بەرنامەی ئەپۆلۆ

بەرنامەی ئەپۆلۆ
ناو بە زمانی فەرمی	Apollo program
ناونراوە لەدوای	ئەپۆڵۆ
وڵات	ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
ڕێکەوتی دەستپێکردن	١ی کانوونی دووەمی ١٩٦١
ڕێکەوتی کۆتاییھاتن	١ی کانوونی دووەمی ١٩٣٥
خاڵی دەستپێک	ناوەندی بۆشاییی کێنیدی، White Sands Missile Range، Cape Canaveral Launch Complex 34
کارپێکەر	ناسا
ئامانجی ھەیە	نیشتنەوەی مانگ
پێڕست	پێڕستی کەشتیوانانی ئاسمانیی ئەپۆلۆ، list of people who have walked on the Moon
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

بەرنامەی ئاپۆلۆ (بە ئینگلیزی: Apollo Program) یەکێکە لەو پرۆژە ئاسمانییەکانی ناسا کە لەکاتی کێبرکێی ئاسمانی نێوان سۆڤێت و ئەمریکادا کە ھەوڵ دەدا یەکەم مرۆڤ لەسەر گۆی مانگ دابەزێنێ. بەرنامەکە لە سەردەمی سەرۆکایەتی دوایت د. ئایزێنھاوەردا دەستی بە کار کرد. ئاپۆلۆ لە کاتی سەرۆکایەتی جان ئێف. کێنیدیدا بە جددی بەردەوام بوو. جان ئێف. کێنیدی پاڵپشتیی خۆی بۆ بەرنامەی دابەزینی مرۆڤ لەسەر مانگی لە درێژەی تایبەتدا بۆ کۆنگرە لە مانگی مەیی ١٩٦١دا وا دەربڕی: من بڕوادارم کە وڵاتەکەم دەبێت بۆ گەیشتن بە ئامانجی دابەزین لەسەر گۆی مانگ و بە سەلامەت ھاتنەوە بۆ زەوی تا کۆتایی ئەم دەیەیە لە ئەستۆ بگرێت. لەم خولەدا ھیچ بەرنامەیەکی ئاسمانی تر ناتوانێت بۆ مرۆڤ کاریگەرتر لە دۆزینی ڕێگە درێژەکان لە ئاسماندا بێت، و ئەنجامی ھیچ کامیان ناتوانێت تا ئەم ئاستە ئەستەم و گران بێت.

سیستمی ئەرک

لەوەتەی سەرۆک کەنەدی ئامانجی بەرنامەی ئاپۆلۆی دیاری کرد، پلاندانەرانی ئەرکەکە ڕووبەڕووی چەندین ئاستەنگ بوونەوە کە بریتی بوون لە دیزاینکردنی ژمارەیەک گەشت کە ئامانجی نیشتنەوە لەسەر مانگ بەدیبھێنن، لە ھەمان کاتدا مەترسی لەسەر ژیانی مرۆڤ و تێچوو و داواکاری بۆ تەکنەلۆژیا و لێھاتوویی کەشتیوانانی ئاسمان کەم بکەنەوە. چوار پلانی جیاواز بۆ سیستمی ئەرکەکە لەبەرچاو گیران:

سەرکەوتنی ڕاستەوخۆ: ئەم ئەرکە لەسەر ئەوە وەستاوە کە کەشتییە ئاسمانییەکە ڕاستەوخۆ بەرەو مانگ بڕوات و وەک یەکەیەکی یەکگرتوو بنیشێتەوە و بگەڕێتەوە. ئەم پلانە پێویستی بە مووشەکی ھەڵدانی زۆر بەھێز دەبوو، بۆیە پلان دانرا بۆ بەکارھێنانی مووشەکی نۆڤا.

• پێکگەیشتن لە خولگەی زەویدا: ئەم پلانە لەسەر ھەڵدانی ژمارەیەک مووشەک (لە ھەندێک پلاندا دەگەیشتە پازدە) وەستابوو، کە ھەریەکەیان بەشێک لە کەشتییە ئاسمانییەکەیان ھەڵدەگرت، کە دواتر وەک یەکەیەکی یەکگرتوو لە خولگەی زەویدا پێکەوە دەبەسترانەوە و پاشان کەشتییەکە لەسەر ڕووی مانگ دەنیشتەوە.
• پێکگەیشتن لەسەر ڕووی مانگ: ھەڵدانی دوو کەشتی ئاسمانی بەدوای یەکدا، کە یەکەمیان بێ سەرنشین و بە سیستمی ئۆتۆماتیکی دەفڕی و بزوێنەری بۆ ھەڵدان لە ڕووی مانگەوە لەخۆگرتبوو، لەکاتێکدا کەشتی دووەم سەرنشینی تێدابوو. لە کاتی نیشتنەوە لەسەر ڕووی مانگ، کەشتیوانانی ئاسمان سووتەمەنی و بزوێنەرەکانی ھەڵدان لە کەشتی یەکەمەوە بۆ کەشتی سەرنشیندار دەگواستەوە و بەم شێوەیە دەیانتوانی بگەڕێنەوە بۆ زەوی.
• پێکگەیشتن لە خولگەی مانگدا: ئەم پلانە پشتی بە بەکارھێنانی مووشەکی ھەڵدانی ساتورن ٥ دەبەست، کە لە چەند یەکەیەک پێکھاتبوو. یەکەی فەرماندەیی لە خولگەی مانگدا دەسووڕایەوە، لەکاتێکدا یەکەی مانگی لەسەر ڕووی مانگ دەنیشتەوە و پاشان دەگەڕایەوە بۆ یەکگرتنەوە لەگەڵ یەکەی فەرماندەیی. ئەم پلانە لە پلانەکانی تر جیاواز بوو بەھۆی بچووکی قەبارەی کەشتییە مانگییەکە، کە بەمەش ئەو بارستاییەی کە پێویست بوو لە مانگەوە ھەڵبدرێت کەم دەکردەوە.

