مێلبۆرن

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
مێلبۆرن
ڤیکتۆریا
Melbourne city montage.jpg
(له‌سه‌رەوه لای چەپ بۆ خواره‌وه لای ڕاست) مێلبۆرن سیتی, وێستگەی شەمەندەفری شەقامی فلیندێرس, مەزارگەی یادەوەری, مەیدانی فێدراسیۆن, زەوی کریکێتی مێلبۆرن, بینای پێشانگای ڕۆیاڵ.
مێلبۆرن is located in ئۆسترالیا
مێلبۆرن
مێلبۆرن
پۆتانەکان ٣٧°٤٨′٤٩″S ١٤٤°٥٧′٤٧″E / ٣٧.٨١٣٦١°S ١٤٤.٩٦٣٠٦°E / -37.81361; 144.96306پۆتانەکان: ٣٧°٤٨′٤٩″S ١٤٤°٥٧′٤٧″E / ٣٧.٨١٣٦١°S ١٤٤.٩٦٣٠٦°E / -37.81361; 144.96306
دانیشتووان 4,442,919 people (2014)[١] (٢هەم)
 • چڕی ٤٣٠/km2 (١٬١٠٠/sq mi) [٢]
دامەزران ٣٠ ئۆگۆستی ١٨٣٥
بەرزایی ٣١ مەتر (١٠٢ feet)
ناوچە ٩٬٩٩٠٫٥ km2 (٣٬٨٥٧٫٤ sq mi)(GCCSA)[٣]
ناوچەی کاتی AEST (UTC+10)
 • هاوین(کاتی هاوینە) AEDT (UTC+11)
شوێن
ناوچە خۆجێیەکانی حکومەتی ڤیکتۆریا ٣١ ناوەندی شارەوانی
ناوچەکان گرانت, بوورک, مۆرنینگتۆن
ناوچەکانی دەنگدانی ویلایەت و مەڵبەندەکانی ئوسترالیا 54 electoral districts and regions
ناوچە فیدراڵەکان 23 Divisions
تێکڕای بەرزی پلە تێکڕای نزمی پلە باراب بارینی ساڵانە
20.15 °C
68 °F
10.25 °C
50 °F
٦٤٦٫٩ mm
٢٥٫٥ in

مێلبۆرن (به ئینگلیزیMelbourne)، به دانیشتوانی نزیک به ٤ میلیۆن کەس، پایتەختی ویلایەتی ڤیکتۆریا(یەکەم پایتەختی ئوسترالیا پێش کانبێرا) و گرینگترین شاری کەلتووری وڵاتی ئوسترالیایه. مێڵبۆرن له ڕووی دانیشتوانەوه دووهەم شاری گەورەی وڵاتی پان و بەرینی ئوسترالیایه. ئەو شاره له باشوری ڕۆژهه‌ڵاتی وڵاتی ئوسترالیا و له ويلایه‌تی ڤیکتۆریا هەڵکەوتووه.

ئەورۆکه ئەم شاره وەکوو جەمسەرێکی گرینگی پەروەردە و لێکۆڵینەوه، چاند و ھونەر و مۆده، وەرزش و خۆشگووزەرانی و گەشت و گووزار و ئابووری ئوسترالیا دەناسرێ؛ تا ئەو جێگایه که وەکوو پایتەختی چاند و هونەر و مۆد و وەرزش ناوی دەبەن.

مێلبۆرن و ویلایەتی ڤیکتۆریا، له نێو شارو شوێنەکانی ئەم وڵاته نازناوی «شاری باخچەکانی ئوسترالیا» (Australia's garden city)ی وەرگرتوه. ئەم شارە له دەیەی ڕابردوو دا چەندین جار وەکوو باشترین شاری جیهان هەڵبژێردراوه.

مێلبۆرن لانکه و ناوەندی هوونەری فیلم و سینەما، تەلەڤزیۆن، سەمای باله، هوونەری ئێمپێرسیۆنیسم، شێوازەکانی جۆراوجۆری سەما وەکوو نیو وێگ و مێلبۆرن شافێل، هەروەها ناوەندی گرینگی مۆسیقای کلاسیک و ئەوڕۆیی ئەم وڵاتەیه.تۆپانێ به شیوازی ئوسترالیش لەم شاره وەدی هات.

