دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
(ڕەوانەکراوە لە دەوڵەتی ئیسلامیەوە)
Jump to navigation Jump to search
دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام(داعش)
الدولة الاسلامیة فی العراق والشام
بەشدار لە جەنگی عێراق، یاخیبوونی عێراقی و شەڕی ناوخۆیی سوریا
Flag of Islamic State of Iraq.svg
ئاڵای دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام
ساڵانی چالاکیی٢٠٠٣ - هەنووکە[١]
ئایدۆلۆژیاسەلەفییەت
سەلەفی-جیھادی
سەرکردەکانئەبوو بەکر ئەلبەغدادی (٢٠١٠– تا ھەنووکە)
شوێنگەسەرەکییەکانمووسڵ - تکریت - فەلووجە (عێراق)
ڕقە (سووریا)
ناوچەی
ئۆپەراسیۆنەکان
 عێراق
 سووریا
 تورکیا
هێزنەزانراو
بەشێکە لەئەلقاعیدە ٢٠٠٤[٢] - ٢٠١٣[٣]
درووست بووە وەک جەماعەت ئەلتەوحید وەلجیھاد
ئەنجوومەنی شوورای موجاھیدین
دەوڵەتی ئیسلامیی لە عێراق
هاوپەیمانان بۆکۆ حەرام
سوپای خالید کوڕی وەلید
دوژمنان یەکینەکانی پاراستنی گەل

پارتی کرێکارانی کوردستان پێشمەرگە
22x20px یەکینەکانی بەرخوودانی شەنگال
پارتی ئازادیی کوردستان
سوپای سووریا
22x20px ھێزی بەرگریی نیشتمانی
عێراق سپای عێراق
ھێزی فرەنەتەوە - عێراق
عێراق ئەنجوومەنی نیشتمانیی ڕزگاریی عێراق
عێراق میلیشیا شیعەکان
تورکیا سپای تورکیا(پێکدادانی سەرسنوور)[٤][٥][٦][٧]
حیزبوڵڵا[٨]

بەرەی شۆڕشگێڕانی سووریا[٩]
سپای موجاھیدین[١٠]
سوپای ئازادی سووریا[١١]
جەنگەکان/شەڕەکانجەنگی عێراق
یاخیبوونی عێراقی
شەڕی ناوخۆیی سووریا[١٢]

دەوڵەتی ئیسلامی کە پێشتر ناوی دەوڵەتی ئیسلامی عێراق و شام (بەعەرەبی: الدولة الاسلامیة فی العراق والشام) بە کورتە ناوی داعش بوو، گرووپێکی ئیسلامی تیرۆرستی یاخی لە عێراق و سوریا بوون کە خۆیان بە وڵات و دەوڵەتێکی سەربەخۆ دەزانی و چندین ناوچە لە باکووری عێراق و سوریایان کۆنترۆڵ کردبوو. ئەم گرووپە لە لایەن ئەبوبەکر بەغدادی، لە شۆڕشگێڕانی جیاوەبوو لە تۆڕی ئەلقاعیدە، بەڕێوە دەبرا. گرووپەکە لەگەڵ دەوڵەتانی عێراق، سوریا، ئەرتەشی ئازادیخوازی سوریا، کوردانی ڕۆژاوای کوردستان و ھێزەکانی پێشمەرگە و پاراستنی ھەرێمی کوردستان لە شەڕدا بوون.

