زانستی سیاسی
| زانستی سیاسی | |
|---|---|
 | |
| لقی | political studies |
| بەشێکە لە | political studies، زانستە کۆمەڵایەتییەکان |
| بابەتی لاوەکی | department of political science |
| کەسێکی دیار | Maurice Duverger، ئێلینۆر ئۆسترۆم |
| لە پێش | cameralism |
| بوارەکانی خوێندن | سیاسەت |
| جێبەجێکار | political scientist |
زانستی سیاسی یان زانستی ڕامیاری زانستێکی کۆمەڵایەتییە کە مامەڵە لەگەڵ سیستمەکانی حکوومەت دەکات و لەسەر چالاکییە سیاسی، بیری سیاسی و کردەوە سیاسی دەکۆڵێتەوە.[١]
مێژوو
[دەستکاری]سەرھەڵدان
[دەستکاری]وەک زانستێکی کۆمەڵایەتی، زانستی ڕامیاریی ھاوچەرخ لە نیوەی دووەمی سەدەی ١٩یەمدا دەستی بە بەدەستھێنانی شێوە کرد و دەستی بە جیاکردنەوەی خۆی لە فەلسەفە و مێژووی ڕامیاری کرد.[٢] تا کۆتاییی سەدەی ١٩یەم، ھێشتا باو نەبوو کە زانستی ڕامیاری وەک بوارێکی جیاواز لە مێژوو تەماشا بکرێت.[٢] زاراوەی «زانستی ڕامیاری» ھەمیشە لە فەلسەفەی ڕامیاری جیا نەدەکرایەوە، و لقی ھاوچەرخ خاوەنی پێشینەیەکی ڕوونی پێکھێنەرە لەوانە فەلسەفەی ڕەوشتی، ئابووریی ڕامیاری، تیۆلۆژیی ڕامیاری، مێژوو و بوارەکانی تری پێوەندیدار بە دیاریکردنی پێوەرەکانی ئەوەی کە دەبێت چۆن بێت و دەرھێنانی تایبەتمەندی و کارکردنەکانی دەوڵەتی نموونەیی.[٣]
بە گشتی، لە کاتێکدا فەلسەفەی ڕامیاریی کلاسیک بە شێوەیەکی سەرەکی بە بایەخدان بە بیرکردنەوەی ھێلینی و ڕۆشنگەری پێناسە دەکرێت، زانایانی ڕامیاری ھەروەھا بە بایەخدانێکی زۆر بە «مۆدێرنیتە» و دەوڵەت-نەتەوەی ھاوچەرخ، پێکەوە لەگەڵ خوێندنی بیرکردنەوەی کلاسیکدا ناسراون، و بەم شێوەیەش زاراوەی زیاتر لەگەڵ کۆمەڵناساندا بەش دەکەن (بۆ نموونە، پێکھاتە و بریکارایەتی).[٤]
سەرھەڵدانی زانستی ڕامیاری وەک بوارێکی زانکۆ بەھۆی دروستکردنی بەشەکانی زانکۆ و نازناو گەلی ناونراو بە زانستی ڕامیاری لە کۆتاییی سەدەی ١٩یەمدا بوو. ناونیشانی «زانای ڕامیاری» بە شێوەیەکی باو بۆ ئاماژەکردن بە کەسێک بەکاردێت کە خاوەنی بڕوانامەی دکتۆرا یان ماستەر بێت لەم بوارەدا.[٥] یەکخستنی خوێندنە ڕامیارییەکانی ڕابردوو بۆ ناو بوارێکی یەکگرتوو بەردەوامە، و مێژووی زانستی ڕامیاری بوارێکی دەوڵەمەندی بۆ گەشەکردنی ھەردوو زانستی ڕامیاریی نۆرماتیڤ و ئەرێنی دابین کردووە، بە جۆرێک ھەر بەشێکی ئەم بوارە لەگەڵ ھەندێک لە پێشینە مێژووییەکاندا بەشدارە. ئەنجومەنی زانستی ڕامیاریی ئەمریکا و گۆڤاری پێداچوونەوەی زانستی ڕامیاریی ئەمریکا بە ڕێزبەندی لە ساڵانی ١٩٠٣ و ١٩٠٦دا دامەزران، بۆ جیاکردنەوەی خوێندنی ڕامیاری لە ئابووری و دیاردە کۆمەڵایەتییەکانی تر. ئەندامێتیی ئەنجومەنی زانستی ڕامیاریی ئەمریکا (APSA) لە ٢٠٤ لە ساڵی ١٩٠٤دا بۆ ١٬٤٦٢ لە ساڵی ١٩١٥دا بەرزبووەتەوە.