ھۆمیرۆس

ھۆمێرۆس Homer
پەیکەری مەڕمەڕینی ھۆمێرۆس لە مۆزەخانەی بریتانیا.
ناوەکانی تر	Ὅμηρος
لەدایکبوون	نزیکەی سەدەی ٨ی پ. ز پێدەچێت لە یۆنیا بووبێت
مردن	ئایۆس (Ios)
نەتەوە	یۆنانی
کتێبەکان	ئیلیاد و ئۆدیسە

ھۆمێرۆس (بە یۆنانی کۆن: Ὅμηρος، بە ئینگلیزی: Homer؛ پێدەچێت لە دەوروبەری سەدەی ھەشتەمی پێش زایین لەدایکبووبێت) شاعیرێکی یۆنانی کۆن بوو کە بە نووسەری ھەردوو داستانی مەزنی ئیلیاد و ئۆدیسە دادەنرێت؛ دوو شاکار کە وەکوو بنەمای سەرەکیی ئەدەبیاتی یۆنانی کۆن و وێژەی ڕۆژاوا تەماشا دەکرێن. ھەرچەندە زانیارییەکان لەسەر ژیان و ناسنامەی ئەو زۆر ئاڵۆزن و بوونی مێژوویی وەک تاکە نووسەرێک جێگەی مشتومڕە، بەڵام ھۆمێرۆس لە ناو کۆمەڵگەی یۆنانی کۆندا ڕێزێکی بێپایانی لێ دەگیرا و ئێستاش وەک یەکێک لە کاریگەرترین نووسەرەکانی مێژووی مرۆڤایەتی دەناسرێت.

داستانی ئیلیاد تیشک دەخاتە سەر کێشە و ناکۆکیی نێوان شا ئاگامێمنۆن و جەنگاوەر ئەکۆل (ئاخیلیس) لە کۆتا ساڵی جەنگی تڕۆوادا. لە بەرامبەردا، داستانی ئۆدیسە گەشتە دە ساڵاکەی ئۆدیسیۆس، شای ئیساکا، بۆ گەڕانەوەی بۆ نیشتمانەکەی لە دوای ڕووخانی تڕۆوا دەگێڕێتەوە. ئەم دوو داستانە وێنای ململانێ و خەباتی مرۆڤ دەکەن، بەتایبەت لە ئۆدیسەدا کە چۆن ئۆدیسیۆس لە بەرامبەر سزای خوداوەندەکاندا خۆڕاگری دەکات. شیعرەکان بە زمانی «یۆنانیی ھۆمیری» نووسراون کە بە «یۆنانیی داستانی»یش دەناسرێت؛ ئەمەش زمانێکی وێژەیییە کە تێکەڵەیەک لە تایبەتمەندییەکانی شێوەزارەکانی ئایۆنی و ئایۆڵیک لە سەدە جیاوازەکاندا پیشان دەدات، بەڵام کاریگەریی سەرەکیی شێوەزاری ئایۆنیی ڕۆژھەڵاتی بەسەرەوەیە. زۆربەی توێژەران لەو باوەڕەدان کە ئەم شیعرانە لە سەرەتادا بە شێوەی زارەکی (دەماودەم) گواستراونەتەوە. سەرەڕای ئەوەی کە ئەم داستانانە زیاتر بە بابەتە تراژیدی و جدییەکانیان ناسراون، بەڵام ھاوکات چەندین دیمەنی کۆمیدی و پێکەنیناویشیان تێدایە.

داستانەکانی ھۆمێرۆس کاریگەرییەکی قووڵیان لەسەر لایەنە جیاوازەکانی چاند و پەروەردەی یۆنانی کۆن ھەبوو و بنەماکانی پاڵەوانێتی، شکۆمەندی و شەرەفیان بەھێز کرد. بە بڕوای ئەفلاتوون، ھۆمێرۆس بە سادەیی ئەو کەسە بوو کە «یۆنانی پەروەردە کرد». لە شاکاری کۆمیدیای یەزدانی دانتێ ئەلیگیێریدا، ڤێرجێل ئاماژە بە ھۆمێرۆس دەکات وەک «شاعیری باڵادەست» و شای ھەموو شاعیران؛ ھەروەھا ئەلێکساندەر پۆپ لە پێشەکیی وەرگێڕانەکەیدا بۆ ئیلیاد، دانی بەوەدا ناوە کە ھۆمێرۆس ھەمیشە وەک «مەزنترین شاعیر» تەماشا کراوە. لە سەردەمی کۆنەوە تاکوو ئەمڕۆ، داستانە ھۆمیرییەکان بوونەتە سەرچاوەی ئیلھام بۆ چەندین بەرھەمی بەناوبانگی وێژەیی، مۆسیقی، ھونەری و سینەمایی.

