خانەدانی ئەفشاری

خانەدانی ئەفشاری
دامەزران	١ی کانوونی دووەمی ١٧٣٦
زمانی زگماکی	Afshar dialect
پۆتانی شوێن	٣٢°٠′٠″N ٥٣°٠′٠″E
دراو	تمەن
زمانەکان	زمانی فارسی
کۆتاییھاتن	١ی کانوونی دووەمی ١٧٩٦
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

شانشینی ئەفشاری (بە فارسی: افشاریان) شانشینێکی ئێرانی بوو کە لە ھۆزی ئەفشار لە پارێزگای خۆراسان لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئێران سەریھەڵدا، و لە ناوەڕاستی سەدەی ھەژدەدا فەرمانڕەوایی ئێرانیان کرد. دەوڵەتی ئەفشاری لە ساڵی ١٧٣٦ لەسەر دەستی نادر شا دامەزرا، کە کۆتایی بە دەسەڵاتی دوایین ئەندامی بنەماڵەی سەفەوی ھێنا و خۆی وەک شای ئێران ڕاگەیاند.

لە سەردەمی نادردا، ئێران گەیشتە فراوانترین سنووری خۆی لەوەتەی ئیمپراتۆریەتیی ساسانییەوە. لە لووتکەی دەسەڵاتیدا، کۆنترۆڵی ئێرانی سەردەمی مۆدێرن، ئەرمینیا، جۆرجیا، کۆماری ئازەربایجان، بەشێک لە باکووری قەوقاز (داغستان)، ئەفغانستان، بەحرەین، تورکمانستان، ئوزبەکستان، پاکستان، و بەشێک لە عێراق، تورکیا، میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان و عومانی دەکرد. دوای مردنی، زۆربەی ئیمپراتۆرییەتەکەی لە نێوان زەندییەکان، دۆرانییەکان، جۆرجییەکان و خانەکانی قەوقاز دابەش کرا، لەکاتێکدا حوکمڕانیی ئەفشاری لە دەوڵەتێکی بچووک لە خۆراسان سنووردار کرا. دواجار، ئاغا محەممەد خانی قاجار لە ساڵی ١٧٩٦ شانشینی ئەفشاری ڕووخاند، و ئیمپراتۆرییەتێکی نوێی ئێرانیی ڕەسەنی دامەزراند و سەروەریی ئێرانی بەسەر زۆرێک لەو ناوچانەی سەرەوەدا گەڕاندەوە.

ناوی ئەم بنەماڵەیە لە ناوی هاوشار هاتووە کە چەند ناوچەیەکی ڕۆژھەڵاتی کوردستان ئەگرێتەوە، ئەفشار لە خۆراسانی گەورە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئێرانەوە وەرگیراوە، کە نادر سەر بەو ھۆزە بوو. ئەفشارەکان لە بنەڕەتدا کورد بوون کوردی کورمانجی بەڵام بەداخەوە بە تورکمان ناوزەند کراون لە کرمان و ئورمیە و دیاربەکر ئازەربایجان هتد.. ژیاون بەڵام دواتر لە سەرەتای سەدەی حەڤدەھەمدا، شا عەباسی گەورە زۆرێک لە ئەفشارەکانی لە ئازەربایجانەوە گواستەوە بۆ خۆراسان بۆ بەرگریکردن لە سنوورەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی دەوڵەتەکەی دژی ئوزبەکەکان و تورکمانەکانی ئەو ناوچەیە، و دواتر ئەفشارەکان بوونە دانیشتووی ڕەسەنی ئەو ناوچانە. نادر سەر بە لقی «قرخلو»ی ئەفشارەکان بوو.

دامەزراندنی بنەماڵەی فەرمانڕەوا

نادر شا (بە ناوی «نادر قولی») لە خێزانێکی نیمچە کۆچەریی سادەی ھۆزی ئەفشار لە خۆراسان لەدایک بوو، کە لەوێ بووە سەرکردەیەکی جەنگیی ناوچەیی. ڕێگای ئەو بەرەو دەسەڵات کاتێک دەستی پێکرد کە مەحموود شای ھۆتاکی لە ھۆزی غەزایی، شا سوڵتان حوسێنی سەفەوی لە ساڵی ١٧٢٢ لەسەر تەخت لابرد. لە ھەمان کاتدا، ھێزەکانی عوسمانی و ڕووسیا دەستیان بەسەر خاکەکانی ئێراندا گرت. ڕووسیا دەستی بەسەر ناوچە بەرفراوانەکانی قەوقازی ئێران لە باکووری قەوقاز و ناوچەی ئەودیو قەوقاز، ھەروەھا خاکەکانی باکووری ئێراندا گرت لە ڕێگەی جەنگی ڕووسیا و ئێرانەوە، لەکاتێکدا عوسمانییە دراوسێکان لە ڕۆژاواوە ھێرشیان کرد. بەپێی پەیماننامەی قوستەنتینیە (ئیستانبوڵ)ی ساڵی ١٧٢٤، ڕێککەوتن لەسەر دابەشکردنی ناوچە داگیرکراوەکان لە نێوان خۆیاندا.

