بیردۆزی یاری

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
بیردۆزی یاری
لقیdecision theory
جێبەجێکارgame theorist
بوارەکانی خوێندنagent، strategic game

ڕوانگەی یاری یان بیردۆزی یاری (بە ئینگلیزی: Game Theory) بە کەڵک وەرگرتن لە مۆدێلی بیرکاری، شێوازەکانی ھاوکاری یان کێبڕکێی بوونەوەرە لۆژیکی و زیرەکەکان شی دەکاتەوە. ڕوانگەی یاری لقێکە لە بیرکاری کارپێکراو کە لە زانستە کۆمەڵایەتییەکان و بە تایبەتی لە بواری ئابووری، بایۆلۆجی، ئەندازیاری، زانستە سیاسییەکان، پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان، زانستی کۆمپیوتەر، مارکێتینگ، فەلسەفە و قومارکردندا بەکاردەھێنرێت.[١] ڕوانگەی یاری ھەوڵدەدات بیرکاری بەکاربھێنێت بۆ خەمڵاندنی ڕەفتارەکان لە بارودۆخە ستراتیژییەکان یان لە یارییەکدا کە سەرکەوتنی تاک لە ھەڵبژاردندا وابەستەی ھەڵبژاردنی ئەوانی ترە.[٢] ڕوانگەی یاری ھەوڵدەدات مۆدێلکردنی ڕەفتاری بیرکاری کە دۆخێکی ستراتیژی (ناکۆکی بەرژەوەندی) بەڕێوەدەبات، ڕێک بکات.[٣]

ئەم دۆخە کاتێک سەرھەڵدەدات کە سەرکەوتنی کەسێک بەندە بەو ستراتیژانەی کە ئەوانی دیکە ھەڵی دەبژێرن.[٤] ئامانجی کۆتایی ئەم زانیارییە دۆزینەوەی ستراتیژی گونجاوە بۆ یاریزانەکان.[٥]

ئەمڕۆ ڕوانگەی یاری وشەیەکی دایکییە بۆ ئەو زانستانەی کە شیکاری ڕەفتاری لۆژیکی یەکتری مرۆڤ و ئاژەڵ و کۆمپیوتەر دەکەن.[٦][٧] یاری پێکدێت لە کۆمەڵێک یاریزان و کۆمەڵێک جووڵە یان ڕێگەی بردنەوە و دەرئەنجامێکی دیاریکراو بۆ ھەر تێکەڵەیەک لە ڕێگاکانی بردنەوە.

بردنەوە لە ھەموو یارییەکدا تەنھا کارکردی بەخت نییە، بەڵکو یاسا و بنەمای تایبەتی خۆی ھەیە و ھەموو یاریزانێک ھەوڵدەدات لە بردنەوە نزیک بێتەوە بە جێبەجێکردنی ئەو یاسایانە لە کاتی یارییەکەدا.[٨]

کێبڕکێی دوو وڵات بۆ بەدەستھێنانی وزەی ئەتۆمی، میکانیزمی بەڕێوەبردنی پەیوەندییەکانی نێوان دوو وڵات لە چارەسەرکردنی ناکۆکییەکی نێودەوڵەتی، کێبڕکێی دوو کۆمپانیای بازرگانی لە بازاڕی بۆرسەدا نموونەی یارییەکانن.[٩] لە ساڵی ١٩٢١ بیرکارێکی فەرەنسی بە ناوی ئیمیل بورێل بۆ یەکەمجار لێکۆڵینەوەی لە کۆمەڵێک یاریی باوی گازینۆکان کرد و چەندین بابەتی لەسەر نووسی.[١٠][١١] لەم وتارانەدا جەختی لەسەر پێشبینیکردنی ئەنجامی ئەم جۆرە یارییانە لە ڕێگەی لۆژیکییەوە کردووەتەوە. ھەرچەندە بورێل یەکەم کەس بوو کە بە جددی باسی بابەتی یارییەکانی کرد، بەڵام بەھۆی ئەوەی ھەوڵێکی بەردەوامی نەدا بۆ فراوانکردن و پەرەپێدانی بیرۆکەکانی، زۆرێک لە مێژوونووسان ھۆکاری دروستکردنی ڕوانگەی یارییەکەیان بۆ ئەو نەبووە بەڵکو بۆ بیرکاریزانی ھەنگاری جۆن ڤۆن گەڕاندووەتەوە.[١٢]