تۆڕی تراموای مێلبۆرن له ڕووی بەربڵاوی له پلەی یەکەمی جیهان وەستاوه. بەرزترین تاوەری نیشتەجێ بوونی جیهان، تاوەری یوریکا (تا ساڵی ٢٠٠٩) و هەروەها سکای دێکی بێ وێنەی ئەم تاوەره، پێنج تاوەر له شەش تاوەره ئاسمان بڕه گەورەکانی ئوسترالیا، گەورەترین کازینۆ و کۆمەڵەی یاری ئوسترالیا، گەروەترین ناوەندی کڕین(مۆڵ)ی ئوسترالیا و نیوەگۆی باشوور، گەروەترین ناوەندی پێشانگایی و ناوەندی کۆبوونەوەی نیوەگۆی باشوور، کۆنترین و گەورەترین گالێری هونەری ئوسترالیا، هەرهەموویان لەم شاره دان.


جوگرافیا[دەستکاری]

ئەم شاره له باشووری ڕۆژهەڵاتی وڵاتی ئوسترالیا و له درێژایی ڕوباری یاررا و لەسەر هێڵەکانی کەنداوی پۆرت فیلیپ (Port Phillip Bay) هەڵکەوتووه. مێلبۆرن پایتەختی ویلایەتی ڤیکتۆریا و شوێنی نیشتەجێ بوونی زیاتر له ٧٠٪ دانیشتوانی ئەم ویلایەتەیه.


مێژوو[دەستکاری]

مێلبۆرن له ساڵی ١٨٣٥، چل و حەوت ساڵ دوای یەکەم هاتنی ئەورووپییەکان، به دەستی کۆچبەرانێکی ئازاد بنیاد نرا.

لەگەڵ هێرشی بینەرەوەکانی زێڕ له دەیەی ١٨٥٠، مێلبۆرن له نیشتینگەیەکی کاتی له کەنار ڕووباری یاررا بوو به گەوەرەشارێکی ڕوو له زیادبوون.

له ساڵی ١٨٨٠ «مێلبۆرنی سەرسووڕهێنەر» marvelous melbourne گەورەترین و پڕدانیشتوو ترین شاری ئوسترالیا و دەوڵەمەندترین شاری جیهان بوو و دوای لەندەن گەورەترین شاری ئیمپراتۆری بەریتانیا بوو.

له ساڵی ١٩٠١ تا ساڵی ١٩٢٧ که کانبێرا بنیاد نرا، فێدراسیۆنی ئوسترالیا، مێلبۆرنی وەکوو پایتەختی کاتی هەژمار دەکرد.


وەرزش[دەستکاری]

مێلبۆرن وەکوو پایتەختی وەرزشی ئوسترالیا و خاوەنی نازناوی «شاری کۆتایی وەرزشی جیهان»، هەموو ساڵێک میوانی زۆرێک له ڕووداوه گرینگه وەرزشیەکانی جیهانه. وەکوو پێشبڕکێکانی ئۆتۆمبێلی فۆرمیوولا وان Australian F1 Grand Prix، کەرنەڤاڵی بەناوبانگی ئەسبسواری مێلبۆرن کاپ و هەروەها پێشبرکێ جیهانیەکانی تێنسی ئۆپنی ئوسترالیا.

ئۆڵەمپیکی هاوینەی ١٩٥٦ و یاریەک هاوقزانجەکانی ٢٠٠٦ لەم شاره بەڕێوه چوون.

ناوچه گەوره وەرزشیەکەی شارەکه به ناوی Melbourne Sports and Entertainment Precinct له ڕۆژهەڵاتی مێلبۆرن، گرینگترین ناوچەی وەرزشی ئوسترالیا هەژمار دەکرێ و مێلبۆرن پارک و یاررا پارک لەخۆ دەگرێ. ستادیۆمی کریکێتی مێلبۆرن (MCG)، ستادیۆمی ئۆڵەمپیک پارک و مۆزەخانەی نیشتیمانیش لەوێدایه. ستادیۆمی Etihad Stadium (پێشتر:Telstra Dome)یش له داکلەند هەڵکەوتووه.

