ڕافایێل

ڕافایێل
بە ئیتالی: Raffaello Sanzio da Urbino
لەدایکبوون	٦ی نیسانی ١٤٨٣ Urbino، ئیتاڵیا
مردن	٦ی نیسانی ١٥٢٠(١٥٢٠-٠٤-٠٦) (٣٧ ساڵ ژیاوە) ڕۆما، ئیتاڵیا
ناو	Raphaël d'Urbin، Raphaël d’Urbin، Raphael of Urbino، Raphaël d'Urbin، Raphaël
ھۆی مەرگ	سستبوونی دڵ
شوێنی ناشتن	Pantheon، Tomb of Raphael
باوک	Giovanni Santi
دایک	Magia di Battista Ciarla
ھاوسەر	بێ نرخ
هاوژین (بێ هاوسەرگیری)	Margarita Luti، Maria Bibbiena
زمانەکانی ئاخاوتن	زمانی ئیتاڵی
قوتابیی	Giovanni Santi، Timoteo Viti، Pietro Perugino
شوێنی کار	فلۆرێنس، Perugia، ڕۆما، سیێنا، Urbino
نەژاد	ئیتاڵی
ئایین	کڵێسای کاتۆلیک
Religious order	Franciscans
سپۆنسەر	Atalanta Baglioni
Artist files at	Smithsonian American Art and Portrait Gallery Library، Frick Art Research Library، National Gallery of Art Library
بزووتنەوەی ڕۆشنبیری	Italian Renaissance، High Renaissance
خەڵاتەکان	Order of the Golden Spur
وێنا کرا	Self-portrait، Archangel Raphael with Tobias, St. Laurentius and the donor Leonardo di Lorenzo Morelli
دۆخی مافەکانی لەبەرگرتنەوە	مافەکانی لەبەرگرتنەوە بەسەرچوون
Catalogue raisonné	Q133398757
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

ڕافایێل (بەئیتاڵی: Raffaello Sanzio da Urbino) (٦ی نیسانی یان ٢٨ی ئازاری ١٤٨٣ – ٦ی نیسانی ١٥٢٠) وێنەکێشێکی ناوداری ئیتاڵییە و یەکێکیشە لەو ھونەرمەندانەی سەردەمی بزووتنەوەی ڕینێسانس بوو، ناوبراو لەساڵی ١٥٢٠ لە شاری ڕۆما پایتەختی ووڵاتی ئیتاڵیا کۆچی دوایی دەکات.

ژیان

پۆرترێتی بیندۆ ئەلتۆڤیتی تابلۆیەکی ڕۆنی بە دەستی ڕافایێل، مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ دەوروبەری ساڵی ١٥١٤، ئێستا لە ناو کۆمەڵەی پێشانگای نیشتمانی لە واشینگتنە.

ڕافایێل لە شارۆچکەی ئوربینۆی ئیتاڵیای بچووک بەڵام خاوەن گرنگییەکی ھونەریی گەورە لە ناوچەی مارکی لەدایکبووە، کە باوکی جیۆڤانی سانتی وێنەکێش بووە لە دەربار لای دووک. فیدێریکۆ دا مۆنتیفێڵترۆ ناوبانگێکی بۆ دەربارەکە دروست کرد، ئەو کۆندۆتیێرۆیەکی زۆر سەرکەوتوو بوو، پاپا سیکتوسی چوارەم نازناوی دووکایەتی ئوربینۆی پێ بەخشی –ئوربینۆ بەشێک لە دەوڵەتی پاپای پێک دەھێنا– کە ساڵێک پێش لەدایکبوونی ڕافایێل کۆچی دوایی کرد. بایەخی دەرباری فیدێریکۆ زیاتر وێژەیی بوو نەک ھونەری، بەڵام جیۆڤانی سانتی تا ڕادەیەک شاعیر و وێنەکێشیش بوو، و تۆمارێکی کڕۆنۆلۆژی دەربارەی ژیانی فیدریکۆ نووسیبوو، ھەردووکیان دەقیان نووسی و نەخشی شانۆگەرییە ماسکەکانیان بۆ کات بەسەربردنی دەربارەکە دروست کرد. ھۆنراوەکەی کە ئاراستەی فیدێریکۆی کردووە، نیشانی دەدات کە پەرۆش بووە بۆ دەرخستنی ھۆشیاری بۆ پێشکەوتووترین وێنەکێشانی باکووری ئیتاڵیا و ھەروەھا وێنەکێشە سەرەتاییەکانی ھۆڵەنداش. ڕەنگە لە دەرباری زۆر بچووکی ئوربینۆدا زیاتر لە زۆربەی وێنەکێشانی دەربار تێکەڵی بازنەی ناوەندی خێزانی فەرمانڕەوا بووبێت.

