بۆ ناوەڕۆک بازبدە

داستانی گلگامێش

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
تابلۆی داستانی گلگامێش لە مۆزەخانەی بەریتانیا

داستانی گلگامێش (بە ئینگلیزی: Gilgamesh) داستانێکی سۆمەرییە، بە ڕێنووسی بزماری نووسراوە و لەسەر ١٢ تابلۆ نەخشێنراوە ئەمەش لە ساڵی ١٨٥٣ دەرکەوت کە لە مۆزەخانەی بەریتانیا پارێزراون، ئەم داستانە باس لە پاشا گلگامێش دەکات کە پێنجەمین پاشای وەرکائە کە شارێکی کۆنی سۆمەرییەکان بوو و و بەدوای نەمری دا دەگەڕاوە و دوای ھەوڵێکی زۆر بیستویەتی کە ڕوەکێک لەژێر دەریا ھەیە کە بیخۆیت نەمر دەبیت گلگامێش چووە ناو دەریا بۆ ئەم ڕوەکە بەڵام لە ئاودا خنکا، واش زانراوە کە ئەم بەسەرھاتە لە ٢٠٠٠ ساڵ بەر لە زایین ڕوویدابێت. [١] [٢]

مێژوو

[دەستکاری]
پەیکەرێکی ئاشووریی کۆن کە ئێستا لە مۆزەخانەی لووڤەر دایە، ڕەنگە نیشاندەری گلگامێش بێت

سەرچاوەی جیاواز لە زیاتر لە ٢٠٠٠ ساڵ لە ماوەی کاتیدا ھەن، ئێستا بە گشتی ھۆنراوە سۆمەرییە سەرەتایییەکان بە چیرۆکی جیاواز دادەنرێن، لەبری ئەوەی بەشێک بن لە یەک داستانی تاقانە.[٣] مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی بنەماڵەی سێیەمی ئوور (نزیکەی ٢١٠٠ پێش زایین).[٤] تەختە بابلییە کۆنەکان (نزیکەی ١٨٠٠ پێش زایین) بە کۆنترین تەختە ماوەکان بۆ یەک داستان بۆ گێڕانەوەی گلگامێش دادەنرێن.[٥] تەختە بابلییە کۆنەکان و وەشانی دواتری ئەکەدی سەرچاوەی گرینگن بۆ وەرگێڕانە نوێیەکان، لەگەڵ بەکارھێنانی دەقە پێشووەکان بە پلەی یەکەم بۆ پڕکردنەوەی کەلێنەکان لە دەقە دواترییەکاندا. سەرەڕای بڵاوکردنەوەی چەندین وەشانی پێداچوونەوەکراو لەسەر بنەمای دۆزینەوە نوێیەکان، بەڵام داستانەکە ھێشتا تەواو نەبووە.[٦] شیکردنەوەی دەقە بابلییە کۆنەکان بۆ دووبارە بنیادنانەوەی شێوە ئەگەرییەکانی پێشووی داستانەکە بەکارھات.[٧] نوێترین وەشانی ئەکەدی لە ١٢ تەختە پێکدێت. بە وەشانی بابلیی پێوانەییش دەناسرێت، و لەلایەن سین-لقی-ونینییەوە دەستکاری کراوە،[٨] کە پێدەچێت لە کاتێکدا لە نێوان ١٣٠٠ پێش زایین و ١٠٠٠ پێش زایین ژیابێت.[٩]

«... بە ڕوونی دیارە کە ئەم دۆزینەوەیە دەبێتە ھۆی مشتومڕێکی زیندوو. لە ئێستادا، ئۆرتۆدۆکسەکان زۆر دڵخۆشن، و تا ڕادەیەکی زۆر بەو پشتگیرییەی کە بۆ مێژووی ئینجیلی دەیدات ئامادە بوون. لەگەڵ ئەوەشدا وەک ئاماژەی پێکراوە، ئەگەری ئەوە ھەیە کە نووسراوە کلدانییەکە -ئەگەر ڕەسەن بێت- وەک جەختکردنەوەیەک لەسەر ئەوەی کە نەریتە جیاوازەکانی لافاوەکە جیا لە نەریتە تەوراتییەکان ھەن دابنرێت، کە ڕەنگە وەک ئەوانی تر ئەفسانەیی بن.» – نیویۆرک تایمز، لاپەڕەی یەکەم، ١٨٧٢[١٠]
ئێنکیدوو ھاوڕێی گلگامێش. لە ئوور، عێراق، ٢٠٢٧–١٧٦٣ پێش زایین. مۆزەخانەی عێراق

