چەنگیزخان

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
شوێن و گەورەیی ئیمپڕاتۆرێتیی مەغۆل

چەنگیزخان (بە مۆنگۆلی: Чингис хаан؛ ١١٦٢؟–١٢٢٧) بە ناوی سەرەکیی تەمووچین٬ خانی مۆنگۆل بوو و توانی ھۆزە مۆنگۆلەکان یەکگرتوو بکات و ئیمپڕاتۆرێتیی مەغۆل دامەزرێنێت.کە بوە گەورەترین ئیمپراتۆریەتی یەکگرتووی سەر زەمین پاش مردنی،پەیداکردنی هێزو پلەو پایەی جەنگیز خان بەهۆی یەکخستنی هۆزە دەشتەکیەکانی باکوری خۆرهەڵاتی ئاسیاوە بوو،پاش دروستکردنی ئیمپراتۆریەتی مەغۆلەکان ،دەستی کرد بە هێرش بردن و داگیر کردنی زۆربەی شوێنەکان بە تایبەتی ئەوروپایی ئاسیایی،ئەم هێرش و داگیرکردنانە قەرە خیتای،قەفقاز،ئیمپراتۆریەتی خوارزمیەکانی و شیای خۆرئاوایی و میری جینی گرتەوە،ئەم داگیرکردنانەی جەنگیز خان هاوکات بوو لەگەڵ رەشەکوژی و سەربرینی خەلکی مەدەنی،بەتایبەتی رەشە کوژیەکانی خوارزم و شینی خۆرئاوایی ،لە کۆتایەکانی نەمانی،ئیمپراتۆریەتی مەغۆل بەشیکی گەورەی ناوەراستی ئاسیا و چینی داگیر کرد. پێش مردنی خۆی جەنگیز خان ئۆگیدی خانی وەک جێگری خۆی هەلبژارد و ئیمپراتۆریەکەی بەش بەش کرد بەسەر کور و نەوەکانیدا،وە لە سالی ١٢٢٧ مرد رێک پاش داگیرکرنی شیای خۆرئاوایی،وە لە گۆرێکی دیارینەکراو لە شوێنیکی دیاری نەکراوی مەنگۆلیا نێژراوە.نەوەکانی جەنگیز خان ئیمپراتۆریەتیان بەهێزتر و گەورە تر بە داگیرکردنی بەشێکی زیاتی ئەوروپای ئاسیایی و هەروەها دروست کردنی چەند هەرێمێکی بەکرێگیراو لە چین،کۆریا،قەفقاز،ناوەراستی ئاسیا،،وە هەروەها بەشێکی گەورەی خۆرهەڵاتی ئەوروپای ئێستا،روسیا،باشوری خۆرئاوای ئاسیا،هەموو ئەم سەربرینانەش بە هەمان شێوە سەربرینێکی زۆر و قەسابخانەیەکی زۆرو کوشتتنی خەلکانی ئەم ناوچانە بوو،هەر بۆیەش جەنگیز خان وئیمپراتۆریەکەی ناوبانگێکی ترسناک و تۆقینەریان پەیدا کرد لە مێژوودا. پاش ئەم ئەنجامە باشانەی کە ئیمراتۆریەتەکە بەدەستی هێنا،جەنگیز خان بە چەند رێگایەکی تر ئیمپراتۆریەکەی پێشکەوتوو کرد،جەنگیز خان بریاری دا کەنوسینی ئۆغوری بکاتە سیستەمی نوسینی فەرمی ئیمپراتۆریەکەی،وەهەروەها هانی چاکە و ڵیخۆشبوون و سنگفراوانی بەرامبەر ئایینەکان دەدا لە ئیمپراتۆریەتەکەی،لەو کاتەی خەریکی یەکخستنی هۆزەکانی باکووری خۆرهەلاتی ئاسیا بوو.