خوێندنی باڵا[دەستکاری]

مێلبۆرن دوای لەندەن، بۆستۆن و تۆکیۆ بەرزترین شاری زانکۆیی جیهانه.(٢٠٠٨)

زانکۆی مێلبۆرن که به پێی دوایین پلەبەندیەکانی [٤] (٢٠١٥) یەکەم زانکۆی ئوسترالیا و بەرزتر له زانکۆی نیشتیمانی ئوسترالیایه، هەروەها له ڕیزبەندی جیهان دا ٣٦ەمین زانکۆیه، هەروەها له ڕووی بوودجەوه یەکەم زانکۆیه. له حاڵێک دا که له ڕووی بنیادنرانەوه له پلەی دووەم دایەو له ساڵی ١٨٥٣ بنیدانراوه، بەڵام کۆنترین بەشی ئەندازیاری (١٨٦٠)، پزیشکی (١٨٦٢)، ددانسازی (١٨٩٧)، مۆسیقا (١٨٩١)ی وڵاتی ئوسترالیا هی زانکۆی مێلبۆرنن.

زانکۆی مونەش، زانکۆیەکی تری مێلبۆرنه که له ڕووی زۆری خوێندکارەوه له ئوسترالیا یەکەمه ولژ گرووپی هەشت هەژمار دەکرێ.

هەروەها زنکۆگەلێکی گرینگی تر وەکوو زانکۆی ئەنیستیتیووی تەکنەلۆجیای شاهانەی مێلبۆرن (RMIT)، زانکۆی لاترۆب La Trobe، زانکۆی سوینبێرن of Technology، زانکۆی ڤیکتۆریا Victoria University، زانکۆی دیکین Deakin University، و هەروەها ناوەندەکانی جیاوازی فێرگەی TAFE له مێلبۆرنن.


شوێن و بینا سەرنج ڕاکێشەکان[دەستکاری]

مێلبۆرن به هۆی شێوازو تێکەڵەی بینا مێژوویی، ڤیکتۆریاییه سەرسووڕهێنەرەکانی و هاوتا لەگەڵ بیناسازی نوێ و پێشکەوتوو و سەردەمیانەەی ناوبانگی جیهانی هەیه. له بینا مێژووییەکان دەتوانرێ باسی ئەمانەی خوارەوه بکرێ:

-بینایەی بەناوبانگی وێستگەی شەقامی فڵیندێرز (Flinders Street Station) (نیمادی مێلبۆرن، گەورەترین وێستگەی نیوەگۆی باشوور و به هاتووچۆترین وێستگەی شەمەندەفەر له نێوان شەری جیهانی یەکەم و دووهەم)

- ڕاوڕەوه تاق دارەکانی ناوەندی شار، له وانه : رۆیال ئارکید و بلەک ئارکید

- بینای پێشانگای گەورەی شاهانه (Royal Exhibition Buildings) (یەکەم بینای ئوسترالیای تۆمار کراو له میراتی جیهانی یوونێسکۆ و تەنیا بینای پێشانگای نێودەوڵەتی بەجێ ماو له سەدەی ١٩ و گەورەترین بینای سەدەی ١٩ی ئوسترالیا)

- بینای بیرەوەری (Shrine of Remembrance) (که دەڕوانێته شار و یەکێکه له بینا هەرەگەورەکانی جیهان بۆ بیرەوەری گیان بەختکردووانی شەڕ)

-کەنسیەکانی ست پاوڵسی پیرۆز St Paul's Cathedral و ست پاتریکی پیرۆز St Patrick's Cathedral

- خانەی پەرلەمان Parliament House

- گالێری نیشتیمانی NGV ( کۆنترین و گەورەترین گالێری ئوسترالیا)

- کتێبخانەی ویلایەتی ڤیکتۆریا The State Library of Victori

- تالاری شارەوانی Melbourne Town Hall

- زیندانی کۆنی سار Old Melbourne Gaol

- خانەی دەوڵەت Government House

- تیاتری پرێنسس

هەروەها شوێنگەلی بەناوبانگ و ناوازەی مێلبۆرن بریتین له:

-مەیدانی فێدێرێیشن Federation Square (ناوەندی شار) و ناوەنده جۆراوجۆرەکانی ناوی.


