ئالب ئەرسەلان

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
ئالب ئەرسەلان
دووەم خەلیفەی دەوڵەتی سەلجوقیەکان
ماوەی حوکم(٤٥٥-٤٦٥ک/١٠٦٣-١٠٧٣ز)
لە دایکبوون1029ز
جێگرمەلیکشاھ
باوکجعفر بەگ کوری میکائیل
ئایینئیسلام


ئالب ئەرسەلان (لە دایک بووی 1029ز - مردن 15دیسمبر 1072) سولتانێکی گەورەی دەوڵەتی سەلجووقییە بەڕەچەڵەک دەگەرێتەوە بۆ گوندێک پێی دەوترێت نور دووەم سوڵتانی گەورەی سەلجوقیە لە نێوان سالانی ٤٥٥-٤٦٥ک/١٠٦٣-١٠٧٣ فەرمانرەوایەتی سەلجوقیەکانی کردووە خاوەن کەسایەتیەکی بەھێز و بەتوانا بووە ناوبانگێکی گەورەی ھەیە لە مێژووی جێھانی ئیسلامی دا

ھاتنە سەر دەسەڵات[دەستکاری]

ئەلب ئەرسەلان

ئەلب ئەرسەلان ھاتنە سەر دەسەڵات دوای ئەوەی تەغڕۆڵ بێگ مرد ساڵی 455ک بەرامبەر 1063ز لە تەمەنی حەفتا ساڵیدا لە شاری ڕەی، و تەغڕۆڵ مناڵی نەبوو لەبەر ئەوە وەسیەتی کرد کە کوڕی براکەی (سولەیمانی کوڕی داود) دەسەڵات بگرێتە دەست، بەڵام بە زۆری ئەلب ئەرسەلانیان بە باشتر زانی، لەبەر ئەوە وەزیری تەغرۆڵ (عەمید مەلیک کەندەری) ئەلب ئەرسەلانی کردە حام لە کاتێکدا حەزی ئەکرد ئیش بە وەسیەتەکە بکات، لەگەڵ ئەوەشدا کاتێک ئەلب ئەرسەلان دەسەڵاتی گرتە دەست عەمید مەلیکی کوشت و نیزام مەلیکی لە جێگەی دانا. خێرا ئەلب ئەرسەلان دەستی کرد بە باشکردنی حوکمەکەی ولە یەکەم ساڵدا ڕووبەڕووی چەند ئاژاوەیەک بوویەوە لە وڵاتدا، و لەدوای ئەوەی دەستی بەسەر ئەو ئاژاوانەدا، گرت جوڵا لە ساڵی 456ک بەرەو ئەرمینیا بۆ شەڕی ڕۆم و کاتێک گەیشتە ئازەربایجان گەیشت بە کۆمەڵێک جەنگاوەر کە دوای کەوتن و بوون بە ڕێنوێنی کەری، و ئەلب ئەرسەلان بەردەوام بوو لەگەڵیان تا گەیشتنە نەقجوان، لەوێ وەستا بۆ کۆکردنەوەی سەرباز و کەشتیەکانی لە ئامادەکاریدا بۆ جەنگ ، دوای ئەوەی ھێزەکانی ئامادە کرد سوپاکەی لەگەڵ مەلیکشای کوڕی و نیزامی مەلیکی وەزیریدا نارد. و مەلیکشا گەیشتە قەڵایەکی ڕۆم و فەتحی کرد، پاشان گەیشتە قەڵای سەرمباری و فەتحی کرد لەگەڵ قەڵایەکی تر لە تەنیشتیا ویستی تێکی بات بەڵام نیزام مەلیک نەیھێشت، و ھەموو قەڵاکانیان دا بە میر قەنجوان، و مەلیکشا بەردەوام بوو لە غەزوەکانی تا باوکی بانگی کردەوە، و سوپاکەی برد و دەستیان کرد بە فەتحی چەند شارێک، دوای چەند غەزوێک ئەلب ئەرسەلان گەیشتە شاری ئانی کە شارێکە ڕووبار دەوری داوە لەگەڵ خەندەق و دیوار لە ھەموو لایەکیەوە، گەمارۆی دا بەڵام نەیتوانی بیگرێت، و سەربازەکانی لە بێ ھیوابووندا بوون، ئەلب ئەرسەلان بریاری دا تاوەرێکی گەورە بنیات بنێت، پڕی کرد لە سەرباز وت یرھاوێژ و مەنجەنیقی لەسەرەکەیدا دانا، نوانیان دیوارەکان بڕوخێنن، و شارەکە بگرن و ڕۆم بشکێنن، و ئەلب ئەرسەلان شارەکەی گرتە دەست و گەڕایەوە دوای ئەوەی فەتحی زۆربەی جۆرجیا و ئەرمینیای کرد لەگەڵ زۆربەی خاکەکانی نێوان ئاوان و ئەڕومیە.


