تاڵاو

تاڵاو Talaw
گوند
وڵات	کوردستان عێراق
پارێزگا	سلێمانی
قەزا	قەزای کفری، ئیدارەی گەرمیان
ناحیە	ناحیەی نەوجول
بەرزایی	٣٧٩ مەتر (١٬٢٤٣ پێ)
زمان و ئایین
• زمان	کوردی (سۆرانی)
• ئایین	سوننی شافعی

پێــشـــه‌كی

گوندی تاڵاو، یەکێکە لە گوندە دێرین و خاوەن مێژووەکانی ناوچەی گەرمیان، کە بە سروشتە تایبەتەکەی و مێژووی پڕ لە خەبات و قوربانیدانی دانیشتووانەکەی ناسراوە. ئەم ڕاپۆرتە تیشک دەخاتە سەر لایەنە جیاوازەکانی ئەم گوندە.

بەشی یەکەم: ناسنامە و جوگرافیا

• هەڵکەوتەی جوگرافی:

1. گوندی تاڵاو لەڕووی ئیدارییەوە سەر بە ناحیەی (نەوجویل)ـە لە قەزای خورماتوو، سەر بە پارێزگای کەرکوک. ئەم گوندە نزیکەی (٣٩) کیلۆمەتر لە سەنتەری شاری خورماتووەوە دوورە.

• هۆکاری ناونان:

1. ناوی گوندەکە دەگەڕێتەوە بۆ تایبەتمەندییەکی سروشتی ناوچەکە لە کۆندا، کە ئاوی گوندەکە تامێکی تاڵ و سوێری هەبووە، هەر بۆیە ناونراوە (تاڵاو).

• سروشتی خاک و سنوورەکان:

1. خاکی گوندەکە تێکەڵەیەکە لە ناوچەی نیمچە گردۆڵکەیی و نیمچە دەشتاییه‌. سنوورەکانیشی بەم شێوەیەیە:
   •  لە ڕۆژهەڵاتەوە: گوندی هەیەرە سوور.
   • لە ڕۆژئاواوە: گوندی گۆمەی.
   • لە باکوورەوە: گوندی چاڵەودوانە.
   • لە باشوورەوە: ناحیەی نەوجویل.

بەشی دووەم: مێژوو و شوێنەوار

• مێژووی دروستبوون:

مێژووی ئاوەدانکردنەوەی گوندی تاڵاو دەگەڕێتەوە بۆ نزیکەی (٣٠٠) ساڵ پێش ئێستا. بناغەدانەرانی سەرەکی گوندەکە بریتی بوون لە (عوبێد، هەمزە و نوعمان).

• شوێنەوارە مێژووییەکان:

گوندەکە خاوەنی چەندین شوێنەواری گرنگە کە بەڵگەن لەسەر دێرینی ناوچەکە، لەوانە: (قەڵا گاورینە، تاڵانکریاو، باریکە).

• کارەسات و وێرانکارییەکان:

بەهۆی هەڵوێستی نیشتمانی دانیشتووانەکەیەوە، گوندەکە چەندین جار ڕووبەڕووی وێرانکاری بووەتەوە:

• لە ساڵی ١٩٦٨ لەلایەن "الحرس القومي"ـەوە کە خەڵکی گوندەکە پێیان دەوت "کەرکوژ^([2])"، خاپوور کراوە.

• لە نێوان ساڵانی ١٩٨٠ بۆ ١٩٨٨، دوو جار لەلایەن ڕژێمی بەعسەوە خاپوور کراوەتەوە.

• سەروەری و شەهیدان:

گوندی تاڵاو خاوەنی مێژوویەکی پڕ سەروەرییە لە بزوتنەوەی رزگاریخوازی کورددا، کە خاوەنی (١٠٣) ئەنفالكراو و (١٣) شەهیدی سەنگەرن.

---

[1] له‌لایه‌ن خه‌ڵكی ئه‌م دێیه‌وه‌ ناكۆكی هه‌یه‌ له‌بوونی كه‌سی سێیه‌م "عوبێده‌"ــه‌وه‌ ، به‌شی زۆریان ڕه‌تیده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌وا كه‌سێك هه‌بووبێت له‌ بنه‌چه‌یاندا به‌ناوی عوبێد . [2] هۆی ناونانی به‌ كه‌ركوژ بۆ ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ ده‌ستیان ته‌نانه‌ت له‌ كوشتنی بێ زمانه‌كان وه‌كو گوێدرێژ نه‌پاراستووه‌ .

