جوگرافیای ھەرێمی کوردستان

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search


جوگرافیای کوردستان - شوێنی جوگرافی ھەرێمی کوردستان ھەرێمی کوردستانی ئێراق بریتییە لەو بەشە کوردستانەی کەدەکەوێتە نێو سنوری دەوڵەتی ئێراقەوە کەدوابەدوای شەڕی یەکەمی جیھان دروست بوو، بەپلەی یەکەم ھەرێمێکی مرۆییە سەرەڕای ئەوەی نیشتیمان یان خاکی کوردانەو زۆربەی ھەرە زۆری دانیشتوانی کوردن، بەڵام لەرووی فرەنەتەوەیی و فرەئاینییەوە لەھەرێمەکانی دیکەی ئێراق جیایە. لەتەک کورددا عەرەب و تورکمان و ئاشوریش ھەن. ئەمە لەلایەک، لەلایەکی دیکەوە لەپاڵ ئەوەی زۆربەی دانیشتیوانی ھەرێم موسڵمانن، کەچی مەسیحی و ئێزیدی تێدایە. ھەموو لێکۆڵەرەوان لەسەر ئەوە یەک دەنگن کەبەرزاییەکانی حەمرین سنوری باشوری کوردستان پێکدێنێت، سنوری ھەرێم لەناوقەدی ئێراقەوە لەباشووری رۆژھەڵاتی شارۆچکەی بەدرە لەپارێزگای واست دەست پێدەکات بەرەو باکوور تا پردی نەوت لەرۆژئاوای شارۆچکەی مەندەلی ھەڵدەکشێ لەتەنیشت بەرزاییەکانی حەمرین تا فەتحە دەڕوات شان بەشانی رووباری دیجلە سەردەکەوێ و لەباکوری شاری موسڵ بەرەو باشوری ڕۆژاوا بادەداتەوە بەئاراستەی شارۆچکەی حەزەر پاشان بەرەو ڕۆژاوا بەئاراستەی سنووری ئێراق سووریا لەباکووری شارۆچکەی بەعاج. روبەری ھەرێم ٧٨٧٣٦ کم٢ کە دەکاتە زیاتر لە ١٨% سەرجەمی رووپێوی ئێراق، کەئەم ناوچانە دەگرێتەوە: ١. پارێزگاکانی (ھەولێر سلێمانی و دھۆک و کەرکوک). ٢. ھەموو ناحیە و قەزاکانی پارێزگای نەینەوا جگە لەقەزاکانی موسڵ و بەعاج و حەزەر. ٣. قەزاکانی خانەقین ومەندەلی و کفری جگە لەناحیەی بەلەدروز لەپارێزگای دیالە. ٤. ناوەندی قەزای بەدرە لەپارێزگای واست، کوت.

- کەش و ھەوای ھەریمی کوردستان تێکرای گەرمی مانگی کانوونی دووەم کەساردترین مانگی ساڵە لەھەرێمدا لەنێوان (٣. ١) پلەی سەدی دایە لەوێستگەی سەڵاحەدین (٩. ٩) سەدیە لەخانەقین، بەگشتی چەند بەرەو باکورو باکوری رۆژھەڵاتی ھەرێم بڕۆین پلەی گەرمی دادەبەزێت لەبەرئەوەی چەند بەرەوە باکورو باکوری رۆژھەڵات بچین زەوییەکە بەرزو بڵند دەبێت، وە لایەکانی باکووری ھەرێم دەکەونە ئەو ناوچانەی کەلەکەمەرەی زەوییەوە دورترن کەدەبێتە ھۆی کورتی رۆژ لەنیوەی زستانی ساڵداو کەمبوونەوەی گۆشەی تیشکی ھەتاو کەوتن. کەمی لاربوونەوەی گۆشەی کەوتنی تیشکی ھەتاو ھەروەھا رۆژ درێژی و ساماڵ و تۆپەڵی ھەوایی کیشوەری وشک کەلەھاویناندا ھەرێم دەگرێتەوە، یاریدەی بەرزبوونەوەی پلەکانی گەرما دەدەن لەو وەرزەدا. تێکڕاکانی گەرمای مانگی تەمووز کەگەرمترین مانگی ساڵە لەھەرێمدا لە ٣٠ پلەی سەدی پترە. جیاوازییەکی زۆر لەبڕی باران بارین لەھەرێمدا ھەیە ناوەندی بارانی ساڵانە لەھەرێمدا لەنێوان ٣٢٨ ملم دایە لەخانەقین و زیاتر لە ٧٠٢ملم لە زاخۆ و لەرواندز ٩٦٩ملم و لەئاکرێ ١٠٠٨ ملم و لەپێنجوێن ١٢٦٣ ملم، بەگشتی لەبارەی بڕی بارانی داباریو لەھەرێمدا دەتوانین بڵێین کەبارانی ھەرێم تابەرەو باکورو باکوری رۆژھەڵات بڕۆین پتر دەبێت، ئەمەش لەبەر ھۆکاری بەرزی و نزمی لەلایەک گوزەرکردنی ژمارەیەکی زۆرتر لە نەوراییەکانی کەش وھەوا بە ھەرێمدا جگە لەوەی کە جۆری نەوراییەکانیش تا بەرەو باکوور بڕۆین قوڵتر دەبن، لەروی بارنەوە دەتوانین ھەرێم بۆ دوو ھەرێمی لاوەکی دابەش بکەین کەبریتیە لە:

