شۆڕشی بۆلشێڤیکەکان

شۆڕشی بۆلشێڤیکەکان
بەشێکە لە	شۆڕشی ڕووسیا، شۆڕشەکانی ١٩١٧–١٩٢٣
ناونراوە لەدوای	تشرینی یەکەم
وڵات	کۆماری ڕووسیا
جێ	سەنت پیتەرزبورگ
کاتی ڕوودان	٢٥ی تشرینی یەکەمی ١٩١٧
ڕێکەوتی دەستپێکردن	٢٥ی تشرینی یەکەمی ١٩١٧
ڕێکەوتی کۆتاییھاتن	٢٦ی تشرینی یەکەمی ١٩١٧
ئامانجی ھەیە	کۆمۆنیزم
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

شۆڕشی بۆلشێڤیکەکان یان شۆڕشی ئۆکتۆبەر (بە ڕووسی: Октя́брьская револю́ция) شۆڕشێکی ساڵی ١٩١٧ و قۆناغی دووەمی شۆڕشی ڕووسیا بوو کە بە سەرکردایەتی سەرۆکی بۆلشێڤیکەکان، ڤلادیمیر لێنین، فەرماندەی سوپای سووری حیزبی کرێکاران، لیۆن ترۆتسکی و خەڵکی ھەواداری حیزبەکە و کرێکاران لەسەر بنچینەی ئایدۆلۆژیای کارل مارکس بۆ دروستکردنی وڵاتێکی سۆسیالیستی و ڕووخاندنی حکوومەتی کاتیی ڕووسیا بەڕێوەچوو. ئەم شۆڕشە بووە یەکەمین شۆڕشی شیوعیی سەدەی بیست، کە بووە ھۆکاری دروستبوونی یەکێتیی سۆڤیەت کە یەکێک لە بەھێزترین وڵاتەکانی سەدەی بیست بوو.

وشەڕەتناسی

سەرەڕای ئەوەی لە تشرینی دووەمی ڕۆژژمێری زایینی ڕووی دا، ڕووداوەکە زیاتر بە «شۆڕشی تشرینی یەکەم» (Октябрьская революция) ناسراوە چونکە لەو کاتەدا ڕووسیا ھێشتا ڕۆژژمێری جولیانی بەکاردەھێنا. ڕووداوەکە ھەندێک جار بە «شۆڕشی تشرینی دووەم» ناسراوە، دوای ئەوەی یەکێتیی سۆڤیەت ڕۆژژمێرەکەی نوێ کردەوە. بۆ خۆلادان لە سەرلێشێواوی، ھەردوو ڕێکەوتی شێوازی کۆن و شێوازی نوێ بۆ ڕووداوەکان دراون. بۆ وردەکاریی زیاتر بڕوانە ڕێکەوتەکانی شێوازی کۆن و شێوازی نوێ. ھەندێک جار بە شۆڕشی بەلشەفی، یان شۆڕشی کۆمۆنیستی ناسرابوو.

پێشینە

شۆڕشی شوبات

وتاری سەرەکی: شۆڕشی شوبات

شۆڕشی شوبات قەیسەر نیکۆلاسی دووەمی ڕووسیای ڕووخاندبوو و حکوومەتی کاتیی ڕووسیای خستبووە جێگەی. لەگەڵ ئەوەشدا، حکوومەتی کاتی لاواز بوو و بەھۆی ناکۆکییە ناوخۆیییەکانەوە دابەش ببوو. بەردەوام بوو لە بەڕێوەبردنی جەنگی جیھانیی یەکەم، کە تا دەھات زیاتر جێی ناڕەزایی بوو. قەیرانێکی سەرتاسەری ھەبوو کە کاریگەریی لەسەر پەیوەندییە کۆمەڵایەتی، ئابووری، و ڕامیارییەکان ھەبوو. پشێوی لە پیشەسازی و گواستنەوەدا چڕتر ببووەوە، و سەختییەکانی دەستکەوتنی پێداویستییەکان زیادی کردبوو. تێکڕای بەرھەمھێنانی پیشەسازی لە ساڵی ١٩١٧دا بەراورد بە ساڵی ١٩١٤ بە ڕێژەی زیاتر لە ٣٦٪ کەمی کرد. لە پاییزدا، نزیکەی ٥٠٪ی سەرجەم کارگەکان لە ناوچەکانی ئۆرال، دۆنباس، و ناوەندە پیشەسازییەکانی تر داخران، کە بووە ھۆی بێکارییەکی بەرفراوان. لە ھەمان کاتدا، تێچووی بژێوی ژیان بە شێوەیەکی بەرچاو بەرز بووەوە. کرێی ڕاستەقینە دابەزی بۆ نزیکەی ٥٠٪ی ئەوەی لە ساڵی ١٩١٣دا ھەبوو. تا تشرینی یەکەمی ١٩١٧، قەرزی نیشتمانیی ڕووسیا بۆ ٥٠ ملیار ڕوبڵ بەرز ببووەوە. لەم بڕە، قەرزی حکوومەتە بیانییەکان زیاتر لە ١١ ملیار ڕوبڵی پێکدەھێنا. وڵاتەکە ڕووبەڕووی ھەڕەشەی مایەپووچی دارایی ببووەوە.