داعش تا ئەو ڕادە توند و تیژە کە لەگەڵ گرووپە ئیسلامییەکانی تریشدا (وەک لقی ئەننەسرە) بە شەڕ ھاتووە و لە (شوباتی ٢٠١٤)دا ئەیمەن ئەلزەواھیری، ڕێبەری ئەلقاعیدە بە فەرمی ڕایگەیاند کە دەوڵەتی ئیسلامی عیراق و شام ھیچ پێوەندییەکی بەوانەوە نییە.[١٣] داعش لە سوریادا سەرکەوتنی زۆری بە دەست نەھێنا و لە لایەن بەرەی ئەننەسرەوە تێکشکانی زۆری بینی، بەڵام لە (حوزەیرانی ٢٠١٤)دا توانی شاری مووسڵ، دووھەمین شاری گەورەی عێراق، داگیر بکا.[١٤] لەگەل ئەوەشدا سەرۆکی ویلایەتەیەکگرتوەکانی ئەمەریکا ترەمپ باراک ئۆباما و ھیلاری کلینتۆنی بەوە تۆمەت بارکرد بەوەی ئەو دەستی ھەبووە لە دامەزراندنی داعش [١٥] وە ھەروەھا ئەمە تەنھا قسەیەک نییە تەنھا لەلایەن سەرۆکی ئێستای ئەمەریکا کرابێت و گومانێک بێت بەڵکو لە ڤیدیۆیەک کلینتۆن خۆی دان بەوە دادەنێت کە خۆیان دامەزرێنەری ڕێکخراوی داعشن تەنانەت رێکخراوی ئەلقاعیدەش بۆ ئەوەی بجەنگن لە دژی سۆڤیەت[١٦][١٧][١٨] لەناوچوونی گرووپەکە لەلایەن حکومەتی ئێراقەوە ڕاگەێندراوە، بەڵام ھەندێک لە ئەندامەکانی ھێشتا وەک خانەی مردوو لە کۆمەڵگە جیاوازەکاندا ماونەتەوە.

عێراق[دەستکاری]

ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی داعش(سوور)، ناوچەکانی ئۆپەراسیۆنەکانی داعش(سووری کاڵ)

دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام (داعش) لە نیوەی دووھەمی ساڵی ٢٠١٣ نزیک بە ١٤٠٠ ماڵی لە عێراقدا خاپوور کرد. لەم ھێرشانەدا ١٩٩٦کەس گیانی لە دەست دا و ٣٠٢١ کەسیش بریندار بوون.[١٩] ‎لە (کانوونی دووھەمی ٢٠١٤) دوای ئاگردانی خێوەتی ڕەخنەگرانی سوننە لە پارێزگا سوننەکانی عێراق لە لایەن ھێزەکانی حکومەتی عێراق، ئەرتەش لە ھەر دوو شاری ڕەمادی و فەلووجە پاشەکشەی کرد، ھێزەکانی "داعش" دەرفەتەیان بە ھەل زانی و نیوەی شاری فەلووجە و بەشێک لە ڕەمادییان کۆنترۆڵ کرد و لەم دوو شارەدا پاسگەی ھات و چۆ و پشکنینیان دامەرزاند. سەرەڕای بەرگری و خۆڕاگری عەشیرەکان[٢٠][٢١][٢٢][٢٣] ھێزەکانی داعش بەتەواوی دەستیان بە سەر فەلووجەدا گرت، بەڵام لە شەڕی ڕەمادیدا فەرماندەی داعش دەکوژرێ[٢٤] و کۆنترۆڵی ھەر دوو شارەکە لە دەست دەدەن.[٢٥][٢٦]

مێژوو[دەستکاری]

