مێژووی ئەدەب

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
کەتیبەیەک لە کتێبی گیلگمش لە سۆمەری کۆن

مێژووی ئەدەب (بە ئینگلیزی: history of literature) بەشێکە لە ئەدەب بە گشتی کە لەگەڵ تیۆری ئەدەبی و ڕەخنەی ئەدەبیدا دنیای بەرینی ئەدەب پێک دەھێنن. مێژووی ئەدەبی بریتییە لە لێکۆڵینەوە و نووسینەوە و دۆکیومێنتکردنی بابەتە ئەدەبییەکانی سەدەکانی پێشوو، یان ساڵانی پێشوو، کە ئەمە بە پلەی یەکەم ئەرکی مێژوونووسانی ئەدەبە. مێژووی ئەدەب بەپێی زنجیرەی مێژوویی و بە پێی ھەنگاوە یەک لەدوای یەکەکانی پێشکەوتنی ئەدەبی ھەر نەتەوەیەک دەنووسرێتەوە، مێژووی ئەدەبی بە جۆرێک مامەڵە لەگەڵ ئەدەب و دەقی ئەدەبی و ھونەرەکانی ئەدەبدا دەکات تا ھەلومەرجەکانی قۆناغێکی دیاریکراو دەربخات و بارودۆخی مێژوویی ئەو سەردەمە ببەستێتەوە بە جۆر و چەشنی ئەدەبی، لەتەک پێشاندانی ئەو بابەت و ناوەرۆکەی ئەدەب کە لە سەردەمێکی جیاوازدا پێشکەشی کردووە. ھەروھا مێژووی ئەدەبی لە لایەکی تردا پێشکەوتنی ھونەرەکانی ئەدەب و ھونەرەکانی دەربڕین و گوزارشتی ئەدەبی دەردەخات.

مێژوو[دەستکاری]

پەرتووکێکی چینی کە بامبۆی پێ دەڵێن.

یەکەم دەقە ئەدەبییەکان دەگەڕێتە بۆ میسری کۆن، سۆمەر و چین، هیرۆگلیفەکانی میسر، ئاماژە دەکەن بە ئەدەب و کتێبی گیلگمش، لە هەندێک سەرچاوەدا بە یەکەم کتێبی مرۆڤ ناوبراوە. سەرچاوەی تیۆری ئەم زاراوەیە دەگەڕێتەوە بۆ نووسەری فەڕەنسی گۆستاف لانسۆن (۱٨۵۷-۱۹۳۴) کە قوتابی برۆنتێر بوو و لە زانکۆی سۆربۆن مامۆستا بوو، لە ساڵی ۱٨۹۴ دا کتێبەکی گەورەی چاپ کرد بە ناونیشانی مێژووی ئەدەبی فەڕەنسی لە ساڵی ۱٨۹٨یشدا کتێبێکی لەسەر کۆرنای نووسی لە ۱۹۰٦ یشدا کتێبێک لەسەر ڤۆلتێر، دواتر پێرستێکی مەزنی بۆ ئەدەبی فەڕەنسی درووست کرد لە سەدەی شانزدەھەمەوە تا سەدەی نۆزدەھەم. مێژووی ئەدەب تا ڕادەیەک زانستێکی نوێیە، لەگەڵ سەرھەڵدانی زانستی مێژووی سیاسی و مێژووی کۆمەڵایەتی و مێژووی ئابووریدا سەریھەڵداوە، ئەم زاراوەیە لە کۆتاییەکانی سەدەی ھەژدەیەم و سەرەتای سەدەی نۆزدەیەمدا لەگەڵ بزووتنەوەی ڕۆمانسیزم لە ئیتالیا و فەڕەنسەدا دەرکەوت. ڕۆمانسیزمیش لەو دەمەدا ھەژموونی بەسەر زۆربەی لایەنەکانی ژیانی کۆمەڵگە ئەورووپییەکاندا ھەبوو، ڕۆمانسیزم بە حەماسەتێکی زۆرەوە بانگەشەی بۆ ئەدەب و زمانی نەتەوەیی و تایبەتمەندی نەتەوە دەکرد وەک کاردانەوەیەک لە دژی گشتگەرایی مرۆیی لە لای کلاسیزمەکان، لێرەوە ڕۆمانسیستەکان داوایان دەکرد بایەخ بە مێژووی گەلان بدرێت و دەیانوت گەلان خۆیان مێژوو درووست دەکەن، نەک میر و پاشاکان وەک کلاسیزمەکان لەو باوەڕە دابوون، بەم شێوەیە تەوژمی ڕۆمانسیزم ڕێگایەکی بەرینی بۆ گەشەکردنی مێژووی ئەدەب و بایەخدان بەم زاراوەیە کردەوە. بەر لە بزووتنەوەی ڕۆمانسیزم شتێک نەبوو بە ناوی مێژووی ئەدەبی، ئەوەی ھەبوو بریتی بوو لە لێکۆڵینەوەی بیبلۆگرافی یان بیۆگرافیای کەسایەتییەکی ئەدەبی، بایەخدان بە دەستنووسەکان و ھەروەھا بەرھەمی ئەدەبی و دیاردە ئەدەبییەکان بە دابڕاوی لە یەکتری باس دەکران، ھونەرەکانی ئەدەب گرێ نەدەدران بە بزاوتی سەردەمەکەی خۆیانەوە، بەڵام چەرخی ڕۆمانسیزم توانی ئەدەب ببەستێتەوە بە جووڵانەوەی مێژوویی و بە سەردەمەکەی خۆی، بەم شێوەیە لە سەدەی نۆزدەھەمدا مێژووی ئەدەب لە دایک بوو و خۆی جیا کردەوە لە ڕەخنەی ئستاتیکی و فەلسەفی و بیبلۆگرافیا و بیۆگرافیا، لەوە بەدوا مێژوونووسانی ئەدەب ھونەرەکانی ئەدەبیان بەستەوە بە سیاقە مێژوویەکەیەوە لەمیانی گرێدانیەوە بە لایەنە جیاوازەکانی ژیانی ماتریاڵی و ڕۆحیی گەلان. وڵاتی فەڕەنسە شوێنی لەدایکبوونی مێژووی ئەدەبییە، چوونکە ھەر لەم وڵاتەدا بۆ یەکەم جار بزووتنەوەی ڕۆمانسیزم سەری ھەڵداوە و گەشەی کردووە، وەک چۆن فەڕەنسە شوێنی لەدایکبوونی زۆربەی تەوژم و ڕەوتە ئەدەبی و ھوونەرییەکان بووە. مێژووی ئەدەب لەتەک ھیبۆڵت تێن و برۆنتێر و سانت بیێف و ماسیۆ ئارنۆلد و لانسۆن و زۆری تریش پەرەی پێدرا و وەک میتۆدێکی گەشەکردوو گەیشتە سەدەی بیستەم، ئیدی چەند ناوێکی تری لەخۆ گرت وەک: ڕەخنەی مێژوویی، میتۆدی مێژوویی، مێژووی ڕەخنەیی. دواتر ڕەوتێکی تر سەریھەڵدا و ئەو ڕەوتەش باوەڕی وابوو کە سەرانسەری کاری ئەدەبی ملکەچی ھۆکارە مێژوویی و کۆمەڵایەتییەکانە، ئیدی لێرەوە میتۆدی مێژوویی، میتۆدی سایکۆلۆژی، لە ئەدەب و ڕەخنەی ئەدەبیدا پەیدا بوون.