ئەوەی ھانی نیومانی دا بۆ فراوانکردنی تێڕوانینی خۆی بۆ یارییەکە، گرنگیدانی تایبەتی بوو بە یارییەکی کارت.[١٣] ئەو تێگەیشت کە دەرئەنجامی ئەم یارییە تەنھا بە تیۆری ئەگەرەکان دیاری ناکرێ. ئەو شێوازی بلۆفینگی لەم یارییەدا داڕشتووە. بلۆفکردن لە یارییەکەدا واتە ڕێگەیەک بۆ فریودانی یاریزانانی تر و شاردنەوەی زانیارییان لێیان. لە ساڵی ١٩٤٤ لەگەڵ ئۆسکار مونگسترن کە ئابووریناسێکی نەمسایی بووە، کتێبی تیۆری یارییەکان و ھەڵسوکەوتی ئابوورییان نووسیوە.[١٤] ھەرچەندە ئەم کتێبە تەنیا بۆ بەکارھێنانی ئابووری نووسراوە، بەڵام زۆری نەخایاند بەکارھێنانی لە بواری دەروونناسی، کۆمەڵناسی، سیاسەت، شەڕ، یارییە کات بەسەربردنەکان و زۆر بوارەکانی دیکەدا دەرکەوت.

لەسەر بنەمای ستراتیژییەکانی یارییەکی تایبەتی ھاوشێوەی شەترەنج، ڤۆن نیومان توانی مۆدێلی کردارەکانی نێوان ھەردوو وڵاتی ئەمریکا و یەکێتی سۆڤیەت لە سەردەمی جەنگی سارددا دابنێت، بە دوو یاریزان لە یارییەکی کۆی سفردا لە قەڵەمدان.[١٥][١٦] لەو کاتەوە پێشکەوتنی ئەم زانستە بە خێرایییەکی زۆرتر لە بوارە جۆراوجۆرەکاندا بەدواداچوونی بۆ کراوە و لە نێوان شتەکانی تردا لە حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش لە بایۆلۆجیدا بۆ ڕوونکردنەوەی دیاردە بایۆلۆژییەکان بەکارھێنراوە.

لە ساڵی ١٩٩٤ جۆن فۆربێس ناش لەگەڵ جۆن ھەرسانی و ڕینھارد سیلتن خەڵاتی نۆبڵی ئابوورییان بەدەستھێنا بەھۆی خوێندنی داھێنەرانەیان لە بواری تیۆری یارییەکاندا.[١٧] لە ساڵانی دواتردا زۆرێک لە براوەی خەڵاتی نۆبڵ لە بواری ئابووریدا لە نێوان شارەزایانی یارییەکەدا ھەڵبژێردران. دواھەمینیان ژان تیرۆلی فەرەنسییە کە لە ساڵی ٢٠١٤ ئەم خەڵاتەی بەدەستھێنا. ڕوانگەی یارییەکە لە لێکۆڵینەوە لە کۆمەڵێک بابەتدا بەکاردەھێنرێت.[١٨]