لە دیوێکی دیکەی گۆڕەپانەکەوە، نادر ھاوپەیمانی لەگەڵ تەھماسبی دووەم، کوڕی سوڵتان حوسێن بەست، و سەرکردایەتی بەرگریی دژی ئەفغانە غەزایییەکانی کرد، بە جۆرێک کە سەرکردەکەیان ئەشرەف خانی بە ئاسانی لە ساڵی ١٧٢٩ لە پایتەخت دەرکرد، و تەھماسبی خستە سەر تەخت. نادر جەنگا بۆ وەرگرتنەوەی ئەو خاکانەی عوسمانی و ڕووسەکان دەستیان بەسەردا گرتووبوو، و بۆ گەڕاندنەوەی زاڵیی ئێران. کاتێک ئەو لە ڕۆژھەڵات خەریکی شەڕ بوو دژی ھێزەکانی غەزایی، تەھماسب ڕێگەی بە عوسمانییەکان دا خاکەکانی ڕۆژاوا وەربگرنەوە. نادر ڕازی نەبوو، و لە ئەنجامدا، لە ساڵی ١٧٣٢ تەھماسبی لابرد لە بەرژەوەندیی عەباسی سێیەمی کوڕە شیرەخۆرەکەی. دوای چوار ساڵ، دوای ئەوەی زۆربەی خاکە لەدەستچووەکانی فارسی وەرگرتەوە، نادر ھەستی بە متمانەی تەواو کرد بۆ ئەوەی لە ئاھەنگێکدا لە دەشتی موغان خۆی وەک شا ڕابگەیەنێت بە حوکمی دەسەڵاتی خۆی.

دواتر، نادر ڕووسەکانی ناچار کرد دەستبەرداری ئەو خاکانە بن کە لە ١٧٢٢–١٧٢٣ دەستیان بەسەردا گرتووبوو، ئەمەش لە ڕێگەی پەیماننامەی ڕەشت لە ساڵی ١٧٣٢ و پەیماننامەی گەنجە لە ساڵی ١٧٣٥ بوو. دوای ئەوەی کۆنترۆڵی ناوچەکانی باکووری وەرگرتەوە، و لەگەڵ ھاوپەیمانییەکی نوێی ڕووسی-ئێرانی دژی دوژمنە ھاوبەشە عوسمانییەکە، بەردەوامی بە جەنگی عوسمانی-فارسی دا. سوپاکانی عوسمانی لە ڕۆژاوای ئێران و بەشەکەی دیکەی قەوقاز دەرکران، و عوسمانییەکان ناچار کران دان بە سەروەریی ئێراندا بنێن بەسەر قەوقازدا بەپێی پەیماننامەی قوستەنتینییەی ساڵی ١٧٣٦، و نادریان وەک شای نوێی ئێران (پاشا) ناساند.

سیاسەتی ئایینی

سەفەوییەکان ئیسلامی شیعەیان کردە ئایینی دەوڵەت لە ئێران. ڕەنگە نادر وەک شیعە پەروەردە بووبێت، بەڵام ھەوڵی دا لە نێوان ئەوان و سوننەدا سازان دروست بکات کاتێک دەسەڵاتی گرتە دەست و دەستی کرد بە ھێرشکردنە سەر ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی. باوەڕی وابوو سوپاکەی تێکەڵەیەکە لە شیعە و سوننە (لەگەڵ کەمینەیەکی بەرچاو لە مەسیحییەکان)، و قزڵباشی تایبەت بە خۆی، ھەروەھا ئوزبەک، ئەفغان، و مەسیحییە جۆرجی و ئەرمەنییەکان و ئەوانی تری لەخۆ دەگرت. دەیویست وڵاتی پارس جۆرێک لە ئایین پەیڕەو بکات کە بۆ سوننەکان زیاتر جێی قبووڵکردن بێت، و پێشنیازی کرد کە جۆرێک لە مەزھەبی شیعە پەیڕەو بکەن کە ناوی نا «جەعفەری»، وەک ڕێزێک بۆ ئیمامی شەشەمی شیعە جەعفەری سادق. ھەندێک لە دابونەریتە شیعەکانی قەدەغە کرد کە بەتایبەتی بۆ سوننەکان سووکایەتی بوون، وەک جنێودان بە سێ خەلیفەی یەکەم. لە ڕووی کەسییەوە، دەوترێت نادر بێباک بووە بەرامبەر ئایین، و ئەو پزیشکە یەسووعییە فەڕەنسییەی کە وەک پزیشکی تایبەتیی کاری دەکرد، ئاماژەی بەوە کردووە کە زەحمەت بووە بزانرێت پەیڕەوی کام ئایینی دەکرد، و زۆرێک لەوانەی بە باشترین شێوە دەیناسین دەیانگوت ھیچ ئایینێکی نەبووە. نادر ھیوای خواستبوو کە «جەعفەری» وەک مەزھەبی پێنجەم (مەزھەب)ی ئیسلامی سوننە قبووڵ بکرێت، و عوسمانییەکان ڕێگە بە شوێنکەوتووانی بدەن حەج بکەن لە مەککە، کە لەناو خاکەکەیاندا بوو. لە دانوستانەکانی ئاشتیی دواتردا، عوسمانییەکان ڕەتیانکردەوە دان بە جەعفەریدا بنێن وەک مەزھەبی پێنجەم، بەڵام ڕێگەیان بە حاجییە فارسییەکان دا بچن بۆ حەج. نادر خوازیاری بەدەستھێنانی مافی فارسەکان بوو بۆ چوون بۆ حەج، بەشێکی بەھۆی داھاتی بازرگانیی حەجەوە بوو. ئامانجی سەرەکیی تری نادر لە چاکسازییە ئایینییەکانیدا لاوازکردنی زیاتری سەفەوییەکان بوو، چونکە ئیسلامی شیعە ھەمیشە توخمێکی سەرەکی بوو لە پشتیوانیکردنی ئەو بنەماڵەیە. ئەو گەورە مەلای وڵاتی پارسی لە سێدارە دا دوای ئەوەی بیسترابوو کە پشتیوانی بۆ سەفەوییەکان دەربڕیبوو. لە نێو چاکسازییەکانیدا ناساندنی ئەوە بوو کە بە «کڵاوی نادری» ناسرا. ئەمە کڵاوێکی چوار لووتکە بوو کە ھێمایەک بوو بۆ چوار خەلیفەی یەکەم.