جێنەتیک
| جێنەتیک | |
|---|---|
 | |
| لقی | ژینناسی |
| بەشێکە لە | ژینناسی |
| دامەزران | ١ی کانوونی دووەمی ١٩٠٠ |
| دامەزرێنەر | گریگۆر مەندل، Hugo de Vries، Carl Erich Correns، Erich von Tschermak |
| بوارەکانی خوێندن | جینۆم |
| جێبەجێکار | جینناس |
| تاگی "ستەک ئێکسچەینج" | https://biology.stackexchange.com/tags/genetics |
جێنەتیک یان بۆماوەناسی (بە ئینگلیزی: Genetics) بریتییە لە لێکۆڵینەوە لە جینەکان، فرەچەشنیی بۆماوەیی، و بۆماوە لە زیندەوەراندا.[١][٢][٣] لقێکی گرنگە لە ژینناسیدا چونکە بۆماوە بۆ پەرەسەندنی زیندەوەران زۆر گرنگە. گریگۆر مەندل، قەشەیەکی ئۆگستینیی خەڵکی مۆراڤیا کە لە سەدەی نۆزدەهەمدا لە برنۆ کاری دەکرد، یەکەم کەس بوو کە بە شێوەیەکی زانستی لێکۆڵینەوەی لە جێنەتیک کرد. مەندل لێکۆڵینەوەی لە «بۆماوەیی خەسڵەت» کرد، کە ئەو شێوازانەیە کە بەهۆیەوە خەسڵەتەکان بە تێپەڕبوونی کات لە باوانەوە بۆ نەوەکان دەگوازرێنەوە. ئەو تێبینی ئەوەی کرد کە زیندەوەران (ڕووەکی پۆلکە) خەسڵەتەکان لە ڕێگەی «یەکەی بۆماوەیی» جیاوازەوە بۆیان دەمێنێتەوە. ئەم زاراوەیە، کە تا ئەمڕۆش بەکاردەهێنرێت، پێناسەیەکی تا ڕادەیەک لێڵە بۆ ئەوەی کە پێی دەوترێت جین.
گواستنەوەی خەسڵەت و میکانیزمەکانی گواستنەوەی گەردیلەیی جینەکان تا ئێستاش پرەنسیپە سەرەکییەکانی جێنەتیکن لە سەدەی بیست و یەکەمدا، بەڵام جێنەتیکی مۆدێرن فراوانتر بووە بۆ لێکۆڵینەوە لە ئەرک و ڕەفتاری جینەکان. پێکهاتە و ئەرکی جین، فرەچەشنی، و دابەشبوون لە چوارچێوەی خانە، زیندەوەر (بۆ نموونە زاڵبوون)، و لە چوارچێوەی دانیشتوواندا لێکۆڵینەوەیان لێ دەکرێت. جێنەتیک بووەتە هۆی دروستبوونی ژمارەیەک لقی لاوەکی، لەوانە بۆماوەناسیی گەردیلەیی، سەربۆماوەناسی (Epigenetics)، بۆماوەناسیی دانیشتووان، و دێرینەبۆماوەناسی. ئەو زیندەوەرانەی لەم بوارە بەرفراوانەدا لێکۆڵینەوەیان لەسەر دەکرێت، پانتایییەکانی ژیان دەگرنەوە (ئارکێیا، بەکتریا، و ناوکەڕاستەقینەکان).
پرۆسە بۆماوەییەکان لەگەڵ ژینگە و ئەزموونەکانی زیندەوەردا یەکدەگرن بۆ کاریگەری دانان لەسەر گەشەکردن و ڕەفتار، کە زۆرجار پێی دەوترێت سروشت بەرامبەر پەروەردە. ژینگەی ناوخانەیی یان دەرەخانەییی خانەیەکی زیندوو یان زیندەوەرێک دەتوانێت لەبەرگرتنەوەی جینەکان زیاد یان کەم بکات. نموونەیەکی کلاسیک بریتییە لە دوو تۆوی گەنمەشامی کە لە ڕووی بۆماوەییەوە هاوشێوەن، یەکێکیان لە کەشوهەوای مامناوەند و ئەوی دیکەیان لە کەشوهەوای وشک (کە باران یان ئاوی پێویستی نییە) دانراوە. لە کاتێکدا تێکڕای بەرزیی ئەو دوو قەدە گەنمەشامییە کە دەتوانن پێی بگەن لە ڕووی بۆماوەییەوە دیاری کراوە، ئەوەی لە کەشوهەوا وشکەکەدایە تەنها دەگاتە نیوەی بەرزییەکەی ئەوەی لە کەشوهەوا مامناوەندەکەدایە بەهۆی نەبوونی ئاو و ماددە خۆراکییەکان لە ژینگەکەیدا.
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Genetics»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢٤ی نیسانی ٢٠٢٦.
- ↑ Griffiths AJ، Miller JH، Suzuki DT، Lewontin RC، Gelbart، eds. (٢٠٠٠). «Genetics and the Organism: Introduction». An Introduction to Genetic Analysis (چاپی 7th). New York: W.H. Freeman. ژپنک ٩٧٨-٠-٧١٦٧-٣٥٢٠-٥.
- ↑ Hartl D, Jones E (2005)
- ↑ «the definition of genetics». www.dictionary.com (بە ئینگلیزی). لە ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ ھێنراوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
[دەستکاری]
| نەتەوەیی | |
|---|---|
| ھی تر | |
 | ئەم ژینناسی وتارە کۆلکەیەکە. دەتوانیت بە فراوانکردنی یارمەتیی ویکیپیدیا بدەیت. |