-رووباری یاررا و دەورووبەری

-رێڕەوه تاقدار و کۆڵانە بەناوبانگەکانی ناوەندی شار (Lanes and arcades) ، لەگەڵ کافیتێریا و دووکانه مێژووییەکان و هەروەها گرافیتی (وێنەکێشی سەردیوار) سەر دیوارەکان

-گەورەترین کازینۆ و یاری ئوسترالیا(Crown Casino and Entertainment Complex) له ناوچەی (south bank) لەگەڵ دەیان ڕیستۆرانت ، باڕ، نایتکڵاب، سینەما و هەروەها باشترین بڕاند و هۆتێل

-سینەماگەلی 3D IMAX و مۆزەخانەی مێلبۆرن له کارلتۆن گاردێنز

-کۆمەڵە و ناوەندی هونەری Arts Centre، گالێری نیشتیمانی ڤیکتۆریا NGV، ناوەندی ڕێزیتاڵی مێلبۆرن، تیاتری پرێنسس، تیاتری ریجێنت، سینەماکانی پلەس و فۆرم.

-کۆمەڵه پێشانگا و ناوەندی کۆبوونەوەکانی مێلبۆرن Melbourne Convention & Exhibition Centre ( گەورەترین پێشانگاو ناوەندی کۆبوونەوەی نیوەگۆی باشوور)

-بازاری مێژوویی کوین ڤیکتۆریام ساوز مێلبۆرن و پێرهن

-ئاکواریۆمی شار، باخچەی ئاژەڵان و لۆنا پارکی سەن کیلدا

-فرۆشگا و دووکانەکانی شەقامی چێپێلم برۆنزویک فیتسرۆی، کالینز، پاریس ئەند ئۆ لیتڵ کالینزم بێرک سترەت مۆل. GPO، کراون و ناوەندی کڕێنی مێلبۆرن سێنترال

-Chadstone Shopping Centre گەرەترین مۆڵ و ناوەندی کرێن له ئوسترالیا و نیوەگۆی باشور.

-بەرزترین تاوەری نیشتەجێ بوونی جیهان، تاوەری یوریکا ( تا ساڵی ٢٠٠٩) و هەروەها سکای دێکی بێ وێنەی ئەم تاوەره، پێنج تاوەر له شەش تاوەره ئاسمان بڕه گەورەکانی ئوسترالیا.

پاڕک و شوێنی گەشت و گووزار[دەستکاری]

پاڕک و شوێنی گەشتیاری بەربڵاو و بەرینی ناو-شار به پانتایی چەندسەد دۆنم که هەزاران جۆری گژ و گیاو گۆل و دەریاچه و هەروەها ڕووباری یارراش لەخۆ دەگرێ که به ناو شار دا تێدەپەڕێ و بۆ کۆتایی شار دەڕوات، هەروەها بەندەرەکان و کەنارئاوەکانی جوانی ئەم شاره، شارێکی به سرووشتیێکی ڕۆح نەوازەوه وەدی هێناوه، به شێوازێک که ئەو شاره نازناوی )شاری باخچەکانی ئوسترالیا)ی بەخۆیەوه هەڵگرتووه. هەندێ لەو شوێنانه بریتین له:

-کۆمەڵەی بەربڵاوی دۆمینیز پارکزلەند، وەکوو: کینگز دۆمین، رۆیال بوتانیک گاردێنز، کوین ڤیکتۆریا گاردێنز، ئەلێکساندرا گاردێنز، و بینایەکانیان.

-ئالبێرت پارک و دەریاچەکەی (٢٢٥ دۆنم)

-رۆیال پارک (١٨١ دۆنم)

-هەروەها کارلتۆن گاردێنز، پرینس پارک، یاررا پارک، فاوکێنز پارک، فیتسرۆی گاردێنز، فێلگێستۆف گاردێنز، بیررارۆنگ مار، ئێدیبرۆو گاردێنز، تووتسکری پارک، سەن وینسێنت گاردێنز، سەن کیلدا بوتانیک گاردێنز، و دەیان باخچەو گووڵستانی تر.

-کەنارئاوەکانی سەن کیڵدا، باشووری مێلبۆرن، برایتۆن و ویلیامز تاون وێڕای کەناره جۆراوجۆرەکانی دەرەوەی شار، سەرنجڕاکێشیەکانی تری مێلبۆرنن.


گواستنەوەو گەیاندنی گشتی[دەستکاری]

تۆڕی تراموای مێلبۆرن له ڕووی بەربڵاویەوه له پلەی یەکەمی جیهان دایه.


شاره خووشکەکانی[دەستکاری]


وێنەیەکی هەوایی له مێلبۆرن


سەرچاوه[دەستکاری]