرد دوای چالاکیە وەرگێڕانەکان کە کتێبی یۆنانیەکان وەرگێڕدرا لەوانە کتێبەکان و بیردۆزەکانی ئەرەستوو و ئارکیمیدز و بێجگە لەوانیش، وە یەکێک لەو ھۆکارانەی کە وای کرد لەو سەردەمە فیزیا لە گەشەکردن بێت بریتی بوو لە ھەبوونی ئامێر وەک ئیستیرلاب و ھەروەھا زانینیان بۆ میکانیک (علم الحیل)[١]. درەوشانەوەی ئاشکرا کردنی فیزیا لای موسڵمانان دەستی پێکرد لەگەڵ دەرکەوتنی ئیبن ھەیسەم کە ئۆپتیکی دامەزراند و تایبەتمەندیەکانی ڕووناکی ئاشکرا کرد گرنگترینیان ئەوە بوو کە ڕووناکی لە تەنەکانەوە دێت بۆ چاو بە پێچەوانەی ئەوەی کە فەیلەسووفە یۆنانیەکان دەیانوت.[٢] پاشان داھێنانەکان و زانست گەشەی کرد.

چەند زانایەکی موسڵمان و بەخشینەکانیان بە فیزیا[دەستکاری]

  • کیندی (٨٠٣-٨٧٣) ئۆپتیک و گەردونناسی[٣].
  • عەبباس بن فیرناس (٨١٠-٨٨٧) کات و فڕین.
  • سابت بن قوڕڕە (٨٣٦-٩٠١) ناساندنی جووڵە و کێش و کێشکردن[٤].
  • فارابی (٨٧٢-٩٥٠) گەردونناسی و توێژینەوە سەبارەت بە دەنگ و سرووشتی بۆشایی[٥].
  • (السیزجی) (٩٤٥-١٠٢٤٠) ھاوسەردەمی بیروونی بووە، قسەی کردووە سەبارەت بە جووڵەی خۆر و ئیسترلابێکی درووست کرد کە پشت بە ناوەندیی خۆر دەبەستێت[٦].
  • ئیبن ھەیسەم (٩٦٥-١٠٣٩) بێجگە لە کارەکانی سەبارەت بە ئۆپتیک و گەردونناسی، یاسای سرەوتنی ئاشکرا کردووە لە زانستی جووڵە (کینتیکا)
  • بیروونی (٩٧٣-١٠٤٨) دانانی چەند بیرۆکەیەکی سەرەکی لە زانستی جووڵە وەک لەز (خێرابوون) و لێخشان و ھەروەھا دیاری کردنی کێشی جۆری بۆ چەند ماددەیەک[٧].
  • ئیبن سینا (٩٨٠-١٠٣٧) یاسای یەکەمی جووڵە "تەنی وەستاو ھەر بە وەستاوی دەمێنێتەوە و تەنی جووڵاویش ھەر بە جووڵاوی دەمێنێتەوە تا ھێزێکی دەرەکی کاری تێ نەکات" کە دەگووترێ ئیسحاح نیوتن کردوویەتی بە ھی خۆی.[٨]
  • کوڕانی مووسا لە میکانیک.
  • جەزەری ١٢٢٦: لە ئەندازەی میکانیکی کە چەند داھینانێکی بەناوبانگی ھەیە لەوانە: ئامێرە خۆبزوێنەکان کە بە ئاو کاردەکەن و کاتژمێرە ئاوییەکان و  ئامێری ھایدرۆلیکی و ھی تریش.

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ المسلمون وتطور علم الفيزياء - قصة الإسلام Archived ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦, لە وەیبەک مەشین.
  2. ^ ابن الهيثم رائد علم الضوء الحديث - إسلام ويب Archived ١٩ی تەممووزی ٢٠١٧, لە وەیبەک مەشین.
  3. ^ Œuvres d'Al-Kindi, éd.
  4. ^ Mohammed Abattouy (2001).
  5. ^ Arabic and Islamic Natural Philosophy and Natural Science, Stanford Encyclopedia of Philosophy
  6. ^ هاينريش سوتير: Die Mathematiker und Astronomen der Araber und ihre Werke (80-81, 224, 1900).
  7. ^ O'Connor, John J.; Robertson, Edmund F., "Abu Arrayhan Muhammad ibn Ahmad al-Biruni", MacTutor History of Mathematics archive.
  8. ^ قوانين الحركة والجاذبية. Archived ٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦, لە وەیبەک مەشین.