ئابڕوچوونی ئێران-کۆنترا

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
سەرۆک ڕێیگن لەگەڵ ھەریەک لە کاسپەر وایبێرگەر، جۆرج شوڵتز، ئێد میز، دۆن ڕێیگن لە نووسینگەی سەرۆکایەتی لەکاتی تاوتوێکردنی بەیاننامەکەیان بۆ گەلی ئەمریکا، ساڵی ١٩٨٦.

ئابڕوچوونی ئێران-کۆنترا بریتیبوو لە ئابڕوچوونێکی سیاسی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان کەوا لە ماوەی خولی دووەمی سەرۆکایەتی ڕۆناڵد ڕێیگندا ڕوویدا. چەندین کاربەدەستی دیاری کابینەکەی ڕێیگن ھەڵسابوون بە فرۆشتنی چەک و تەقەمەنی بەشێوەیەکی نھێنی بە ڕژێمی ئیسلامی ئێران و خومەینی لەوکاتەی کە ئێران لەژێر سزایەکانیدا فرۆشتنەوەی چەکی لێ قەذەغە کرابوو.[١] کابینەکەی ڕێیگن دەیانویست ئەو پارەیەی لەو مامەڵەیەدا پەیدای دەکەن بەکاریبھێنن بۆ پڕچەککردنی کۆنتراکانی وڵاتی نیکاراگوا، کەوا دژی حکوومەتی سۆشیالیستی ئەوکاتی نیکاراگوا دەجەنگان. لە ھەمان کاتدا، فرۆشتنەوەی چەک بە کۆنتراکانیش قەدەغە کرابوو لەلایەن کۆنگرێسی ئەمەریکاوە.

دوای ئاشکرابوونی ئەم بازرگانییە. حکوومەتی ئەمریکا بە پاساوی ئەوەی کە ئامانجیان ئازادکردنی حەوت بارمتەی ئەمریکی بووە ئەو کارەیان کردبوو کە بە گوتەی خۆیان لە وڵات لوبنان لەلایەن حزبوڵا دەستبەسەر کرابوون کە ھاوپەیمانی ئێران بوون. شێوازی گواستنەوەی چەکەکانیش بۆ ئێران بریتی بوو لەوەی ئیسرائیل چەکەکان بۆ ئێران بگوازێتەوە، و خوی ئیسرائیلیش سوودمەند بێت لەو چەکانە بە مەرجێک پارە بداتەوە ویلایەتە یەکگرتووەکان. لە بەرامبەردا دەسەڵاتدارانی ئێران بەڵێنی ئازادکردنی ئەو بارمتەنایان دابوو، بەڵام یەکەمین فرۆشتنەوەی چەک کە ساڵی ١٩٨١ ئەنجامدرا، پێش دەستەبەسەرکردنی ئەو بارمتانە ئەنجام درابوو.[٢][٣][٤]

ئاراستەی پلانەکەش لەکۆتایی ساڵی ١٩٨٥ گۆڕا، کاتێک کۆلۆنێل ئۆلیڤەر نۆرس بەشێکی داھاتی فرۆشتنەوەکانی چەکەکانی بە ئێران گواستبوویەوە بۆ کۆنتراکان، کەوا گروپێک بوون دژی حکوومەتی نیکاراگوا دەجەنگان. ھەرچەندە سەرۆک ڕێیگن بە ئاشکرا پشتگیری خۆی بۆ کۆنتراکان دووپات کردبوویەوە، ئەوەی ڕوون نەبوو بریتی بوو لەو بەڵگانەی کە دەیسەلماند کە خودی ڕێیگن لەو مامەڵانە تێوەگلابوو یاخود نا. بەڵام بەپێی ھەندێک تێبینی وەزیری بەرگری کاسپەر وایبێرگەر کەوا لە ٧ی کانوونی دووەمی ١٩٨٥ نووسیبووی، ئاماژە بەوەدرابوو کە سەرۆک ڕێیگن ئاگاداری تەواوی ڕێکەوتنکەکە. دوای ئاشکرابوونی ئەم وردەکاریانەش، ڕێیگن لەسەر تەلەڤیزیۆنەکان دەرکەوت و دانی بەوەدانا کە فرۆشتنەوەی چەکەکان ڕوویدابوو، و دانە بەوەشدانا کە ئامانجی فرۆشتنەوەکانیشیان بۆ ئازادکردنی بارمتەکان نەبوو، بەڵکو تەنھا بۆ یارمەتیدانی کۆنتراکانی نیکاراگوا بوو.[٥]

ئەم ئابڕوچوونە لە لەلایەن کۆنگرێسەوە لێکۆڵینەوەی لێکرا و لە دەرئەنجامدا ھیچ کام لە لێکۆڵینەوەکان نەیانتوانی بیسەلمێنن کەوا خودی ڕێیگن تێوەگلابوو لە بازرگانییەکان و ڕێگەی پێدابوو، بەڵام یازدە کاربەدەستی کابینەکەی ڕێیگن دوورخرانەوە لە پۆستەکەیان.[٦] ئەوانەشی سزا درابوو، لەکۆتایی ماوەی سەرۆکایەتی جۆرج ئێچ دەبڵیو بوشدا لێخۆشبوونیان بۆ دەرکرا، کە ئەوکاتە جێگری سەرۆک بوو لە کابینەکەی ڕێێگندا.[٧]

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ The Iran–Contra Affair 20 Years On. The National Security Archive (George Washington University), 2006-11-24
  2. ^ Hersh، Seymour M. (8 December 1991). "U.S. Said to Have Allowed Israel to Sell Arms to Iran". The New York Times (وەشانی National). پەڕە 1001001. لە ڕێکەوتی ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ ھێنراوە. 
  3. ^ "Reagan's mixed White House legacy". BBC. 6 June 2004. لە ڕێکەوتی ٢٢ی نیسانی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  4. ^ "Tower commission report excerpts". The Tower Commission Report. لە ڕێکەوتی ٠٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  5. ^ "Weinberger Diaries Dec 7 handwritten" (PDF). National Security Archive. George Washington University. 
  6. ^ Dwyer, Paula. "Pointing a Finger at Reagan". Business Week. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 16 April 2008. لە ڕێکەوتی ٢٢ی نیسانی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  7. ^ "Pardons and Commutations Granted by President George H.  W. Bush". United States Department of Justice. لە ڕێکەوتی ٢٢ی نیسانی ٢٠٠٨ ھێنراوە.