ئالب ئەرسەلان

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
ئالب ئەرسەلان
بە تورکمانی: Alp-Arslan
AlpArslan.PNG
لەدایکبوون٢٠ی کانوونی دووەمی ١٠٢٩
مردن١٥ی کانوونی یەکەمی ١٠٧٢(١٠٧٢-12-١٥) (٤٣ ساڵ ژیاوە)
Amu Darya، تورکمانستان
Noble titleSultan
ھۆی مەرگstab wound
شوێنی ناشتنMerv
باوکChaghri Beg
خوشک و براKavurt
ھاوسەرAka Khatun
منداڵMalik-Shah I، Tutush I، Q56370372، Arslan Arghun
خێزانSeljuk dynasty
پیشەmilitary leader
پۆستەکانSultan of the Seljuq Empire
ئایینسوننە

ئالب ئەرسەلان (لە دایکبووی ١٠٢٨ - مردووی ١٥ی کانوونی یەکەمی ١٠٧٢ زایینی) سولتانێکی گەورەی دەوڵەتی سەلجووقییە بەڕەچەڵەک دەگەرێتەوە بۆ گوندێک پێی دەوترێت نوور، ئەرسەلان دووەم سوڵتانی گەورەی سەلجوقیە لە نێوان سالانی ٤٥٥-٤٦٥ک/١٠٦٣-١٠٧٣ فەرمانرەوایەتی سەلجوقیەکانی کردووە خاوەن کەسایەتیەکی بەھێز و بەتوانا بووە ناوبانگێکی گەورەی ھەیە لە مێژووی جیھانی ئیسلامیدا.

ھاتنە سەر دەسەڵات[دەستکاری]

ئالب ئەرسەلان

ئالب ئەرسەلان ھاتنە سەر دەسەڵات دوای ئەوەی تەغڕۆڵ بێگ مرد ساڵی ٤٥٥ک بەرامبەر ١٠٦٣ز لە تەمەنی حەفتا ساڵیدا لە شاری ڕەی، و تەغڕۆڵ مناڵی نەبوو لەبەر ئەوە وەسیەتی کرد کە کوڕی براکەی (سولەیمانی کوڕی داود) دەسەڵات بگرێتە دەست، بەڵام بە زۆری ئەلب ئەرسەلانیان بە باشتر زانی، لەبەر ئەوە وەزیری تەغرۆڵ (حەمید مەلیک کەندەری) ئەلب ئەرسەلانی کردە حام لە کاتێکدا حەزی ئەکرد ئیش بە وەسیەتەکە بکات، لەگەڵ ئەوەشدا کاتێک ئەلب ئەرسەلان دەسەڵاتی گرتە دەست عەمید مەلیکی کوشت و نیزام مەلیکی لە جێگەی دانا. خێرا ئالب ئەرسەلان دەستی کرد بە باشکردنی حوکمەکەی ولە یەکەم ساڵدا ڕووبەڕووی چەند ئاژاوەیەک بوویەوە لە وڵاتدا، و لەدوای ئەوەی دەستی بەسەر ئەو ئاژاوانەدا، گرت جوڵا لە ساڵی ٤٥٦ک بەرەو ئەرمینیا بۆ شەڕی ڕۆم و کاتێک گەیشتە ئازەربایجان گەیشت بە کۆمەڵێک جەنگاوەر کە دوای کەوتن و بوون بە ڕێنوێنی کەری، و ئەلب ئەرسەلان بەردەوام بوو لەگەڵیان تا گەیشتنە نەقجوان، لەوێ وەستا بۆ کۆکردنەوەی سەرباز و کەشتیەکانی لە ئامادەکاریدا بۆ جەنگ ، دوای ئەوەی ھێزەکانی ئامادە کرد سوپاکەی لەگەڵ مەلیکشای کوڕی و نیزامی مەلیکی وەزیریدا نارد. و مەلیکشا گەیشتە قەڵایەکی ڕۆم و فەتحی کرد، پاشان گەیشتە قەڵای سەرمباری و فەتحی کرد لەگەڵ قەڵایەکی تر لە تەنیشتیا ویستی تێکی بات بەڵام نیزام مەلیک نەیھێشت، و ھەموو قەڵاکانیان دا بە میر قەنجوان، و مەلیکشا بەردەوام بوو لە غەزوەکانی تا باوکی بانگی کردەوە، و سوپاکەی برد و دەستیان کرد بە فەتحی چەند شارێک، دوای چەند غەزوێک ئەلب ئەرسەلان گەیشتە شاری ئانی کە شارێکە ڕووبار دەوری داوە لەگەڵ خەندەق و دیوار لە ھەموو لایەکیەوە، گەمارۆی دا بەڵام نەیتوانی بیگرێت، و سەربازەکانی لە بێ ھیوابووندا بوون، ئەلب ئەرسەلان بریاری دا تاوەرێکی گەورە بنیات بنێت، پڕی کرد لە سەرباز وت یرھاوێژ و مەنجەنیقی لەسەرەکەیدا دانا، نوانیان دیوارەکان بڕوخێنن، و شارەکە بگرن و ڕۆم بشکێنن، و ئەلب ئەرسەلان شارەکەی گرتە دەست و گەڕایەوە دوای ئەوەی فەتحی زۆربەی جۆرجیا و ئەرمینیای کرد لەگەڵ زۆربەی خاکەکانی نێوان ئاوان و ئەڕومیە.