پرسی ئەوەی کە ئیلیاد و ئۆدیسە لەلایەن کێوە، لە چ کاتێکدا، لە کوێ و لەژێر چ بارودۆخێکدا نووسراون، تا ئێستاش جێگەی مشتومڕە. زانایان بە گشتی وەک بەرھەمی دوو نووسەری جیاواز سەیری ئەم دوو داستانە دەکەن. پێدەچێت شیعرەکان لە شوێنێک لە کۆتایی سەدەی ھەشتەم یان سەرەتای سەدەی حەوتەمی پێش زاییندا داڕژرابێتن. لە سەردەمی کلاسیکدا چەندین گێڕانەوەی جیاواز لەسەر ژیانی ھۆمێرۆس بڵاو بوونەوە، کە باوترین دانەیان ئەوەبوو کە ئەو گۆرانیبێژێکی گەڕۆکی نابینا بووە لە ناوچەی یۆنیا (ناوچەیەک کە بەشێکی ناوەڕاستی کەناراوەکانی ڕۆژاوای ئەنادۆڵ لە تورکیای ئێستا و دوورگەکانی چێوس و سامۆسی یۆنانی دەگرێتەوە). بەڵام زانایانی مۆدێرن ئەم گێڕانەوانە تەنھا بە ئەفسانە دەزانن.

ژیان و ناسنامە

ناسنامەی «ھۆمێرۆس» گوماناوییە، و زانایان بە گشتی ئەو تێڕوانینە کۆنە بە چیڕۆکێکی خەیاڵی دەزانن کە دەڵێت تەنھا یەک نووسەر لە پشت ھەردوو داستانی ئیلیاد و ئۆدیسەوە بووە. لە سەردەمی کۆندا، بەھۆی نەناسراویی خۆیەوە، وردەکارییەکانی ژیانی ھۆمێرۆس زیاتر ڕوویان لە ئەفسانەییبوون کرد، و لەو سەردەمەدا پێیان وابوو کە ئەو لە دوای جەنگی تڕۆوادا ژیاوە. توێژەرانی ھاوچەرخ، ژیانی ھۆمێرۆس لە پاڵ «پرسی ھۆمێری» دا تاوتوێ دەکەن، کە بریتییە لە کۆمەڵێک مشتومڕی ئاکادیمیایی لەسەر خاوەندارێتیی بەرھەمەکانی ھۆمێرۆس، و بنەمای دروستبوون، داڕشتن، و چۆنییەتیی گواستنەوەی ئەو شیعرە داستانییانەی خراونەتە پاڵی. ناسراوترین ژیاننامەکانی ھۆمێرۆس بریتین لە کتێبی ژیانی ھۆمێرۆس لە نووسینی ھێرۆدۆت (Herodotus) و کتێبی کێبڕکێی نێوان ھۆمێرۆس و ھێسیۆد.

یەکەمین ئاماژە ناڕاستەوخۆ و پێشوەختەکان بۆ ھۆمێرۆس لە سەدەی حەوتەمی پێش زاییندا، لە بەرھەمەکانی ئارکیلۆکۆس، ئەلکمان، تیرتایۆس، و کالینوسدا دەردەکەون. لە زۆربەی ژیاننامە کۆنەکاندا، ھۆمێرۆس وەک کەسێکی نابینا وێنا کراوە؛ بەڵام ژیاننامەکانیتر، وەک ئەوەی لە ئینسایکڵۆپیدیای بیزەنتیی سودا (Suda)دا ھاتووە، ھۆمێرۆس وەک نەوەی یەکێک لە خوداوەندەکانی ھونەر (Muses)، ئاپۆلۆ، ئۆرفیۆس، سامێریس، تێلێماکۆس، یان موسایۆس دادەنێن. نەریتێکیتر کە بۆ سەردەمی ئیمپراتۆری ڕۆمی ھادریان دەگەڕێتەوە، دەڵێت ئێپیکاستێ (کچی نێستۆر) و تێلێماکۆس (کوڕی ئۆدیسیۆس) دایک و باوکی ھۆمێرۆس بوون. شاعیر پیندار لای وایە کە بنچینەی ھۆمێرۆس بۆ چێوس و سمیرنا دەگەڕێتەوە، کە نووسەرانی تری سەدەی پێنجەمیش ئاماژەیان پێ داوە.