نزیکەی ١٥,٠٠٠ پارچە لە تەختە بزمارییە ئاشوورییەکان لە کتێبخانەی ئاشووربانیپاڵ لە نەینەوا لەلایەن ئۆستن ھێنری لایارد، و یاریدەدەرەکەی ھورموز ڕەسسام و ولیام لۆفتس لە سەرەتای پەنجاکانی سەدەی نۆزدەھەمدا دۆزرانەوە[١١] لە کۆتاییی دەیەی دواتردا، مۆزەخانەی بەریتانیا جۆرج سمیتی بۆ خوێندنەوەی ئەمانە دامەزراند. سمیت پارچە وەرگێڕدراوەکانی لەبەردەم کۆمەڵەی شوێنەوارناسیی پەرتووکی پیرۆز لە ساڵی ١٨٧٢دا خستە ڕوو.[١٢] و وەرگێڕانە تەواوەکانی لە ساڵانی ١٨٧٥ و ١٨٧٦ لەژێر ناوی «چیرۆکی کلدانیی پەرتووکی دەستپێک» بڵاوکردەوە.[١٣][١١] کەسایەتیی ناوەندیی گلگامێش لە سەرەتادا بە ناوی «ئیزدوبار» (Izdubar) بە جیھان ناسێنرا، پێش ئەوەی ھێما بزمارییەکان بۆ ناوەکەی بە وردی دەرببڕدرێن.[١١][١٤] لە ساڵی ١٨٩١، پۆڵ ھاوبت دەقە بزمارییەکەی کۆکردەوە، و دوای نۆ ساڵ، پیتەر جێنسن وەشانێکی گشتگیری پێشکەش کرد. قام ڕیجیناڵد کامپبێڵ تۆمپسۆن کارەکانی ھەردووکیانی لە ساڵی ١٩٣٠ نوێ کردەوە. لە ماوەی دوو دەیەی دواتردا، ساموێل نووح کریمەر ھۆنراوە سۆمەرییەکانی دووبارە کۆکردەوە.[١٣]

لە ساڵی ١٩٩٨، ئاشووریناسی ئەمریکی تیۆدۆر کواسمان پارچەیەکی دۆزییەوە کە پێی وابوو دێڕە یەکەمەکانی داستانەکەی تێدایە لە کۆگای مۆزەخانەی بەریتانیا، ئەو بەشەی لە ساڵی ١٨٧٨ دۆزرابووەوە و مێژووەکەی دەگەڕایەوە بۆ نێوان ٦٠٠ پێش زایین و ١٠٠ پێش زایین، بۆ زیاتر لە سەدەیەک دوای دۆزینەوەی لەلایەن شارەزایانەوە بە بێ پشکنین مابووەوە.[١٥] لەسەر پارچەکە نووسرابوو: «ئەو کەسەی ھەموو شتێکی بینی، ئەو بنەمای زەوییە، (ھەموو شتێک) دەزانێت، لە ھەموو کارەکاندا ژیر بوو: گلگامێش».[١٦] دۆزینەوەی پارچە شوێنەوارییەکان (نزیکەی ٢٦٠٠ پێش زایین) کە پەیوەندییان بە ئێن مێ باراگی سی خەڵکی کیشەوە ھەیە، بڕواپێکردنی بە بوونی مێژوویی گلگامێش بەخشی، چونکە ئێن مێ باراگی سی لە ئەفسانەکاندا وەک باوکی یەکێک لە نەیارەکانی گلگامێش ناوی ھاتووە.[١٧] لە ساڵی ٢٠١٩، بەرپرسانی ئەمریکی «تەختەی خەونی گلگامێش»یان دەستبەسەردا گرت، کە بە شێوەیەکی نایاسایی بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان گوازرابووەوە، و لە ئەیلوولی ٢٠٢١ بۆ عێراق گەڕێندرایەوە.[١٨] تەختەکە لە کاتی دەستبەسەرداگرتنیدا لەلایەن کۆمپانیای ھۆبی لۆبییەوە خاوەندارێتی دەکرا، کە تەختە قوڕینەکەی لە مەزادێکی ئاشکرادا کڕیبوو.[١٩]

چیڕۆک

[دەستکاری]

گلگامێش بە پادشایەکی هێز و لووتبەرز ناسراوە و کە خەڵکان گلەیی لە ستەمکارییەکەی دەکەن. وەکوو کاردانەوەیەک بۆ ئەم سەرکێشیەکانی گلگامێش، خوداوەندەکان ئینکیدو دروست دەکەن کە پیاوێکی کێوییە و لە دارستانەکەدا دەژی بۆ ئەوەی تەحەدای گیلگامێش بکات. لە سەرەتادا ئینکیدو و گیلگامێش شەڕ دەکەن، بەڵام دواتر دەبنە هاوڕێی نزیک. پێکەوە دەست دەکەن بە زنجیرەیەک سەرکێشی، لەنێویاندا گەشتێک بۆ دارستانی سیدار لە باکوری میزوپۆتامیا بۆ کوشتی پاسەوانی دارستانەکە، هومبابا.

کوشتنی هۆمبابا دەبێتە هۆی توڕەبوونی خوداکانی میزۆپۆتامیا، بە تایبەتی خودا ئینانا. وەکوو سزادانێک، هاوڕێیەتی گلگامێش و ئینکیدو بە تراجیدی کۆتایی دێت کاتێک ئێنکیدو دەمرێت.