لە ئێستادا مەنگۆلەکان جەنگیز خان بە باوکی دامەزرێنەری مەنگۆلیا دادەنێین. ناسرابوو بە هێرشبردنی وەحشانە و کوێرانە،جەنگیز خان لەگەل ئەوەبوو کە رێگای حەریر(ئاوریشم) لەژێر یەک ژینگە و بریاری سیاسی گونجاو دابێت،ئەمە وای کرد پەیوەندی و بازرگانی لە باکوری خۆرهەلاتی ئاسیا لەگەل باشوری خۆرئاوای موسلمانان و مەسیحیانی ئەوروپا باش بکات،ئەمەش بوە ئەنجامی ئەوەی کە هەسێ کولتورە جیاوازەکە ئاسۆیان فراوان ببێت، جەنگیز خان یان بلێین تێموچین زیاتر پەوەست بو بە لایەنی باوانی وەک،کوبلای خان،ئەمبەغان،هەورەها هۆوتا خان.هۆوتا خان کە هەر ئەو بوو کە بوە هۆی یەکرێزی خەمادی مەنغۆلەکان وە هەروەها وەچەی بۆدونچار موکناک بوو،وە کاتێک لە سالی ١١٦١ جەرشین جین پشتگیری خۆی لە مەغۆلەکانەوە بۆ تەتەرەکان راگەیاند،توانیان بە یەکەوە کوبلای خان بروخێنن ئەوەش پاش نەمانی جەنگیز خان بوو.باوکی جەنگیز خان،یێسوگێی(هەروەها سەرۆک هۆزی بۆرژیگن هەروەها خوشکەزای ئەمباغای و هۆوتا خان)،وەک سەرۆکی یاسا دانەری هۆزی مەغۆل دەرکەوت،وە ئەم دەسەلاتەی لە روباری هۆزی تای چی یود مشتومری لەسەر کرا،کە راستەوخۆ لە لایەن ئەمباغای پێیدرا. کاتێک تەتەرەکان زیاتر بەهێز بوون،لە ١١٦١،دوبارە جین پالپشتیەکەی گۆری بۆخەیریدیەکان. بەهۆی ئەو نوسراوە مێژوویانەی کە ماون تا ئێستا،راستی دەگمەن دەست دەکەون دەربارەی تێموژین(یان تێموچین) کە دەکاتە جەنگیز خان،چەند سەرچاوەی کەم هەن کە ئەم شەر و جەنگانە دەسەلمێنن تێموژین ئەم ناوە لەچەند وشەیەکی مەنگۆلیەوە هاتون کە تێمور واتە (ئاسن) وە ژینیش نابای هێز و وزە دەدات کە پێکەوە مانای ئاسنگەر دەبەخشن،هەروەک لە سەراتادا وتم بۆی هەیە لە ١١٦٢ لەدایک بوبێت بەلام بە تەواوی دلنیا نەبونەتەوە،لە دیلون بۆلدۆغ لە نزیک چیای بولخای خەلدون و ئۆنۆن و روبارەکانی خەرلینی ئێستای باکوری مەنگۆلیا،کە دور نیە لا پایتەختیان کە ئەویش ئورلان باتورە.مێژوی نهێنی مونگۆلەکان باسی ئەوە دەکات ئە جەنگیز خان کاتێک لە دایک بووە دەستی تۆپەلە خوێنی مەیوی تێدا بوە،کە ئەمەش لەو کاتەبا لەلای ئەوان ئاماژە بو بۆ ئەوەی ئەم کەسە دەبێتە سەرکردەیەکی مەزن،ئەو دوەم کوری باوکی بوو،بە پێی نوسراوە مێژوویەکان دوەترێ تێموژین(جەنگیز خان) باش دەستگیرکردنی سەرۆک هۆزی تەتەرەکان ناوی لێنراوە کە ناوی تێموژین-ئوگ بوە،ئەوەش پاش ئەوەی باوکی جەنگیز خان دەستگیری کرد. جەنگیز خان سێ برای هەبوو ئەوانیش،هاسار،هاچیون،تێموگی،هەروەها یەک خوشک بە ناوی تێمولین،لەگەل دوو زڕ برا بە ناوەکانی بێگتەر و بەلگویتی،هەروەک زۆربەی ژیانی دەشتەکیەکانی مەنگۆلیا ژیانی جەنگیز خانیش بە هەمان شێوە قورس بوە،وە باوکی خۆی هاوسەرگیری بۆ رێک خست،لە تەمەنی ٩ سالیدا باوکی خێزانی داهاتوی بۆ دیاری کرد ئەویش ناوی بۆرتێ بوو کە لە هۆزی خۆنگیراد بوە،.

سەرچاوەکان[دەستکاری]