پشتیوانیی ئەڵمانیا

ئەمانەش ببینە: قەیرانی نیسان

ڤلادیمیر لێنین، کە لە سویسرا لە دەربەدەری دەژیا، لەگەڵ کەسانی تری ناڕازی پلانێکیان ڕێکخست بۆ دانوستانکردن لەسەر تێپەڕبوونیان بەناو ئەڵمانیادا، کە ئەوکات ڕووسیا لە جەنگدا بوو لەگەڵی. بە درککردن بەوەی کە ئەم ناڕازییانە دەتوانن کێشە بۆ دوژمنە ڕووسەکانیان دروست بکەن، حکوومەتی ئەڵمانیا ڕازی بوو ڕێگە بە ٣٢ ھاووڵاتیی ڕووسی بدات، کە لێنین و ھاوسەرەکەشیان لەنێودا بوو، لە ڕێگەی عەرەبانەیەکی شەمەندەفەری داخراوەوە بەناو خاکی ئەواندا گەشت بکەن.

لەگەڵ گەیشتنی بە پێترۆگراد لە ٣ی نیسانی ١٩١٧، لێنین تێزەکانی نیسانی بڵاوکردەوە کە داوای لە بەلشەفییەکان دەکرد دەست بەسەر حکوومەتی کاتیدا بگرن، دەسەڵات بگرنە دەست و کۆتایی بە جەنگەکە بھێنن.

پشێویی کرێکاران، جووتیاران، و سەربازان

بەدرێژاییی مانگەکانی حوزەیران، تەممووز و ئابی ١٩١٧، باو بوو کە گوێت لە چینی کرێکارانی ڕووسیا بێت کە باسیان لە بێمتمانەییی خۆیان بەرامبەر بە حکوومەتی کاتی دەکرد. کرێکارانی کارگەکان لە سەرانسەری ڕووسیا ھەستیان بە ناڕەزایی دەکرد لە زیادبوونی کەمیی خۆراک، پێداویستییەکان و کەرەستەکانی تر. ئەوان سەرزەنشتی بەڕێوەبەرەکانیان یان سەرپەرشتیارەکانیان دەکرد و تەنانەت لەناو کارگەکاندا ھێرشیان دەکردە سەریان. کرێکاران زۆرێک لە کەسە دەوڵەمەند و خاوەن دەسەڵاتەکانیان تاوانبار دەکرد بە ھۆکاری کەمیی گشتیی خۆراک و خراپیی بارودۆخی بژێوی. کرێکاران ئەم کەسە دەوڵەمەند و بەدەسەڵاتانەیان وەک نەیارانی شۆڕش دەبینی و پێیان دەگوتن «بۆرژوا»، «سەرمایەدار»، و «ئیمپریالیست».