- ھەرێمی بارانی مسۆگەر ئەم ھەرێمە بەشەکانی باکورو باکوری رۆژھەڵاتی ھەرێمی کوردستانی ئێراق دەگرێتەوەو سنوورەکانی باشوری لەگەڵ سنوری باشوری ناوچەی شاخاوی لەھەرێمدا دەڕۆن ئەم ھەرێمە بەزۆری رێژەی بارانەکەی جیادەکرێتەوە کەناوەندی ساڵانەی باران ٥٠٠ملم کەمتر نییە، بۆیە کشتوکاڵی زستانە لەم ھەرێمەدا ساڵانە ئەم ھەرێمە دەتوانێت بەتەواوی پشت بەباران ببەستێت.

- ھەرێمی بارانی نامسۆگەر ئەم ھەرێمە ناوچە نیمچە شاخاوییەکان دەگرێتەوە کەبەرێژە بارانی کەمە (ساڵانە لە ٥٠٠ملم) کەمترە، ئەم ھەرێمە لاوەکییە دیسان بەوە ناسراوە کەبڕی بارانی مانەو ساڵانەو وەرزانە ھەڵبەزو دابەزێکی گەورە بەخۆیەوە دەبینێت بەبەراورد کردن لەگەڵ ھەرێمی پێشوودا، بۆیە کشتوکاڵی زستانەی بەتایبەتی لەبەشەکانی باشورو باشوری رۆژئاوادا رەنگە روبەڕوی ھەڕەشەی وشکی ببێتەوە. - لە روی ئاووھەواوە ھەرێمی کوردستان بۆ دوو ھەرێم پۆلێن دەکرێت کەئەمانەن: • ھەرێمی ئاوو ھەوای دەریای ناوەراست: ئەم جۆرە ئاووھەواییە بەشەکانی باکورو باکوری رۆژھەڵاتی ھەرێم دەگرێتەوەو سنووری باشوری لەگەڵ سنوری باشوری ناوچەی شاخاوی لە ھەرێمدا دەڕوات، ئەم ھەرێمە پتر لە ٥٠ ھەزار کیلۆمەتر چوارگۆشەی داگرتووە لە رووی گەرمییەوە بەزستانی زۆر سارد و بە ھاوینی فێنک ناسراوە، لەرووی دابارینەوە لەنیوەی زستانە پەرە دەستێنێ ھاوینی وشکە، ھەروەھا ئەو ھەرێمە لە ھەموو ناوچەکانی تری ئێراق بەبارانترە، تێکڕای بارانی ساڵانەی لە ٥٠٠ملم دانابەزێت تا بەرەو رۆژھەڵات و باکوورو باکووری رۆژھەڵات برۆین باران زیاتر دەبێت بۆ ماوەی چەند رۆژێک دەبێتە ھۆی پچرانی رێگای گواستنەوە لەنێوان شارە جیاجیاکاندا. • ھەرێمی ئاوو ھەوای نیمچە وشک گەرمەسێری: ئەو ھەرێمە بەشەکەی دیکەی رووبەری ھەرێم دەگرێتەوە لەرووی سیستمی باران بارینەوە لەھەرێمی پێشوو دەچێ (ھاوینی ووشک و برینگ، زستانی بە باران) بەڵام لێی جیاوازە لەرووی کەم بارانییەوە (ساڵانە کەمتر لە ٥٠٠ملم و بەرزی پلەکانی گەرمی لەھاویندا زستانی کەمتر ساردە کەم جاری وا ھەیە بەفری لێ بکەوێ). لەبەر ئەوەی زۆربەیھەریمی کوردستان شاخی بەرز یان نزمن، بۆیە بیکھاتە جیولۆجیەکانو تایبەتمەندیە بەردیەکان کاردەکەنە سەر ئەنجامەکانی دارووتان و دامالین، تا لە ئاکامدا رووە جیۆمۆرفۆلۆجی و تۆبۆکرافییەکانیش جۆراو جۆر دەکەن. واتە برۆسەی دارووتان و دامالینی ناھاوتا دەبیتە ھوکاریکی سەرەکی بۆ ئەم جۆراوجۆر بوونە. رووخسارە جیومۆرفۆلوجییەکان زمارەیەک یەکەی جیۆمۆرفولۆجی سەرەکی دەکرنە خۆ ئەمەش لەبەر رۆشنایی ریسای بۆلینکردنی کە یەکە جیۆمۆرفۆلۆجییەکان (شیوەی رووەکان) ی لەسەر بنجینەی بنەرەت بۆ بیکھاتەیی و دامالینکردو رووبار کرد بولینکردووە.