ھەلمەتەکانی بۆ دەست گرتن بە سەر شام و حەلب[دەستکاری]

ئەلب ئەرسەلان لە ساڵی 462ک دەستی کرد بە غەزوی وڵاتی شام حاکمی دەوڵەتی میرداسیە (مەحمودی کوڕی ساڵح کوڕی میرداس) ی ناچار کرد تا وتاری ھەینی بە ناوی خەلیفەی عەباسیەوە بدات، و سوپای نارد بۆ باشوری شامو فەتحی ڕامەڵە و بیتولموقەدەسی کرد کە لە ژێر دەستی دەوڵەتی فاتمیدا بوون، و لە ساڵی 463ک، ئەلب ئەرسەلان ڕۆیشت بەرەو ڕەھا، بەڵام نەیتوانی بیگرێت، وازی لێھێنا و بەرەو حەلەب ڕۆیشت لەگەڵ 4 ھەزار سەرباز، و داوای لە میری حەلەب کرد کە مل کەچ بێت بۆ سەلجوقیەکان و دەرگای شارەکەیان بۆ بکاتەوە بەڵام میری حەلەب ڕەتی کردەوە لەبەر ئەوە ئەلب ئەرسەلان ڕۆیشت بەرەو حەلەب و گەمارۆی میر (مەحمودی کوڕی ساڵح) ی دا (کە چاوەڕیی ئەوە نەبوو لەبەر ئەوەی گوێ رایەڵ بوونی ڕاگەیاند بوو بۆ سەلجوق و خەلیفە) بەڵام دوای دوو مانگ گەمارۆ بۆی نەگیرا و ترسا لە پلانی بیزەنتی بۆ داگیرکردنی خۆراسان و ھەروەک لە ناوی خۆی ئەترسا کە شکست بھێنێت لە گەمارۆدانی دوو شاردا یەک لە دوای یەک، لەبەر ئەوە سەرکردەیەکی لە جێگەی خۆی دانا بۆ گەمارۆکە و خۆی ڕۆیشت بۆ خۆراسان بۆ جەنگان لەگەڵ بیزەنتیەکان، کاتێک مەحمود بەوەی زانی خێرا داوای ڕێکەوتنی کرد وئەلب ئەرسەلان مەرجی بۆ دانا کە گوێڕایەڵی عەباسی و سەلجوقیەکان بکات، بەم شێوەیە حەلەب بووە میرنشینێکی سەلجوقی، بەم شێوەیە ئەلب ئەرسەلان ڕوویکردە ڕۆژھەڵات بۆ شەڕ لەگەڵ بیزەنتیەکان، و سوپاکەی لەگەڵ ھەندێک سەرکردەدا بە جێ ھێشت و ڕێگەی شەڕی پێدان لە وڵاتی شامدا، و جوبەیل و دیمەشق و ڕامەڵە و بەیتو لموقەدەس و تەبڕیەیان فەتح کرد و گەمارۆی یافایان دا، ئەمەش لە نێوان ساڵی 463 و 465ک دا بوو،

شەڕی مەلازگرد[دەستکاری]

شەری مەڵازگرد لە نێوان سەلجوقی وبیزەنتیەکان ساڵی 463ک

یەکێک لەو شەرە گرینگانەی کە لە سەردەمی دەسەلاتی ئالب خان روویدا شەری مەلازگرد بوو لەئابی ١٠٧١ لەم شەڕەدا سەلجوقییە تورکەکان بەسەرکردایەتی ئەلب ئەرسەلان سەرکەوتن بەسەر بێزەنتییەکانداو توانیان ئیمپراتۆرەکەیان "رۆمانۆس دیوجینیس" بەدیل بگرن. ئەم شەڕە بەخاڵی وەرچەرخان دادەنرێت لەمێژوی تورکدا کە دەرگای ئەنادۆل و تورکیا ی ئێستای بەڕوی تورکدا کردەوە بۆ ئەوەی لەم شوێنەدا نیشتەجێ بن، ھەروەھا بەسەرەتای لاوازبون‌و روخانی دەوڵەتی بێزەنتی دادەنرێت. تورکەکان توانیان لەم شەڕەدا دەست بگرن بەسەر ناوچەیەکی فراوانی ئاسیای بچوکدا کە تورکیای ئەمڕۆیە.

کۆتایی ژیانی[دەستکاری]

ئالب ئەرسەلان دوای ئەوەی لەلایەن یوسف خوارزمی بە چەقۆ بریندار دەکرێت لە ٢٩ی نۆڤەمبەر ١٠٧٢ لە تەمەنی ٤٢ ساڵ بەھۆی سەختی برینەکەی مرد دوای خۆی کورەکەی بەناوی مەلیکشاە بوو بە فەرمانڕەوای سەلجوقیەکان


سەرچاوەکان[دەستکاری]

1- کتێبی سوڵتان ئەلب ئەرسەلان ،توێژینەوەیەکی زانستییە دەربارەی ژیان و کارەکانی ئەم کەسایەتییە ئامادەکردنی: چرۆ محەمەد https://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=11&q=2012010819563563715

٢-ألب أرسلان .. الأسد الشجاع https://web.archive.org/web/20161207074435/http://islamstory.com/ar/%D8%A7%D9%84%D8%A8-%D8%A7%D8%B1%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%86

٣-# بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Alp Arslan»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢٢ی ئایاری ٢٠٢٠.