دەوڵەتی ئیسلامی-یە لە دوای ڕووخانی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی دروست بووبێت کە لە [عێراق] و [سوریا] چەند ویلایەتێکیان بەدەستەوەیە و چالاکییان ھەیە بەپێی ئەو نەخشەیەی ماوەیەکی زۆرە بڵاویان کردووەتەوە سوریا و پارێزگا سونییەکانی عێراق دەگرێتەوە و نەخشەکە ھەرێمی کوردستان و پارێزگا شیعییەکانی عێراق و ناوچەیەکی سوریا لەباکور لوبنان و ناوچەیەکی تر لەباکوری ناوچەی جۆلانی سوریا ناگرێتەوە، و لەساڵی ٢٠١٣ دامەزراوە بەڵام بناغەی ئەم دەوڵەتە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ٢٠٠٦ کاتێک ڕێکخراوی 'ئەلقاعیدە لەبیلاد رافیدەین' لەلایەن ئەبو موسعەب ئەلزەرقاوی دامەزرا. گرووپەکە پێک ھات و پشتگیریی دەکرێت لەلایەن گرووپە یاخیبووەکانەوە، لەنێویاندا ڕیکخراوەکانی کە پێش خۆی ھەبوون وەک ئەنجوومەنی شورای موجاھیدین، ئەلقاعیدە، جەیش ئەلفاتیحین، جوندئەلسەحابە، کەتیبەکانی ئەنساڕ ئەلتوحید وەلسونە، جەیش ئەلتائیفە ئەلمەسنووڕە، و ھتد... و ھەندێکی تر لە گرووپە چەکدارە سونییەکان. ئامانجی ئەم گرووپە ئەوە بوو کە خەلافەتێکی ئیسلامیی سوننی لەناوچە سوننە نشینەکانی عێراقدا دابمەزرێنێت، کە دواتر ئەم ئامانجە سووریاشی گرتەوە.

لە لووتکەی جەنگی عێراقدا، ئامادەبوونی ھۆی لە پارێزگاکانی پارێزگای ئەلئەنبار، نەینەوا، کەرکووک و زۆرینەی پارێزگای سەڵاحەدین و ھەندێک بەشی پارێزگای بابل و پارێزگای دیالە و پارێزگای بەغدادا ڕاگەیاند. شاری بەعقووبەی بە پایتەختی خۆی ڕاگەیاند. لەشەڕی بەردەوامی ناوخۆیی سوریادا، گرووپەکە ئامادەییەکی بەرفراوانیی لە پارێزگاکانی پارێزگای ڕقە، ئیدلب و حەلەب ھەبوو.

دەوڵەتەکە بەرپرسیار ڕاگەیاندووە لە کوشتنی ھەزاران سەربازی عێراقی و ھەزاران کارمەندی ھەواڵگری حکوومەتی عێراقی و کارمەندان و ھاوڵاتییانی حکوومەتەکانی ھاوپەیمانە نێودەوڵەتییەکانی عێراق. سەرباری چەندین کشانەوە و بێ ھێزبوونی ڕێکخراوەکە پێش بوونی بە دەوڵەتەکە لەکۆتا قۆناغەکانی جەنگی عێراقدا، و ئێستا ژمارەی ئەندامانی دەگاتە نزیکە ١٤٠٠٠ ئەندام. لەسەرەتای مانگی [نیسان - ٢٠١٣]ەوە، دەوڵەتەکە ئۆپەراسیۆنەکانی درێژکردۆتەوە بۆ ئەودیو سنوورەکانی عێراق و تا ناو سووریا کە تێیدا دەستوەشاندنێکی سەربازی خێرای ئەنجامداوە کە بۆتە ھۆی دەست بەسەردا گرتنی ناوچە گەورە و سەرەکییەکانی باکووری سووریا، بەجۆرێک کە "چاودێریگەی سووریی بۆ مافی مرۆڤ" وەسفیان دەکات وەک "بەھێزترین ڕەوت".[٢٧]

نامەیەک و دواتریش تۆمارێکی دەنگیی لەلایەن ئەیمەن ئەلزەواھیرییەوە، سەرکردەی ئێستای ئەلقاعیدە، لە ٢٠١٣دا کە تێیدا بەشی سووریا لە دەوڵەتی ئیسلامیی ھەڵدەوەشێنێتەوە. بەڵام ئەمیر دەوڵەتی ئیسلامی، ئەبوبەکر بەغدادی ڕەتیکردەوە کە پەیوەست بێت بەو فەرمانەوە ئەویش بەھۆکاری ئەوەی لەسەر بنەمایەکی فیقھیی ئیسلامی، پاشان دەوڵەتەکە لەو کاتەوە ئۆپەراسیۆنەکانی لە سووریا بەردەوامە. لە ڕاگەیەندراوێکی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ ـشدا، ئەلقاعیدە ڕایگەیاند کە دەوڵەتی ئیسلامیی لە عێراق و شام بەھیچ جۆرێک پەیوەندی پێیانەوە نەماوە و سەر بەوان نەماوە.