بەشی سێیەم: دانیشتووان و لایەنی کۆمەڵایەتی

• دیمۆگرافیا:

لە نێوان ساڵانی ١٩٠٠ بۆ ١٩٨٨، گوندەکە بەردەوام ئاوەدان بووە و نزیکەی (٧٥ بۆ ٨٠) ماڵی تێدا نیشتەجێ بووە. بەڵام دوای کۆتا خاپوورکردن و شاڵاوی ئەنفال و ئاوارەبوونی خەڵکەکەی، ئێستا تەنها (٣ بۆ ٤) ماڵێکی تێدایە.[1]

• پێکهاتە و کەسایەتییەکان:

سەرجەم دانیشتووانی گوندەکە کوردن و لەڕووی کۆمەڵایەتییەوە سەر بە هۆزی (داودە)ی ناوچەی گەرمیانن. چەندین کەسایەتی دیار لەم گوندە هەڵکەوتوون، وەک:

• بابا محێدین: شاعیری ناسراو.

• حسێن مەلا فاتیح: نووسەر و ڕۆشنبیر.

---

[1] وه‌ هۆكاری تا ئێستا ئاودان نه‌بـوونه‌وه‌ی ئه‌م گونده‌  به‌شێوه‌یه‌كی ته‌واو بۆ دوو هۆكار ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ :  یه‌كه‌م : بێ ئاوی دووه‌م : نه‌بوونی خزمه‌تگوزاری وه‌كو قوتابخانه‌ و بنكه‌ی ته‌ندروستی وهتد.

 بەشی چوارەم: ئابووری و بژێوی

سەرچاوەی سەرەکی داهات و ژیانی دانیشتووانی گوندەکە پشت بەستووە بە (کشتوکاڵ و ئاژەڵداری). سەبارەت بە سەرچاوەی ئاویش، سوود لە ئاوی (بیر) وەردەگرن بۆ پێداویستییەکان.

بەشی پێنجەم: خزمەتگوزاری و ڕۆشنبیری

• خوێندن و پەروەردە:

گوندی تاڵاو پێشەنگ بووە لە بواری خوێندەواریدا. یەکەمین قوتابخانە لەم گوندە بە ناوی "عین زالة" بووە، کە مێژووی دامەزراندنی دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتاکانی ساڵی ١٩٢٠ بۆ ١٩٣٠. وه‌ یه‌كه‌مین مامۆستاش كه‌ وانه‌ی تێدا گوتووه‌ته‌وه‌ مامۆستا "طه البیاتی"بووه‌ .

• ئایینی:

بوونی مزگەوت لەم گوندەدا هاوتەریبە لەگەڵ سەرەتای دروستبوونی گوندەکە. یەکەمین مامۆستای ئایینی گوندەکەش مامۆستا ملا علی چاڵه‌ودوانه‌ بووە.

سەرچاوەکانی ڕاپۆرت بۆ ئامادەکردنی ئەم ڕاپۆرتە و کۆکردنەوەی زانیارییە مێژوویی و وردەکان، سود لەم سەرچاوە و کەسایەتییانە وەرگیراوە:

1. بەرنامەی "ژیانەوەی کوردستان": لە ئامادەکردن و پێشکەشکردنی میدیاکار (دڵشاد ئەحمەد).

لینكی بابه‌ت : (https://www.facebook.com/watch/?mibextid=wwXIfr&v=826806882441389&rdid=NPQrYE9kDYFPVNC2 ).

1. نووسەر حوسێن مەلا فاتیح: نووسەری کتێبی "جەنگ بە ئاهەنگ کۆتایی دێت".
2. ئاكۆ عبدالعزیز محێدین : وەک شایەتحاڵ و یەکێک لە دانیشتوانی گوندەکە.
3. خاتوو کافیە مەحمود وادی: وەک شایەتحاڵ و یەکێک لە دانیشتوانی گوندەکە.