ھەلمەتەکانی بۆ دەست گرتن بە سەر شام و حەلب[دەستکاری]

ئالب ئەرسەلان لە ساڵی ٤٦٢ک دەستی کرد بە غەزوی وڵاتی شام حاکمی دەوڵەتی میرداسیە (مەحمودی کوڕی ساڵح کوڕی میرداس) ی ناچار کرد تا وتاری ھەینی بە ناوی خەلیفەی عەباسیەوە بدات، و سوپای نارد بۆ باشوری شامو فەتحی ڕامەڵە و بیتولموقەدەسی کرد کە لە ژێر دەستی دەوڵەتی فاتمیدا بوون، و لە ساڵی ٤٦٣ک، ئەلب ئەرسەلان ڕۆیشت بەرەو ڕەھا، بەڵام نەیتوانی بیگرێت، وازی لێھێنا و بەرەو حەلەب ڕۆیشت لەگەڵ ٤ ھەزار سەرباز، و داوای لە میری حەلەب کرد کە مل کەچ بێت بۆ سەلجوقیەکان و دەرگای شارەکەیان بۆ بکاتەوە بەڵام میری حەلەب ڕەتی کردەوە لەبەر ئەوە ئەلب ئەرسەلان ڕۆیشت بەرەو حەلەب و گەمارۆی میر (مەحمودی کوڕی ساڵح)ی دا (کە چاوەڕیی ئەوە نەبوو لەبەر ئەوەی گوێ رایەڵ بوونی ڕاگەیاند بوو بۆ سەلجوق و خەلیفە) بەڵام دوای دوو مانگ گەمارۆ بۆی نەگیرا و ترسا لە پلانی بیزەنتی بۆ داگیرکردنی خۆراسان و ھەروەک لە ناوی خۆی ئەترسا کە شکست بھێنێت لە گەمارۆدانی دوو شاردا یەک لە دوای یەک، لەبەر ئەوە سەرکردەیەکی لە جێگەی خۆی دانا بۆ گەمارۆکە و خۆی ڕۆیشت بۆ خۆراسان بۆ جەنگان لەگەڵ بیزەنتیەکان، کاتێک مەحمود بەوەی زانی خێرا داوای ڕێکەوتنی کرد وئەلب ئەرسەلان مەرجی بۆ دانا کە گوێڕایەڵی عەباسی و سەلجوقیەکان بکات، بەم شێوەیە حەلەب بووە میرنشینێکی سەلجوقی، بەم شێوەیە ئەلب ئەرسەلان ڕوویکردە ڕۆژھەڵات بۆ شەڕ لەگەڵ بیزەنتیەکان، و سوپاکەی لەگەڵ ھەندێک سەرکردەدا بە جێ ھێشت و ڕێگەی شەڕی پێدان لە وڵاتی شامدا، و جوبەیل و دیمەشق و ڕامەڵە و بەیتو لموقەدەس و تەبڕیەیان فەتح کرد و گەمارۆی یافایان دا، ئەمەش لە نێوان ساڵی ٤٦٣ و ٤٦٥دا بوو.

شەڕی مەلازگرد[دەستکاری]

شەری مەڵازگرد لە نێوان سەلجوقی وبیزەنتیەکان ساڵی ٤٦٣ک

یەکێک لەو شەرە گرینگانەی کە لە سەردەمی دەسەلاتی ئالب خان روویدا شەری مەلازگرد بوو لەئابی ١٠٧١ لەم شەڕەدا سەلجوقییە تورکەکان بەسەرکردایەتی ئەلب ئەرسەلان سەرکەوتن بەسەر بێزەنتییەکانداو توانیان ئیمپراتۆرەکەیان "رۆمانۆس دیوجینیس" بەدیل بگرن. ئەم شەڕە بەخاڵی وەرچەرخان دادەنرێت لەمێژوی تورکدا کە دەرگای ئەنادۆل و تورکیا ی ئێستای بەڕوی تورکدا کردەوە بۆ ئەوەی لەم شوێنەدا نیشتەجێ بن، ھەروەھا بەسەرەتای لاوازبون‌و روخانی دەوڵەتی بێزەنتی دادەنرێت. تورکەکان توانیان لەم شەڕەدا دەست بگرن بەسەر ناوچەیەکی فراوانی ئاسیای بچوکدا کە تورکیای ئەمڕۆیە.

کۆتایی ژیانی[دەستکاری]

ئالب ئەرسەلان دوای ئەوەی لەلایەن یوسف خوارزمی بە چەقۆ بریندار دەکرێت لە ٢٩ی تشرینی دووەمی ١٠٧٢ لە تەمەنی ٤٢ ساڵ بەھۆی سەختی برینەکەی گیانی لەدەستدا، دوای خۆی کوڕەکەی بەناوی مەلیکشاە بوو بە فەرمانڕەوای سەلجوقییەکان.

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  • ألب أرسلان .. الأسد الشجاع

https://web.archive.org/web/20161207074435/http://islamstory.com/ar/%D8%A7%D9%84%D8%A8-%D8%A7%D8%B1%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%86