هێرش بۆ سەر بەغداد[دەستکاری]

چەكدارانی رێكخراوی "دەوڵەتی ئیسلامی" بەنیازن هێرش بكەنە سەر شاری بەغدادی پایتەخی عێراق‌و بۆ ئەو مەبەستەش پلان‌و بەرنامەیان داڕشتووە.ئەو پلانە خۆی لە چەن هەنگاوێکدا دەبینێتەوە، كە تێیدا كاتژمێری سفریان دیاریكردووە بۆ هێرشەكە، هەنگاوی یەکەم ئامادە بوونی ژمارەیەکی زۆری چەکدار لە ناو شاری بەغداد کە وەک "شانەی نووستوو" کار دەکەن و لە کاتی هێرشی چەکداران بۆ سەربەغداد لە هەنگاوی دووهەمدا دەکەونە کار و کۆنترۆڵی شار دەگرنە دەست.[٢٨]

ناو و گۆڕانکارییەکان لەناودا[دەستکاری]

سەرەتا تەنھا ناوی (دەوڵەتی ئیسلامی لەعێراق) بوو، بەڵام لەڕۆژی ٩ی نیسانی ٣٠١٣دا فراوان کراو ناوەکە گۆڕا بۆ دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام و پاشان لە ڕۆژی ٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٤ ناوەکەی گۆڕدرا بۆ دەوڵەتی ئیسلامیی [٢٩][٣٠]

ڕووداوەکان[دەستکاری]

٢٠١٣[دەستکاری]

  • ٩ی نیسان بەشێوەی فەرمی لەژێرناوی دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام خۆیان ڕاگەیاند
  • ٥ی ئاب دەستداگرتن بەسەر فڕۆکەخانەی منغ ی سەربازی[٣١]
  • ٢٩ی ئەیلوول ، تەقاندنەوە لە نزیک تەلاری ئاسایشی هەولێر [٣٢]

٢٠١٤[دەستکاری]

  • لە ١٠ی حوزەیران دەستیان گرت بە سەر پارێزگای نەینەوا لە عێراق[٣٣]
  • لە ١٧ی حوزەیران دەست گرتن بەسەر فیرقەی ١٧ [٣٤]
  • ٢٥ی تەمموز تەقاندنەوەی مەزاری نەبی یونس لە موسڵ [٣٥]