[٢] ئەندامانی APSA ڕۆڵێکی سەرەکییان گێڕا لە دامەزراندنی بەشەکانی زانستی ڕامیاریدا کە جیاواز بوون لە مێژوو، فەلسەفە, یاسا، کۆمەڵناسی و ئابووری.[٢]
گۆڤاری وەرزیی زانستی ڕامیاری لە ساڵی ١٨٨٦دا لەلایەن ئەکادیمیای زانستی ڕامیارییەوە دامەزرا. لە یەکەم ژمارەی گۆڤاری وەرزیی زانستی ڕامیاریدا، مونرۆ سمیس زانستی ڕامیاریی بەم شێوەیە پێناسە کرد: «زانستی دەوڵەتە. بەم مانایەش، ڕێکخستن و کارکردنەکانی دەوڵەت، و پەیوەندیی دەوڵەتان بەیەکەوە لەخۆدەگرێت».[٦]
وەک بەشێک لە دەستپێشخەریی ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پەروەردە، زانست و فەرھەنگ (یوونێسکۆ) بۆ پەرەپێدانی زانستی ڕامیاری لە کۆتاییی دەیەی ١٩٤٠دا، ئەنجومەنی نێونەتەوەییی زانستی ڕامیاری لە ساڵی ١٩٤٩دا دامەزرا، لەگەڵ ئەنجومەنە نیشتمانییەکان لە فەڕەنسا لە ساڵی ١٩٤٩، بەریتانیا لە ساڵی ١٩٥٠، و ئەڵمانیای ڕۆژاوا لە ساڵی ١٩٥١دا.[٢]
ئەنجومەنی زانستی ڕامیاریی ئەمریکا (APSA) کە لە ساڵی ١٩٠٣دا دامەزراوە، ڕێکخراوی پیشەیی سەرەکییە بۆ خوێندنی زانستی ڕامیاری و خزمەت بە زیاتر لە ١١٬٠٠٠ ئەندام لە زیاتر لە ١٠٠ وڵاتدا دەکات.[٧]
شۆڕشی ڕەفتارخوازی و دامەزراوەخوازیی نوێ
[دەستکاری]لە دەیەکانی ١٩٥٠ و ١٩٦٠دا، شۆڕشێکی ڕەفتارخوازی کە جەختی لەسەر خوێندنی سیستماتیک و توندی زانستیی ڕەفتاری تاکەکەسی و گرووپی دەکردەوە، ئەم بوارەی گرتەوە. سەرنجدان لەسەر خوێندنی ڕەفتاری ڕامیاری، لەبری دامەزراوەکان یان لێکدانەوەی دەقە یاسایییەکان، تایبەتمەندیی زانستی ڕامیاریی ڕەفتارخوازیی سەرەتایی بوو، لەوانەش کارەکانی ڕۆبێرت داڵ، فیلیپ کۆنڤێرس، و لە ھاوکاریی نێوان کۆمەڵناس پۆڵ لازارسفێڵد و زانای ڕای گشتی بێرنارد بێرێڵسۆن.
کۆتاییی دەیەی ١٩٦٠ و سەرەتای دەیەی ١٩٧٠ شاھیدی سەرھەڵدانێک بوو لە بەکارھێنانی تەکنیکەکانی مۆدێلکردنی فەرمیی لێکدەرەوەی تیۆریی یارییەکان بە ئامانجی دروستکردنی کۆمەڵە زانیارییەکی شیکاریی زۆرتر لەم بوارەدا. ئەم قۆناغە شاھیدی لێشاوی توێژینەوەکان بوو کە تیۆری و شێوازەکانی لە ئابوورییەوە بەکاردەھێنا بۆ خوێندنی دامەزراوە ڕامیارییەکان، وەک کۆنگرێسی ویلایەتە یەکگرتووەکان، ھەروەھا ڕەفتاری ڕامیاری، وەک دەنگدان. ویلیام ئێچ ڕایکەر و ھاوکاران و خوێندکارانی لە زانکۆی ڕۆچێستەر لایەنگرانی سەرەکیی ئەم گۆڕانکارییە بوون.