مێژووی ئەدەب لە ئەدەبی عەرەبیدا[دەستکاری]

ئەم زاراوەیە درەنگ گەیشتە ئەدەبی گەلانی خۆرھەڵات، لە ئەدەبی عەڕەبیدا یەکەم کەس کە مێژووی ئەدەبی عەڕەبی کۆڵیبێتەوە حسن توفیق العدل بوو کە پاش ئەوەی لە ئەڵمانیاوە گەڕایەوە بۆ میسر، لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا ئەدەبیی عەڕەبی دابەش کردە سەر پێنج قۆناغی مێژوویی، ئەدەبی جاھیلی، ئەدەبی ئیسلامی، ئەدەبی ئومەوی، ئەدەبی عەباسی، ئەدەبی نوێ.

مێژووی ئەدەب لە ئەدەبی کوردیدا[دەستکاری]

لە ئەدەبی کوردیدا چەن نووسەرێک چەن بەشێکی گرینگیان لە مێژووی ئەدەبی کوردی نووسیوەتەوە، لەوانە ئەمین فەیزی بەگ (لە بیستەکاندا ئەنجومەنی ئەدیبانی کوردی نووسیوە) و ڕەفیق حیلمی (لە چلەکاندا شیعر و ئەدەبیاتی کوردی نووسیوە) و عەلائەدین سەججادی (لە پەنجاکاندا مێژووی ئەدەبی کوردی نووسیوە) و سەدیق بۆرەکەیی (لە کۆتایی ھەشتاکاندا لە ئێران مێژووی وێژەی کوردی نووسیوە)، دوا جار د. مارف خەزنەدار لەم چەن ساڵەی دواییدا مێژووی ئەدەبی کوردی لە حەوت بەرگدا چاپ و بڵاو کردەوە.

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  • فەرھەنگی زاراوەی ئەدەبی و ڕەخنەیی - نەوزاد ئەحمەد ئەسوەد.