گیلگامێش کە بەهۆی لەدەستدانی هاوڕێکەیەوە وێران دەبێت و دەست دەکات بە گەڕان بەدوای نەمرییدا. لە گەشتەکەیدا ڕووبەڕووی چەندین سەرکێشی دەبێتەوە، لەوانە بەزاندنی دەریایەکی مەترسیدار، گەشتی بە جیهانی ژێرزەوی و مردندا، وە ڕووبەڕووبوونەوەی زنجیرەیەک بوونەوەری ئەفسانەیی. لە کۆتاییدا گیلگامێش شکست دەهێنێت لە بەدەستهێنانی نەمری بەڵام تێگەیشتنێکی قووڵتر لە ژیان و مردن بەدەست دەهێنێت بە ئاشنابوونی بە ئوتناپیشتم، پیاوێکی بە تەمەنی ژیر کە لە کارەساتی لافاوە مەزنەکە ڕزگاری بووە. [٢٠]

داستانی گیلگامێش بەرهەمێکی ئاڵۆز و فرەلایەنەیە کە بەدواداچوون بۆ تەوەری هاوڕێیەتی، لەدەستدان، مردن و گەڕان بەدوای مانا لە ژیاندا دەکات. وەک یەکێکە لە گرنگترین و کاریگەرترین بەرهەمە ئەدەبیەکانی جیهان. [٢١]

ئەمانەش ببینە

[دەستکاری]

سەرچاوەکان

[دەستکاری]
  1. ↑ Frankfort، Henri (١٩٧٤) [1949]. «Chapter VII: Mesopotamia: The Good Life». Before Philosophy: The Intellectual Adventure of Ancient Man, an essay on speculative thought in the ancient near East. Penguin. لاپەڕە ٢٢٦. OCLC ٢٢٥٠٤٠٧٠٠.
  2. ↑ Temple، Robert (١٩٩١). He who saw everything: a verse translation of the Epic of Gilgamesh. Random Century Group Ltd. لاپەڕە viii–ix.
  3. ↑ Dalley 2000، لاپەڕە 45.
  4. ↑ Dalley 2000، لاپەڕەکانی 41–42.
  5. ↑ Mitchell، T.C. (١٩٨٨). The Bible in the British Museum. The British Museum Press. لاپەڕە ٧٠.
  6. ↑ George 2003.
  7. ↑ Abusch، T. (١٩٩٣). «Gilgamesh's Request and Siduri's Denial. Part I: The Meaning of the Dialogue and Its Implications for the History of the Epic». The Tablet and the Scroll; Near Eastern Studies in Honor of William W. Hallo. CDL Press. لاپەڕە ١–١٤.
  8. ↑ George، Andrew R. (٢٠٠٨). «Shattered tablets and tangled threads: Editing Gilgamesh, then and now». Aramazd. Armenian Journal of Near Eastern Studies. ٣: ١١. لە ڕەسەنەکە لە ٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٨ ھێنراوە.
  9. ↑ George 2003، لاپەڕە ii.
  10. ↑ «نیویۆرک تایمز». نیویۆرک تایمز. لاپەڕەی یەکەم. ٢٢ی کانوونی یەکەمی ١٨٧٢.
  11. 1 2 3 George، Andrew R. (٢٠٠٨). «Shattered tablets and tangled threads: Editing Gilgamesh, then and now». Aramazd. Armenian Journal of Near Eastern Studies. ٣: ٧–٣٠. لە ڕەسەنەکە لە ٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٨ ھێنراوە.
  12. ↑ Smith، George (٣ی کانوونی یەکەمی ١٨٧٢). «The Chaldean Account of the Deluge». Sacred-Texts.com. لە ڕەسەنەکە لە ٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٧ی ئازاری ٢٠٢٠ ھێنراوە.
  13. 1 2 George 2003، لاپەڕە xi.
  14. ↑ Lins Brandão 2019، لاپەڕە 11.
  15. ↑ «First lines of oldest epic poem found». The Independent (بە ئینگلیزی). ١٦ی تشرینی دووەمی ١٩٩٨. لە ڕەسەنەکە لە ١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٦ی ئەیلوولی ٢٠١٩ ھێنراوە.
  16. ↑ Evans، Barry. «It Was a Dark and Stormy Night». North Coast Journal (بە ئینگلیزی). لە ڕەسەنەکە لە ١٨ی نیسانی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٦ی ئەیلوولی ٢٠١٩ ھێنراوە.
  17. ↑ Dalley 2000، لاپەڕەکانی 40–41.
  18. ↑
  19. ↑
  20. ↑ The British Museum (١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤). The Babylonian Map of the World with Irving Finkel | Curator's Corner S9 Ep5. لە ١ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ ھێنراوە – لەڕێگەی YouTube.
  21. ↑ Kovacs، Maureen (١٩٨٩). The Epic of Gilgamesh. University of Stanford Press. لاپەڕە ١١٧. ژپنک ٩٧٨-٠-٨٠٤٧-١٧١١-٣.
ویکیمیدیا کامنز میدیای پەیوەندیداری بە داستانی گلگامێش تێدایە.
وەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=داستانی_گلگامێش&oldid=1608993»