سەرەڕای پێشکەوتنی بەرچاوی توێژینەوە لەم بوارەدا لەسەر بنەمای ھەموو جۆرەکانی خوێندنی لەسەرەوە باسکراون، بەڵام توێژەران ئاماژەیان بەوە کردووە کە پێشکەوتن بەرەو تیۆری سیستماتیک کەم و ناڕێک بووە.[٨]
سەدەی ٢١ەم
[دەستکاری]لە ساڵی ٢٠٠٠دا، بزووتنەوەی پێرێسترۆیکا لە زانستی ڕامیاریدا وەک پەرچەکردارێک دژی ئەوەی لایەنگرانی بە «بیرکارییکردنی» زانستی ڕامیارییان ناودەبرد، ناسێندرا. ئەوانەی لەگەڵ بزووتنەوەکەدا ھاوپیشە بوون، داکۆکییان لە فرەچەشنیی مێتۆدۆلۆژی و ڕێگاکان لە زانستی ڕامیاریدا و گونجاویی زیاتری ئەم بوارە بۆ دەرەوەی خۆی دەکرد.[٩]
ھەندێک لە تیۆرییەکانی دەروونناسیی پەرەسەندن جەخت لەوە دەکەنەوە کە مرۆڤەکان کۆمەڵێک میکانیزمی دەروونیی زۆر پێشکەوتوویان بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ ڕامیاریدا پەرە پێداوە. بەڵام، ئەم میکانیزمانە بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ ڕامیاریی گرووپە بچووکەکان گەشەیان کردووە کە تایبەتیی ژینگەی باوباپیران بوو، نەک پێکھاتە ڕامیارییە زۆر گەورەترەکانی جیھانی ئەمڕۆ. ئەمەش وا لێکدەدرێتەوە کە چەندین تایبەتمەندیی گرنگ و لایەنگرییە ناسینەوەیییە سیستماتیکەکان لە ڕامیاریی ئێستادا ڕوون دەکاتەوە.[١٠]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ «فەرھەنگی ئاکسفۆرد».[بەستەری مردوو]
- 1 2 3 4 5 Bevir، Mark (٢٠٢٢). «A History of Political Science». Cambridge University Press (بە ئینگلیزی). doi:١٠.١٠١٧/٩٧٨١٠٠٩٠٤٣٤٥٨. ژپنک ٩٧٨-١-٠٠٩-٠٤٣٤٥-٨.
- ↑ Lee، Bandy X. (٢٦ی ئازاری ٢٠١٩). Violence: An Interdisciplinary Approach to Causes, Consequences, and Cures (بە ئینگلیزی). John Wiley & Sons. لاپەڕە ١٠٥. ژپنک ٩٧٨-١-١١٩-٢٤٠٦٧-٩.
- ↑ Sigelman، Lee (٢٠١٠). «Terminological Interchange Between Sociology and Political Science». Social Science Quarterly. ٩١ (4): ٨٨٣–٩٠٥. doi:١٠.١١١١/j.١٥٤٠-٦٢٣٧.٢٠١٠.٠٠٧٤٠.x. ISSN ٠٠٣٨-٤٩٤١. JSTOR ٤٢٩٥٦٤٣٩.
- ↑ «How to Become a Political Scientist». Bureau of Labor Statistics, U.S. Department of Labor. لە ٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٨ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٦ ھێنراوە.
- ↑ Smith، Munroe (١٨٨٦). «Introduction: The Domain of Political Science». Political Science Quarterly. ١ (1): ٢. doi:١٠.٢٣٠٧/٢١٣٩٢٩٩. JSTOR ٢١٣٩٢٩٩.
- ↑ «About APSA». American Political Science Association (APSA) (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە ٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- ↑ Kim Quaile Hill, "In Search of General Theory", 'Journal of Politics' 74 (October 2012), 917–31.
- ↑ Perestroika!: The Raucous Rebellion in Political Science (٢٠٠٥). (بە ئینگلیزی). Yale University Press. ژپنک ٩٧٨-٠-٣٠٠-١٣٠٢٠-١.
{{cite book}}:|archive-url=requires|url=(یارمەتی);|ڕێکەوتی سەردان=پێویستی بە|ناونیشان=ھەیە (یارمەتی); پارامەتری|title=ونە یانیش واڵایە (یارمەتی) - ↑ Michael Bang Petersen. "The evolutionary psychology of mass politics". In Roberts، S.C. (٢٠١١). Roberts، S. Craig (ed.). Applied Evolutionary Psychology. Oxford University Press. doi:١٠.١٠٩٣/acprof:oso/٩٧٨٠١٩٩٥٨٦٠٧٣.٠٠١.٠٠٠١. ژپنک ٩٧٨-٠-١٩-٩٥٨٦٠٧-٣.