یەکەم: یەکەکانی شیوەی رووی زەوی خاوەن بنەرەتی بیکھاتەیی. جۆری بیکھاتەکانی ئەم یەکەیە و ئەوانەی لەرووی تۆبۆکرافیەوەلەکەلین، بەوینەیەکی باش لەناوجەکانی کرۆکی قۆقزی جیا و ناوجەکانی نزیک و ھاوسیی داوین زوربەی جیاکانی کوردستان دەبینرین. روخساری جیۆمۆرفۆلۆجی شیوە خاوەن بنەرەتە بیکھاتەییەکانی رووی زەوی بە شیوەیەکی سەرەکی بشت دەبەستی بە کوشەلاریی ئەو جینانەی تووشی نووستانەوە و باشان دامالین ھاتوون و شوینی ئەو یەکانەش لە بیکھاتەی جیۆلۆجیدا. شیوەی رووی زەوی خاوەن بنەرەتی بیکھاتەیی بۆ سی یەکەی لاوەکی دابەش دەکری کە ئەمانەن:- اأ-بلیتی بیکھاتەیی لوتکەیی: رووخساری تۆبۆکرافی ئەم بلیتە بریتییە لە روویەکی بیکھاتەیی راست وکەم شەبۆلو کەم لیز، ئەمەش بەروونی لە نوکی ھەندی جیای قۆقز دیار دەکەوی کە لەبەردی کلس و بەردی کلس-دۆلۆمایتیبیکھاتوون وەک جیای بیرمام، بەنی ھەریر، بەعشیقە، ئەزمر، کۆرەکو سورداش، ئەو جیایانە بەوە دەناسرین کە سەریان بان و کەم رکییەک لە لایەکانی ھەیە و ھیج ریجکەیەکی (ئاودەرکردن)ی لیوە دیار ناکەوی، ئەکەر ھەشبی، کەم و بجووکە.

ب-کروکی رووتاوەی شاخەکان: بە شیوەی رووی زەوی ئەو کرۆکە شاخانەی بە سەختی رووتاونەتەوە دەکوتری کروکە شاخی رووتاوە و بەربەستیکی نەبساوە دەوری دەدات بەدریزایی ئەو ناوجەیەی کە برۆسیسیداتاشران و رووتانەوە کاری تیکردووە، کروکی رووتاوەی شاخەکان لە ئەنجامی کاریکەری نیوان ھوکارە بیکھاتەییەکان لەکەل ھۆکاری دیکە بەدیار دەکەون. کاریکەری زالیش لەم کارلیکەدا ھی ھۆکارە بیکھاتەییەکانە بۆ نموونە بوونی لیکترازانی ناوجەیی یان سیستەمی ناوبرەی جرو ھەرە سەخت. ھەرجی ھوکارەکانی دیکەیە کە کار لەبەرەسەندنی ئەم شیوانە دەکەن جوری کەفر و تیکرا و قوولی دارووتان دەکریتەوە، جوری کەفر لە بەدوای یەکدا ھاتنی جین لەسەر جین کەفری ناوجەکە و تیکراو قوولی دارووتانیش لە میانی ئەو بروسە ئیروجینیانەی کەلە جوارجیوەی بروسەی دروست کردنی کیشوەرەکاندا بەرز کردنەوەی ھەریمی نیشتەنییەکان لەخۆ دەکری بی ئەوەی کۆرانیکی کرنک بیننە ئاراوە. ئەم دیاردەیە لەجیاکانی کوردستاندا ھەیە بۆنموونە وەک لە بەری باشووری جیای بیرەمەکروون و بەشی باشووری رۆزئاوای زنجیرە جیای بیرمام-سەری رەش و بەری باکوری روزھەلاتی جیای سەفین و زنجیرە جیای بیخیر و بەری باکووری رۆزھەلاتی نوشتاوەی مەقلوب و بەشی باشووری جیای زەنکار دەبیندری.