پلانی سەرکەوتنی ڕاستەوخۆ لە سەرەتای ساڵی ١٩٦١دا لای ناسا پەسەندکراو بوو، ئەمەش لەبەر ترسی زۆرێک لە ئەندازیاران لەوەی کە پێکگەیشتن و یەکگرتنەوە لە خولگەی مانگدا کارێکی زۆر سەخت دەبێت. بەڵام ھەندێک لە توێژەران - لەوانە جۆن ھۆبۆڵت لە ناوەندی توێژینەوەی لانگلی - جەختیان لەسەر گرنگیی کێشی کەم لە پلانی پێکگەیشتن لە خولگەی مانگدا دەکردەوە. ھۆبۆڵت لە نێوان ساڵانی ١٩٦٠ و ١٩٦١ ھەڵمەتێکی بۆ ھەڵبژاردنی پلانی پێکگەیشتن لە خولگەی مانگ وەک بژاردەیەکی گونجاو بۆ بەرنامەکە دەستپێکرد، و پلەبەندیی ناو ناسای تێپەڕاند و ژمارەیەک یاداشت و ڕاپۆرتی لەم بارەیەوە بۆ جێگری بەڕێوەبەری ناسا، ڕۆبێرت سیمانز، نارد و داوای لێکرد کە پلانەکە پشتگوێ نەخات.

دامەزراندنی لیژنەی گۆلۆڤین لەلایەن سیمانزەوە لە تەممووزی ١٩٦١دا وەک خاڵێکی وەرچەرخان لە ناسادا بۆ بڕیاردان لەسەر ئەرکەکە دادەنرێت. سەرەڕای ئەوەی کە ئامانجی لیژنە تایبەتمەندەکە پێشکەشکردنی پێشنیاز بوو سەبارەت بەو مووشەکانەی ھەڵدان کە لە بەرنامەی ئاپۆلۆدا بەکاردەھێنرێن، ئەوە دانپێدانراوە کە بڕیاری ھەڵبژاردنی سیستمی گونجاو بۆ بەرنامەکە بەشێکی گرنگی ئەم پرسە بوو. لیژنەکە لە بەرژەوەندیی وەرگرتنی پلانێکی تێکەڵاو لەنێوان پێکگەیشتن لە خولگەی مانگ و پێکگەیشتن لە خولگەی زەویدا پێشنیازی کرد، و ئەم بڕیارە - جگە لە کاری بەردەوامی ھۆبۆڵت - ڕۆڵێکی گرنگی لە برەودان بە ئەگەری جێبەجێکردنی ئەم ڕێبازەدا گێڕا. لە کۆتاییەکانی ١٩٦١ و سەرەتاکانی ١٩٦٢، پشتیوانی بۆ ئەم پلانە لەنێو ئەندامانی ئاژانسی ناسا بۆ بۆشایی ئاسمان لە ناوەندی بۆشایی ئاسمانی لیندۆن بی. جۆنسۆن زیادی کرد. ئەندازیاران لە ناوەندی مارشال بۆ گەشتەکانی بۆشایی ئاسمان کاتێکی زۆریان ویست تا باوەڕ بە سوودەکانی پلانەکە بکەن و ئەمەش دوای ئەوە ھات کە ڤێرنەر فۆن براون لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا لە حوزەیرانی ١٩٦٢ پشتگیریی خۆی بۆ پلانەکە ڕاگەیاند. بڕیاری فەرمیی ناسا لە بەرژەوەندیی پێکگەیشتن لە خولگەی مانگدا لە ١١ی تەممووزی ١٩٦٢ ڕاگەیەندرا. مێژوونووسی بۆشایی ئاسمان جەیمس ھانسن دەڵێت:

«ئەگەر ناسا لە ساڵی ١٩٦٢دا ڕای کەمینەی وەرنەگرتایە، ڕەنگە ویلایەتە یەکگرتووەکان ھەر دەگەیشتە سەر ڕووی مانگ، بەڵام نزیکەی دڵنیاییە کە ئەوە تا کۆتایی دەیەی ١٩٦٠ بەدی نەدەھات، کە ئەو وادەیەی بوو سەرۆک کەنەدی دیاری کردبوو.»

سەرباری ئەوەش، ھەڵبژاردنی شێوازی پێکگەیشتن لە خولگەی مانگدا بووە ھۆی ڕزگاربوونی کەشتیوانانی ئاپۆلۆ ١٣. ئەگەر سیستمێکی سەربەخۆ بۆ پاراستنی ژیان لە کەشتییە مانگییەکەدا نەبووایە، کەشتیوانانی ئاسمان لە کاتی ئەرکەکەدا گیانیان لەدەست دەدا.

ئەمانەش ببینە

• ئەپۆلۆ ٨
• بیردۆزەکانی پیلانی نیشتنەوە لەسەر مانگ