مۆدێلی زەوی تەخت

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
نەخشەیەکی زەوی تەخت کە لە ساڵی ١٨٩٣ لە لایەن ئۆڕلاندۆ فێرگۆسۆن بەرھەم ھاتوە. لە چەند شوێنێکی ئەم نەخشەیەدا ئاماژە بە تەوڕات کراوە.

مۆدێلی زەوی تەخت (بە ئینگلیزی: Flat Earth model) مەفھومێکی کۆنە کە لە لایەن زۆرێک لە نەتەوە جیایەکانی دونیا باوەڕ پێکراو بوە و بە گشتی یۆنانیەکان لە پێشەوەی ئەم نەتەوانە بوونە کە پێیان وابوە کە زەوی لە شێوەی دەفرێکی ڕوتەختە. لەبەر ئەوەی کە ڕوبەری زەوی زۆر بەرفراوانە و مەودای دیتنی مرۆڤ دیاری کراوە، وە ھەروەھا تەکنەلۆژیایەکی پێشکەوتوو نەبوە لەو سەردەمەدا، مرۆڤەکان بەم شێوەیەیان بیر کردۆتەوە. ھەروەھا ھێزی ڕاکێشانی زەوی لە سەردەمی کۆن ناسراو نەبوو وە بەم ھۆیەشەوە پێیان وابوو گەر کەسێک لە پشتەوەی زەوی بێت دەکەوەێتە خوارەوە.[١]

کاتێک لەناو قایقێک دادەنیشتن دەریایان بە شێوەی تەخت دەدیت و ئاسمانیان وەک کاسەیەکی بەراوژوو دەبینی کە بەسەر زەویدا کراوە. ئەو شوێنەی کە ئاسمان و زەوی بەیەک دەگەیشتن ناویان لێنابوو ئاسۆ. ئەم ئاسۆیە وەک بازنەیەک وایە کە ئێوە لە ناوەڕاستی ئەم دا جێگرن. ئاماژە بەم بیردۆزە، ئەوان وایان بیر دەکردەوە کە بەیانیان ڕۆژ لە ڕۆژھەڵات ھەڵدێت و پاش تێپەڕینی بە بازنەی ئاسماندا لە ڕۆژ ئاوا بەرەو ئاوابوون دەچێت و ڕۆژی دواتر خۆرێکی تازە لە ڕۆژھەڵات ھەڵدێت کە لەوەی دوێنێ جیاوازە و پێشیان وابوو کە ئاوابوو لەناو دەچێت. ھەندێکیش ثێیان وابوو کە کاتێک خۆر ئاوادەبێ دەکەوێتە ناو قایقێک و دەگەڕێتەوە بۆ شوێنی یەکەمجاری و بەیانی جارێکیتر ھەمان خۆر ھەڵدێتەوە!

مێژوو[دەستکاری]

نەخشەیەکی بابلیەکان کە مێژوەکەی دەگەڕێتەوە بۆ شەش سەدە پێش زایین.

ھەندێ لە ڕۆژئاوای ئاسیا پێیان وابوو کە خۆر وەک عارەبانەیەکی زەرد و پڕ بڵێسەی وایە کە ھەندێ ئەسپ و باڵندەی نادیار ڕایدەکێشن. وە پێشیان وابوو کە خواوەندی خۆر بەیانیان سواری عارەبانەکەی دەبێت و خۆر لە خۆرھەڵاتەوە ڕادەکێشێت بەناو ئاسماندا و لە دەمی ئێوارێ دەیگێنێتە خۆرئاوا. وە کاتێک شەودادەھات وایدەکرد کە بەبێ ئەوەی کەس بیبینێت دەگەڕایەوە شوێنی سوێنێ و دوبارە خۆی بۆ بەیانیەکیتر ئامادە دەکرد.

ئەگەرچی باوەڕیان بە تەخت بوونی زەوی ھەبوو، بەڵام زۆرجار ئەمەشیان بەبیردادەھات کە قۆڵایی زەوی چەندە، و ئایا دەکرێ بە قوڵ کردنی زەوی بگەین بەوسەر زەوی؟ ئەی لەدیوی ئەولای زەی کەس دەتوانێ بە بێ بەربوونەوە بوەستێ؟ یاخود زەوی خۆی چۆن بەرنابێتەوە؟!

ھیندیەکان باوەڕیانوابوو بۆ ئەوەی زەوی بەرنەبێتەوە پێویستە چەند فیلێکی گەورە ھەڵیانگرتبێ. ھەروەھا فیلەکانیش لەسەر کیسەڵێکی زۆر گەورەترن و کیسەڵەکەش لەسەر زەریایەکی زۆر بەرفراوان مەلەدەکات. بەڵام دیسان ئەم پرسیارەش دروست دەبوو کە ئایا قوڵایی ئەم زەریایە ئاخۆ چەندە؟ !!