ج-تەبولکە قۆقزەکان: تەبولکەکان لەزوربەی زەوییەکانی کوردستانی ئێراق لە کەفری رەق بیکھاتوون بەتایبەتی کەفری کلسی و دۆلۆمایتی و جبسیۆمی کە دەکەرینەوە بۆ کۆنترین بیکھاتووی جیۆلۆجی دۆزراوە لە کرۆکی نوشتانەوە قۆقزەکاندا. کەفری دروست کەری تەبولکەکان بە ھۆی وەرکرتنی شیوەی ھۆکباکس یان دیاردەی کویستا وە بەرکریان زیاتر بووە، ئەم دوو دیاردەیەش لە ئەنجامی بەدوای یەکدا ھاتنی جینی بەھیز و جینی لاوازی کەفرەوە بەیدابوون و بە شیوەیەکی ئاشکرا لە داوینە ھەرە کۆنەکانی بال کرۆکیشاخەکان دەردەکەون، باشترین نموونە لەسەر ئاستی ھەریم بۆئەم دیاردەیە جیای ھەیبەت سولتانە کە ئاوینەکانی کویستایە و لە کەفری بە ھیز و بەرکەکری دارووتانەوە بیکھاتووە، نموونەیەکی دیکە زنجیرە جیای دەربەندی بازیانە لە نزیک جەمجەمال.

دووەم: یەکەکانی شیوەی رووی زەوییە دارووتان کردەکان. برۆسەی دارووتان لە ناوجەکانی داوین شاخەکان و بیدەشتەکانەوە بەتایبەتی لەو ناوجانەی کە کەفری بۆ خوسان و توانەوە –شیاوی وەک بەردی جبسیۆم و کلسی تیدایە دەبیتە ھۆی دابەزینی بارستایی رووە تۆبۆکرافییەکانیان,دەبی لە لیکدانەوەی ئەو رووانە ئەوەشمان لەبیر نەجی کەلەوانەیە ناوجەیەکی بەرفراوانیان بە ھۆیخوسان و توانەوەوە داکەون، ئەمە سەرەرای جیاوازی دامالین لەجینە کەفەرە ناجونیەکەکاندا دەبیتە ھۆی وردو خاش بوونی تاویری مەزن لەو کەفرانە. لە ھەریمی کوردستان (٣)سی شیوەی رووی زەوی جیا دەکریتەوە کە لە بنەرەتدا لە دارووتانەوە بەیدا بوون:

أ-کردەوە بووی لیزکەکان: رووی ئەم نشیوانە کەدەکەونە بیشەوەی داوینی شاخەکانەوە (لە نیوان و لە دەوری شاخەکان) رووی ئەم نشیوانە وردکە (فتات) ی کردەوە بووی لە خۆکرتوەو بە تۆبۆکرافیەکی کەم لیز جیادەکریتەوە کە لاری جینە کەفرینەکانی لە نیوان ١-٧ بلەدایە و نیشتەنییە نوییەکان ئەم جینە کەفرینانەیان دابۆشیوە. لە کردەوە بووی لیزکەکاندا دۆزینکەی ئەو کەفرانەی بیکھاتووی جیۆلۆجیانلییەوە نزیکە دەر ناکەوی، لیزکە بەجۆریک لەرووە راستەکان دادەنری کە بەھۆی باشەکشەی نشیوی داوین شاخەکانەوە دروست بووە و بە ریزەیەکی زۆری رووبۆشی رووەکی جیا دەکریتەوە.