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ http://www.hurriyetdailynews.com/al-qaeda-chief-disbands-main-jihadist-faction-in-syria-al-jazeera.aspx?pageID=238&nID=57608&NewsCatID=352
  2. ^ "وەشانی ئەرشیڤکراو". لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٣. لە ڕێکەوتی ٣ی شوباتی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  3. ^ http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-26016318
  4. ^ "TSK, IŞİD konvoyunu vurdu". Milliyet. لە ڕێکەوتی 01.02.2014 ھێنراوە. 
  5. ^ "Türkiye IŞİD konvoyunu vurdu". dw.de. لە ڕێکەوتی 01.02.2014 ھێنراوە. 
  6. ^ "TSK, Irak-Şam İslam Devleti Örgütü konvoyunu vurdu". CNN TURK. لە ڕێکەوتی ٠١٫٠٢٫٢٠١٤ ھێنراوە. 
  7. ^ "Turkish army returns fire from al-Qaeda-affiliated fighters on Syrian border – Today's Zaman, your gateway to Turkish daily news". Today's Zaman. 16 October 2013. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣. لە ڕێکەوتی ١٨ کانوونی یەکەم ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  8. ^ "وەشانی ئەرشیڤکراو". لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٧ی تەممووزی ٢٠١٤. لە ڕێکەوتی ٧ی تەممووزی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  9. ^ "Al Qaida rebels leave mass grave behind as they desert base in Syria". McClatchy. 6 January 2014. لە ڕێکەوتی ١٠ کانوونی دووەم ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  10. ^ "Syria rebels unite and launch new revolt, against jihadists". AFP. 4 January 2014. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤. لە ڕێکەوتی ١٥ کانوونی دووەم ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  11. ^ "Al-Qaeda-linked Isis under attack in northern Syria". BBC. 4 January 2014. لە ڕێکەوتی ١٥ کانوونی دووەم ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  12. ^ "Jihadists push Syria rebels out of Raqqa". Now.mmedia.me. Agence France-Presse. 14 August 2013. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣. لە ڕێکەوتی ١٠ کانوونی دووەم ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  13. ^ Al-Qaeda disavows any ties with radical Islamist ISIS group in Syria, Iraq Washington post
  14. ^ Who are Isis? A terror group too extreme even for al-Qaida Guardian
  15. ^ Trump Admitting
  16. ^ Hilary Clinton Admits ISIS/AL QAEDA organization
  17. ^ Hillary Clinton: 'We Created al-Qaeda'
  18. ^ al qaeda organization made by
  19. ^ "وەشانی ئەرشیڤکراو". لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧. لە ڕێکەوتی ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  20. ^ "وەشانی ئەرشیڤکراو". لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤. لە ڕێکەوتی ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  21. ^ "وەشانی ئەرشیڤکراو". لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤. لە ڕێکەوتی ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  22. ^ www.bbc.co.uk/persian/world/2014/01/140102_l26_iraq_isis_anbar_ramadi.shtml
  23. ^ http://www.dw.de
  24. ^ "وەشانی ئەرشیڤکراو". لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧. لە ڕێکەوتی ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  25. ^ "وەشانی ئەرشیڤکراو". لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧. لە ڕێکەوتی ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  26. ^ "وەشانی ئەرشیڤکراو". لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧. لە ڕێکەوتی ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  27. ^ http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2014/06/01/NGO-ISIS-kills-102-year-old-man-family-in-Syria-.html
  28. ^ [http://www.sharpress.net/Direje.aspx?Jimare=18496 ماڵپەڕی شارپرێس: ئەمریكا هۆشداریداوەتە عێراق رۆیتەرز: چەكدارانی دەوڵەتی ئیسلامی هێرش دەكەنە سەر بەغداد ]
  29. ^ http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/isis-declares-new-islamic-state-in-middle-east-with-abu-bakr-albaghdadi-as-emir-removing-iraq-and-syria-from-its-name-9571374.html
  30. ^ http://www.businessinsider.com/isis-caliphate-might-look-like-2014-6?nr_email_referer=1&utm_source=Triggermail&utm_medium=email&utm_term=Business%20Insider%20Select&utm_campaign=BI%20Select%20Mondays%202014-06-30&utm_content=emailshare
  31. ^ https://www.youtube.com/watch?v=aVJu5fAF8TQ
  32. ^ http://rudaw.net/english/kurdistan/13102013
  33. ^ http://www.bbc.co.uk/arabic/middleeast/2014/06/140609_iraq_mosul_isis.shtml
  34. ^ http://www.alarabiya.net/ar/arab-and-world/syria/2014/07/25/%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B1%D9%82%D8%A9-17-%D8%A8%D9%8A%D8%AF-%D8%AF%D8%A7%D8%B9%D8%B4-%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%AA%D8%AE%D9%84%D9%8A-%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B3%D8%AF-%D8%B9%D9%86-%D9%85%D9%88%D8%A7%D9%82%D8%B9%D9%87%D8%A7.html
  35. ^ "وەشانی ئەرشیڤکراو". لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ١٧ی نیسانی ٢٠١٦. لە ڕێکەوتی ٢٩ی تەممووزی ٢٠١٤ ھێنراوە.