گەرچی خەڵکانی زۆر کۆن ئەم بیرۆکەیەیان ھەبوو بەڵام وەڵامی گشت پرسیارەکانیان لا ئەستەم بوو.[٢]

نەخشەیەکی جیھان کە گریمان دەکرێ ھی سەردەمی ئانێکسیماندێرەکان بێت

ھەندێ یۆنانی ھەبوون کە لە ٢٥٠٠ ساڵ لەمەوپێش لە کەنارەکانی دەریای سپی دەژیان. یەکێک لەم کەسانە ناوی ئاناکسیماندەر بوو کە لەبری پەسەند کردنی ئەم بیروباوەڕە خۆی سەیری ئاسمانی دەکرد و لەخۆی دەپرسی: لەڕاستیدا ئەمەی ئەو دەیبینێ شتێکی جیاوازە. ئەو کۆمەڵە ئەستێرەیەکی دەبینی کە لەماوەی شەودا لەشوێن خۆیان دەجوڵان، جگە لە ئەستێرەی جەمسەری باکور کە لەشوێن خۆی جێگیر بوو. ئەو تێبینی ئەوەی کرد کە ھەندێ لەو ئەستێرانەی (لە ڕوانینی ئەم بیرمەندەوە ئەستێرەن بەڵام لە ئێستادا بە ھەسارە ناسراوون). ھەروەھا تێبینی کرد کە ئەم ئەستێرانە بەشێوەیەکی بازنەیی بەدەوری ئەستێرەی جەمسەری باکور دەخولێنەوە. ئاناکسیماندەر بەمە گەیشت کە دەبێ ئاسمان وەک تۆپێکی بەتاڵ وابێ کە زۆر گەورەیە و بەدەوری تەوەرەیەکدا دەخولێتەوە کە لە سەرێکی گەیشتۆتە ئەستێرەی جەمسەری باکور و سەرەکەیتری بە ناو زەویدا تێپەڕ بوە. بەپێی تێڕوانینی ئەو نە زەوی و نە ئەستێرەی جەمسەری باکور لە شوێن خۆیان ناجوڵەی و بەڵکوو گشت تەنە ئاسمانیەکانی ترن کە بەدەوری ئەم تەوەرەیەدا دەخولێنەوە. بەم شێوەیە ئاناکسیماندەر وای بیر دەکردەوە کە گشت ئەستێرەکان و تەنانەت مانگ و خۆریش بەم تۆپە گەورەیەوە نوساوون و زەویش بەشێوەیەکی تەخت لەم سەر بۆ ئەوسەری داگیر کردوە. لەو سەردەمەدا و بە پێی ئەم جۆر بیر کردنەوەیە خەڵکی وایان دەزانی گەر زۆر بڕۆیت لە کۆتاییدا دەگەیت بەو شوێنەی کە زەوی و ئاسمان دەگەن بەیەک و دەشی گەر کەسێ بگاتە ئەم شوێنە دەست لە خۆر بدات. لەلایەکیتر کەسانێک ھەبوون کە بەشی باکوری زەوی بە کەشتی یا لەڕێی ویشکانیوە سەفەریان دەکرد بۆ بەشی باشوری زەوی و تێبینیان دەکرد کە ئەو ئەستێرانەی کە لە شوێنە نوێیەکە دەیبینن جیاوازن لەوەی لە ماڵەوە دەیانبینی. ھەروەھا تەنانەت ئەستێرەی جەمسەرباکوریش وردەوردە بەرەو دیارنەمان دەچون کاتێک لە باکورەوە کەسێک بەرەو باشور ڕێی دەکرد. لە ئەنجامدا ئەوان بەمە گەیشتن کە لەبەر ئەوەی ئەستێرەکان لە گشت خاڵێکی سەر زەوی نابینرێن کەواتە بۆی ھەیە زەوی تەخت نەبێ. لەگەڵ ئەمانەشدا، لە کاتی مانگ گیران تێبینی ئەوە دەکرا کە سێبەری زەوی لەسەر مانگ بەشێوەی بازنەیی دەردەکەوێ.

شێوەی بازنەیی سێبەری زەوی کە دەکەوێتە سەر مانگ

لە مەفھومی کێشکردنی تەنەکانمان ئەوە دەخرێتە ڕوو کە تەنە گەورەکان کێش کردنی زیادتر دروست دەکەن لەم ئاڵەتەشدا تەنەکان بۆ ئەوەی بەسەرئەکدا نەکەون پێویستە جەڵەیەکی موناسبیان ھەبێ و لەم ئاڵەتەشدا پێویستە تەنەکان لەشێوەی گۆ یا ھێلکەیی بن بۆ ئەوەی ئەم یاسایە پەیڕەو بکرێت.

سەرھەڵدانەوەی ئەم بیردۆزە لە سەردەمی نوێدا[دەستکاری]

لە سەردەمی نوێ دا لە زۆربەی کۆمەڵگەکان بیروباوەڕی زەوی تەخت سەری ھەڵداوەتەوە بە جۆرێک کە لە ھەندێ شوێنی جیھان کۆبونەوەی ساڵانە لە سەر ئەم پرسە ڕێک دەخرێت. بۆ نمونە لە کاڵیفۆڕنیا ساڵانە بە شێوەیەکی ڕێک ئەم کۆمەڵگەیە کۆنگرەی ساڵانە ڕێک دەخەن.[٣][٤] کۆمەڵگەی توێژینەوەی نێودەوڵەتی زەوی تەخت (The International Flat Earth Research Society (IFERS)) کە بە کۆمەڵگەی زەی تەخت ناسراوون بە لە لایەن ساموێل شینتۆن (Samuel Shenton) لە ساڵی ١٩٥٦ دامەزرا و لە وڵاتی بریتانیا دامەزراوە.

سەرچاوەکان[دەستکاری]