لە ڕاستیدا پێکھاتەی سەرەکی یارییەکان لە زۆربەی شیکارییەکاندا ماتریکسێکی فرەڕەھەندی لەخۆدەگرێت کە تێیدا کۆمەڵێک بژاردە لە ھەر ڕەھەندێکدا دادەنرێت و ڕیزبەندییەکانی ئەم ماتریکسە ئەو ئەنجامانەن کە بۆ بریکارەکان بەدەست دەھێنرێن لە بەرامبەر پێکەوەگرتنی جیاوازی بژاردەی چاوەڕوانکراودا.[١٩] یەکێک لە مەرجە سەرەکییەکانی جێبەجێکردنی ئەم دیدگایە لە شیکاری ژینگەکانی کێبڕکێدا، دڵسۆزی بریکارە کارلێککارەکانە لە چاودێریکردنی لۆژیکی یارییەکەدا. ئەگەر ئەم مەرجە پێشوەختە بە ھەر ھۆکارێک جێبەجێ نەکرێت، یان دەبێت چاوەڕێی دووبارە دروستبوونەوەی پێکھاتەیەکی نوێی تری لۆژیکی شیکاری ئەکتەرە کارلێککارەکان بکات یان بەھۆی پێشبینی نەکردنی ئەنجامی یارییەکە یان بژاردە چاوەڕوانکراوەکانی سیستەمی بڕیاردان بەدوای شێوازەکانی تری شیکاری دا بگەڕێ لە ژینگەیەکی بڕیاردانی لەو شێوەیەدا تا توانای پێشبینیکردنی بژاردەکان و ئەنجامی ھەڵبژاردنەکانیان زیاتر بێت، نادڵنیایی لەم تەکنیکەدا کەمتر دەبێتەوە. ھەروەھا جۆرێک لە یاری ھەیە کە بە یاری نادڵنیایی ناسراوە چونکە ناتوانرێت ئەگەری دەرئەنجامەکەی لەواندا بخەمڵێندرێت.[٢٠]

لەوانەش کارلێکی بڕیاردەران لە ژینگەیەکی کێبڕکێدا بە شێوەیەک کە ئەنجامی بڕیاردانی ھەر فاکتۆرێک کاریگەری لەسەر ئەو ئەنجامانە ھەبێت کە لەلایەن ھۆکارەکانی ترەوە بەدەست دەھێنرێن.[٢١]

ئابووری[دەستکاری]

ئەم تێڕوانینە لە سەرەتادا بۆ تێگەیشتن لە کۆمەڵێک ڕەفتاری گەورەی ئابووری دروست بووە، بۆ نموونە ھەڵاوسانی پێوەرەکانی بۆرسە لە بازاڕی بۆرسە و ھەڵاوسانی نرخی کاڵاکان لە بازاڕی بەکاربەردا. شیکردنەوەی دیاردە جۆراوجۆرە ئابووری و بازرگانییەکان، وەک بردنەوەی زیادکردنێک، بازرگانیکردن، بازرگانیکردن، بەشداریکردن لە تەندەرێکدا، یەکێکە لەو حاڵەتانەی تر کە ڕوانگەی یارییەکە ڕۆڵی تێدا دەبینێت.[٢٢][٢٣][٢٤]