نەریتە ژیاننامەیییەکانی تر ھۆمێرۆسیان وەک ڕاپسۆد (شاعیری گەڕۆک)یان گۆرانیبێژێک وێنا کردووە کە لە فێستیڤاڵە ئایینییەکاندا بەشداریی کردووە، یان شاعیرێکی کۆچەری و دانەری بەرھەمەکانیتر بووە (کە بە "Homerica" دەناسرێن)، یاخود باس لەوە دەکەن کە نەیتوانیوە وەڵامی مەتەڵێکی ماسیگرەکان بداتەوە. بەپێی گوتەی مێژوونووسی یۆنانی ئێفۆرۆس، ھۆمێرۆس لە لای شاعیر فێمیۆس خوێندوویەتی و لە کیمێ (Cyme) لەدایکبووە. فیلۆکۆرۆس پێی وابوو لەدایکبوونی ھۆمێرۆس لە ئارگۆس بووە؛ لەکاتێکدا نووسەرانی دواتر وایان دەزانی پیلۆس و ئەسینا شوێنی لەدایکبوونی بوون. ھەرچەندە چەندین گێڕانەوەی جیاواز لەسەر بنچینەی ھۆمێرۆس ھەن و چەسپاو نین، بەڵام زۆربەی گێڕانەوەکان دەربارەی مردنی، دوورگەی ئایۆس (Ios) وەک شوێنی کۆچی دوایی دەستنیشان دەکەن.

دوو کورتەشیعر (Epigrams) لە پەڕتووکی دیوانی یۆنانی (Greek Anthology)دا لەلایەن ئەلکایۆسی مێسینییەوە، یادەوەریی مردن و بە خاکسپاردنی ھۆمێرۆس لە دوورگەی ئایۆس بەرز ڕادەگرن، کە تێیدا جەخت لەسەر ناوبانگی نەمرانەی شاعیرەکە و ئەو شەرەفە مەزنە دەکەنەوە کە پێشکەش بەو دوورگە بچووکە کراوە کە گۆڕی ئەوی تێدایە.

شێوازی ئەدەبی و تەکنیکەکان

ئەم بەشە تیشک دەخاتە سەر شێوازی نووسین و ئەو تەکنیکە تایبەتانەی کە شیعرەکانی ھۆمێرۆسیان پێ دەناسرێتەوە و بوونەتە بنەمایەک بۆ ئەدەبیاتی ڕۆژاوا. گرنگترین تەکنیکەکان ئەمانەن:

• کێشی داستانی (Dactylic Hexameter): شیعرەکانی ھۆمێرۆس بە کێشێکی شیعریی تایبەت نووسراون کە پێی دەوترێت کێشی «شەشییەکەی داکتیلی». ئەم کێشە ڕیتمێکی مۆسیقایی و جێگیری بە شیعرەکان بەخشیوە، کە نەک تەنیا گوێگرتنی خۆش کردووە، بەڵکو یارمەتیدەرێکی گەورەش بووە بۆ ئەوەی شاعیرە زارەکییەکان بتوانن داستانە درێژەکان بە ئاسانی لەبەر بکەن.
• نازناوە ھۆمێرۆسییەکان (Homeric Epithets): بەکارھێنانی ئاوەڵناو یان نازناوی تایبەت و دووبارە بۆ کەسایەتی و شتەکان، یەکێکە لە تایبەتمەندییە دیارەکانی ھۆمێرۆس. بۆ نموونە بەکارھێنانی دەستەواژەی «ئەکۆلی پێخێرا»یان «بەرەبەیانی پەنجەپەمەیی». ئەم نازناوانە نەک تەنیا بۆ وەسفکردن بەکارھاتوون، بەڵکو وەک ئامرازێک بوون بۆ پڕکردنەوەی کێشی مۆسیقایی شیعرەکان لە کاتی گێڕانەوەدا.
• لێکچواندنی ھۆمێرۆسی (Homeric Similes): لێکچواندنی ھۆمێرۆسی، لێکچواندنێکی زۆر درێژ و وردە کە زۆرجار چەند دێڕێک دەگرێتەوە. ھۆمێرۆس بۆ وەسفکردنی دیمەنێکی ئاڵۆزی جەنگ یان ھەستێکی قووڵ، دیمەنەکە دەچوێنێت بە ڕووداوێکی ئاسایی ناو سروشت یان ژیانی ڕۆژانەی خەڵک (وەک ڕاوکردنی شێرێک یان ھەڵکردنی باھۆزێک). ئەمەش وێنەکان لە خەیاڵی خوێنەردا بە تەواوی زیندوو دەکاتەوە.
• زمانی فۆرمولەیی و دووبارەبوونەوە (Formulaic Language): بەھۆی ئەوەی داستانەکانی ھۆمێرۆس ڕەگ و ڕیشەیان لە نەریتی زارەکیدایە، شاعیر چەندین دێڕ و دەستەواژەی ئامادەکراوی بەکارھێناوە کە لە کاتی گێڕانەوەدا دووبارە دەبنەوە (بۆ نموونە لە کاتی خۆئامادەکردن بۆ جەنگ یان کاتی نانخواردن). ئەمە یارمەتی چیرۆکبێژەکەی داوە بێ وەستان بەردەوام بێت و بیر لە ڕستەی داھاتوو بکاتەوە.