گویدۆبالدۆ دا مۆنتیفێڵترۆ لە دوای فیدریکۆی باوکی بوو بە جێنشین، و لەگەڵ ئێلیزابێتا گۆنزاگا کچی فەرمانڕەوای مانتۆوا ھاوسەرگیری کرد، کە یەکێک بوو لە شکۆدارترین دەربارە بچووکەکانی ئیتاڵیا بۆ مۆسیقا و ھونەرە بینراوەکان بە ھەمان شێوە. لە ژێر ڕۆشنایی ئەوەدا، دەربارەکە وەک ناوەندێکی کولتووری وێژەیی بەردەوام بوو. گەشەکردن لە بازنەی ئەم دەربارە بچووکەدا بووە ھۆی دابینکردنی ڕەفتاری نایاب و کارامەیی کۆمەڵایەتی بۆ ڕافایێل کە ڤازاری جەختی لێ کردووەتەوە. بڕیار بوو ژیانی دەرباری لە ئوربینۆ دوای ئەم ماوەیە ڕاستەوخۆ ببێتە نموونەیەک بۆ خەسڵەتەکانی دەربارە مرۆیییەکانی ئیتاڵیا لە ڕێگەی وێناکردنی باڵداساری کاستیلیۆنی بۆی لە کارە کلاسیکییەکەیدا «پیاوی دەربار» کە لە ١٥٢٨دا بڵاوکرایەوە. کاستیلیۆنی لە ساڵی ١٥٠٤دا ڕووی لە ئوربینۆ کرد، کاتێک ڕافایێل چیتر لەوێ نیشتەجێ نەبوو بەڵام بەردەوام سەردانی دەکرد، و بوون بە ھاوڕێی نزیک. ھەروەھا لە سەردانیکەرانی دیکەی دەربارەکە نزیک بووەوە: پیترۆ بایبینا و پیترۆ بیمبۆ، کە دواتر ھەردووکیان بوون بە کاردیناڵ، و وەک نووسەر بەناوبانگ بوون، و لە ماوەی مانەوەی ڕافایێل لەوێ لە ڕۆما بوون. ڕافایێل بە ئاسانی لەگەڵ نایابترین گرووپەکاندا بە درێژایی ژیانی تێکەڵ بوو، ئەمەش یەکێک بوو لەو ھۆکارانەی کە بووە ھۆی دروستکردنی نیشانەیەکی چەواشەکارانە سەبارەت بە کۆشش نەکردنی لە ژیانی پیشەییدا. پەروەردەیەکی مرۆییی تەواوی وەرنەگرتبوو، و ڕوون نییە کە ھۆکاری ئاستی ئاسانیی خوێندنەوەی بۆ زمانی لاتینی چی بووە.

کارەکانی

ڕافایێل بەشێکی زۆری لە تابلۆ دیوارییەکان لە ژوورەکانی ڤاتیکان تەواو کردووە وەک «خوێندنگەی ئەسینا»؛ «ھێلیۆدۆری (نووسەرێکی یۆنانی کۆن) لە پەرستگا دەردەکرێت»؛ «ڕێزگرتن لە قوربانی پیرۆز»؛ «پارناس» (لە میتۆلۆژیای یۆنانی کێوی حۆرییەکانی خوداوەند ئەپۆلۆیە)؛ و ئەوانی تر، کە زۆربەیان دەگەڕێنەوە بۆ ماوەی ١٥٠٩–١٥١٤، ھەروەھا خۆی سەرپەرشتی جێبەجێکردنی باقی کارە ڕازاندنەوەکانی کردووە، کە لەلایەن کۆمەڵێک لە خوێندکارەکانیەوە ئەنجامدراون. جگە لە جێبەجێکردنی کۆمەڵێک وێنە لەسەر کارتۆن، کە لە ڕێگەیانەوە کارە چنینەکانی تایبەت بە کڵێسای سیستین (بە ناوی پاپا سیکتوسی چوارەمەوە ناونراوە، ١٤٧١–١٤٨٤) ئەنجامدراون: «شایەتی حەوارییەکان».

لە نێوان کارە بەناوبانگەکانی

• ھاوسەرگیری خاتوو مریەم (١٥٠٤، مۆزەخانەی برێرا، میلانۆ).
• گالاتی (لە کەسایەتییەکانی میتۆلۆژیای یۆنانی) بە سەرکەوتن دڵخۆش دەبێت (١٥١١، ڤێلا فارنیسینی، ڕۆما).
• گۆڕانی شێوەی حەزرەتی مەسیح (١٥١٨–١٥٢٠، مۆزەخانەی ڤاتیکان بۆ نیگارکێشی).
• ژنە گەنجەکە (١٥١٨–١٥٢٠، کۆشکی بەربارینی، ڕۆما، ئیتاڵیا)

بەستەرە دەرەکییەکان

• ڕافایێل لە ئینسایکڵۆپیدیای بریتانیکا
• سەرچاوەی لیکۆلینەوەکان لەسەر رافایێل، لە پێشانگای نەتەوەیی، لەندەن