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ Myerson, Roger B. (1991). Game Theory: Analysis of Conflict. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-34116-6.
  2. ^ Shapley, Lloyd S.; Shubik, Martin (1971-01-01). "Game Theory in Economics: Chapter 1, Introduction, The Use of Models" (بە ئینگلیزی). Archived from the original on 23 April 2023. Retrieved 23 April 2023. {{cite journal}}: Cite journal requires |journal= (help)
  3. ^ Neumann, John von; Morgenstern, Oskar (2007-04-08). Theory of Games and Economic Behavior (بە ئینگلیزی). Princeton University Press. ISBN 978-0-691-13061-3. Archived from the original on 28 March 2023. Retrieved 23 April 2023.
  4. ^ Nisan (2020). "Book report: Theory of Games and Economic Behavior (von Neumann & Morgenstern)" (بە ئینگلیزی). {{cite journal}}: Cite journal requires |journal= (help)
  5. ^ Shafer, G. (2018, December). Pascal’s and Huygens’s game-theoretic foundations for probability. Sarton Lecture, School of Architecture and Engineering, University of Ghent. [١]
  6. ^ Bellhouse, David R. (2007), "The Problem of Waldegrave" (PDF), Journal Électronique d'Histoire des Probabilités et de la Statistique [Electronic Journal of Probability History and Statistics], 3 (2), archived (PDF) from the original on 2008-08-20
  7. ^ Bellhouse, David R. (2015). "Le Her and Other Problems in Probability Discussed by Bernoulli, Montmort and Waldegrave". Statistical Science. Institute of Mathematical Statistics. 30 (1): 26–39. arXiv:1504.01950. Bibcode:2015arXiv150401950B. doi:10.1214/14-STS469. S2CID 59066805.
  8. ^ Zermelo, Ernst (1913). Hobson, E. W.; Love, A. E. H. (eds.). Über eine Anwendung der Mengenlehre auf die Theorie des Schachspiels [On an Application of Set Theory to the Theory of the Game of Chess] (PDF). Proceedings of the Fifth International Congress of Mathematicians (1912) (بە ئەڵمانی). Cambridge: Cambridge University Press. pp. 501–504. Archived from the original (PDF) on 31 July 2020. Retrieved 29 August 2019.
  9. ^ Kim, Sungwook, ed. (2014). Game theory applications in network design. IGI Global. p. 3. ISBN 978-1-4666-6051-9.
  10. ^ von Neumann, John (1928). "Zur Theorie der Gesellschaftsspiele" [On the Theory of Games of Strategy]. Mathematische Annalen [Mathematical Annals] (بە ئەڵمانی). 100 (1): 295–320. doi:10.1007/BF01448847. S2CID 122961988.
  11. ^ von Neumann, John (1959). "On the Theory of Games of Strategy". In Tucker, A. W.; Luce, R. D. (eds.). Contributions to the Theory of Games. Vol. 4. Translated by Bargmann, Sonya. Princeton, New Jersey: Princeton University Press. pp. 13–42. ISBN 0-691-07937-4.
  12. ^ Leonard, Robert (2010), Von Neumann, Morgenstern, and the Creation of Game Theory, New York: Cambridge University Press, doi:10.1017/CBO9780511778278, ISBN 978-0-521-56266-9
  13. ^ Kuhn, Steven (4 September 1997). Zalta, Edward N. (ed.). "Prisoner's Dilemma". Stanford Encyclopedia of Philosophy. Stanford University. Archived from the original on 18 January 2012. Retrieved 3 January 2013.
  14. ^ Shor, Mike. "Non-Cooperative Game". GameTheory.net. Archived from the original on 1 April 2014. Retrieved 2016-09-15.
  15. ^ Chandrasekaran, Ramaswamy. "Cooperative Game Theory" (PDF). University of Texas at Dallas. Archived (PDF) from the original on 2016-04-18.
  16. ^ Brandenburger, Adam. "Cooperative Game Theory: Characteristic Functions, Allocations, Marginal Contribution" (PDF). Archived from the original (PDF) on 29 August 2017. Retrieved 14 April 2020.
  17. ^ Faysse, Nicolas (2005). "Coping with the tragedy of the commons: game structure and design of rules". Journal of Economic Surveys. 19 (2): 239–261. doi:10.1111/j.0950-0804.2005.00246.x. S2CID 1473769. Archived from the original on 26 April 2021. Retrieved 25 April 2021 – via Wiley Online Library.
  18. ^ Shor, Mike (2006). "Symmetric Game". Game Theory.net.
  19. ^ Owen, Guillermo (1995). Game Theory: Third Edition. Bingley: Emerald Group Publishing. p. 11. ISBN 978-0-12-531151-9.
  20. ^ Chang, Kuang-Hua (2015-01-01), Chang, Kuang-Hua (ed.), "Chapter 2 - Decisions in Engineering Design", Design Theory and Methods Using CAD/CAE (بە ئینگلیزی), Boston: Academic Press, pp. 39–101, doi:10.1016/b978-0-12-398512-5.00002-5, ISBN 978-0-12-398512-5, archived from the original on 8 April 2023, retrieved 2023-04-08
  21. ^ Healy, Patrick (22 September 2015). "(Im)perfect Competition: Unrealistic Economics or Useful Strategy Tool?". Harvard Business School Online. Archived from the original on 25 April 2021. Retrieved 20 April 2021.
  22. ^ Ferguson, Thomas S. "Game Theory" (PDF). UCLA Department of Mathematics. pp. 56–57. Archived (PDF) from the original on 2004-07-30. ١٦ی ئایاری ٢٠١٨ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
  23. ^ Mycielski, Jan (1992). "Games with Perfect Information". Handbook of Game Theory with Economic Applications. Vol. 1. pp. 41–70. doi:10.1016/S1574-0005(05)80006-2. ISBN 978-0-444-88098-7.
  24. ^ "Infinite Chess". PBS Infinite Series. 2 March 2017. Archived from the original on 2021-10-28. Perfect information defined at 0:25, with academic sources داڕێژە:ArXiv and داڕێژە:ArXiv.