ب- دارووتانی لیز کەکان: لە خوولی جیومۆرفۆلۆجیدا دارووتان بەشدارییەکی کرنک لە باشە کشەی ھەلدیر و لیوارەکاندا دەکات بەبشت بەستن بەشیوەکانی ھیلی نوک کەماوەی نیوان ریجکەکانی ئاوبیداھاتنەخوارەوەی لەکەل یەکەکانیدابی ی دەناسریتەوە. یەکەمیان: شیوەی رووی زەوی نشیوی خاوەن نوکە تیزەکان و دووەمیان:شیوەی رووی زەوی نشیوی خاوەن نوکە خرەکان، شیوەی رووی زەوی نشیو دەبی لەو کەفرە فشەل و نابتەوانەی لە بەشیکی بەرفراوانی ھەریمدا بلاوبونەتەوە. سییەم: یەکەکانی شیوەی رووی زەوییە رووبارکردەکان ئەم یەکانە شیوەی جیۆمۆرفۆلۆجی وا لەخۆدەکرن کە لە ئەنجامی جالاکی رووبارەکان بیکھاتوون و ئەم شیوانە دەکریتەوە:- أ-بلیکانە رووبارییەکان: بلیکانە رووباریەکان رووی تۆبۆکرافین لە دارووتانی رووباریەوە بەیدا بوون و ئاستی جارانی بنی رووبارەکان دەنوینن. دارووتان بە دریزایی دۆلیرووبارەکان ئەم بلیکانانە بیک دینی و جەند تاویکی نویبوونەوە دەنوینن کەکاریان لە رووبارەکان کردووە، باشماوەی بلیکانە رووبارییەکان لە قەراغی ھەندی لە رووبارە سەرەکیەکانی ھەریم بەر جاو دەکەوی وەک بەشی باکووری زیی کەورە و بەشی روزھلاتی دۆلی بەستورە و دول رەواندوز. نیشتەنی بلیکانە روبارییەکان لە نیشتووی جەو و قوم بیکھاتووە و ھەندی جاران لە ھەردوو بەر یان بەریکی رووبارەکەوە بە ئاستی جیاواز ھەن.

ب-دەشتە لافاو کردەکان: دەشتە لافاو کردەکانی ھەریمی کوردستان بە بال دۆلی رووبارەکانەوە ھەلکەوتوون و لە کاتی لافاودا ئەم دەشتانە بە ئاو دادەبۆشن. نیشتەنی دەشتە لافاو کردەکان لە نیشتووی زبری وەک قوم و جەو بیکھاتوون سەرەرای شیوەی دیکەی نیشتەنی کەلە بنەرەتدا رووبارین وەک کاشەبەردی دۆلەکان ,لەکاتیکدا زووربەی رووبارەکانی ھەریمی کوردستان لە ھەرەتی لاویتی و بیکەیشتندان، دۆلەکانیبەرەو بیری دەجن، بۆیە لەزوربەی دۆلەکاندا دەشتە لافاو کردەکان بە کویرەی قەبارەی رووبارەکان دەبینرین ئەمەش بۆ ھۆکاری بەیوەست بە بیکھاتەی ھەریمی کوردستان دەکەریتەوە. ج-بانکە ئاو مالکەکان: بانکەی ئاومالک نیشتوویەکە ھەر لەکاتی ئاوەرویەکی بارکران لە کرد یان شاخیکەوە بەرەو ناوجەیەکی نوی شوربۆوە ,لە ئەنجامی نیشتنی ئاومالک لە ناوجەی ھیلی کوران لە لیزی بیکدی. بانکە ئاومالکەکان لە شیوەی دەرەکیاندا دەناسرینەوە، کە شیوەییەکی نیمجە بازنەییە. بانکە ئاو مالکەکان لەداوینی شاخ و نشیوەکانی کوردستانی ئێراقدا زورن بە تایبەتی لە ناوجەی کیوە بەرزەکان. باشترین نموونەش بانکەی ئاومالکی جیای بیرەمەکروونە، کە بەھوی دارمانی بەشیکی جیایەکەوە کرۆکە شاخی رووتاوە دروست بووە و نیشتووەکان بانکەیەکی ئاومالکی کەورە و فراوانیان بەسەرەوە ھەلناوە. مادەی بیکھینی نیشتووی بانکە ئاومالکەلکان جیاوازە.