لە ئەیلوول و تشرینی یەکەمی ١٩١٧دا، مانگرتنی بەرفراوان لەلایەن کرێکارانی مۆسکۆ و پێترۆگراد، کرێکارانی کانزاکانی دۆنباس، کرێکارانی کانزا لە ئورال، کرێکارانی نەوت لە باکوو، کرێکارانی ڕستن و چنران لە ناوچەی ناوەندی پیشەسازی و کرێکارانی ھێڵی ئاسن لە ٤٤ ھێڵی شەمەندەفەردا ئەنجام دران. تەنھا لەم مانگانەدا زیاتر لە یەک ملیۆن کرێکار بەشدارییان لە مانگرتنەکاندا کرد. کرێکاران دەستیان گرت بەسەر بەرھەمھێنان و دابەشکردندا لە زۆرێک لە کارگە و وێستگەکاندا لە چوارچێوەی شۆڕشی کۆمەڵایەتیدا. کرێکاران ئەم مانگرتنانەیان لە ڕێگەی لیژنەی کارگەکانەوە ڕێک دەخست. لیژنەکانی کارگە نوێنەرایەتیی کرێکارانیان دەکرد و توانییان دانوستان بکەن بۆ باشترکردنی بارودۆخی کارکردن، مووچە و کاتژمێرەکانی کارکردن. سەرەڕای ئەوەی لەوانەیە بارودۆخی شوێنی کار لە ڕووی جۆرییەوە بەرەو باشتربوون چووبێت، بەڵام جۆرییەتیی گشتیی ژیانی کرێکاران بەرەو باشتر نەدەچوو. ھێشتا کەمیی خۆراک ھەبوو و ئەو مووچە زیادکراوانەی کرێکاران بەدەستیان ھێنابوو ڕۆڵێکی ئەوتۆی نەبوو لە دابینکردنی پێداویستییەکانی خێزانەکانیان.

تا تشرینی یەکەمی ١٩١٧، ڕاپەڕینی جووتیاران باو بوو. تا پاییز، بزووتنەوەی جووتیاران دژی زەویدارەکان تەشەنەی سەند بۆ ٤٨٢ لە کۆی ٦٢٤ ناوچە، یان ٧٧٪ی وڵاتەکە. لەگەڵ تێپەڕبوونی ساڵی ١٩١٧دا، جووتیاران تا دەھات زیاتر متمانەیان لەدەست دەدا بەوەی کە زەوییان بەسەردا دابەش دەکرێت لەلایەن شۆڕشگێڕە سۆسیالیستەکان و مەنشەفییەکانەوە. بە ڕەتکردنەوەی بەردەوامبوون لە ژیانکردن وەک پێشتر، ئەوان تا دەھات زیاتر ھەنگاوەکانیان دەگرتە دەست خۆیان، وەک ئەوەی لە زیادبوونی ژمارە و توندوتیژیی چالاکییەکانی جووتیاراندا دەبینرا. زیاتر لە ٤٢٪ی سەرجەم حاڵەتەکانی وێرانکردن (کە بەگشتی بریتی بوون لە سووتاندن و دەستبەسەرداگرتنی موڵک و ماڵی زەویدارەکان) کە لە نێوان مانگەکانی شوبات و تشرینی یەکەمدا تۆمارکرابوون، لە تشرینی یەکەمدا ڕوویان دا. لەکاتێکدا ڕاپەڕینەکان لە ڕووی سەختییەوە جیاواز بوون، ڕاپەڕینی تەواوەتی و دەستبەسەرداگرتنی زەوییەکان شتێکی دەگمەن نەبوو. جۆرە کەمتر توندەکانی ناڕەزایەتی بریتی بوون لە ڕێپێوان بەرەو کۆشکەکانی زەویدارەکان و فەرمانگە حکوومییەکان، ھەروەھا ھێشتنەوە و عەمبارکردنی دانەوێڵە لەجیاتی فرۆشتنیان. کاتێک حکوومەتی کاتی مەفرەزەی سزادانی دەنارد، ئەمە تەنھا زیاتر جووتیارانی تووڕە دەکرد. لە مانگی ئەیلوولدا، بنکە سەربازییەکان لە پێترۆگراد، مۆسکۆ و شارەکانی تر، بەرەکانی باکوور و ڕۆژاوا، و دەریاوانانی کەشتیگەلی باڵتیک لە ڕێگەی دەزگای نوێنەرایەتییە ھەڵبژێردراوەکەیانەوە تسێنترۆباڵت ڕایان گەیاند کە ئەوان دان بە دەسەڵاتی حکوومەتی کاتیدا نانێن و ھیچ کام لە فەرمانەکانی جێبەجێ ناکەن.

ھاوسەری سەربازەکان کەسایەتییە سەرەکییەکان بوون لە پشێوییەکانی گوندەکاندا. لە ساڵی ١٩١٤ەوە تا ١٩١٧، نزیکەی ٥٠٪ی پیاوە تەندروستەکان ڕەوانەی جەنگ کران، و زۆربەیان لە بەرەکانی جەنگدا کوژران، ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی زۆرێک لە مێینەکان ببنە سەرپەرشتیاری خێزان. زۆرجار—کاتێک یارمەتییە دارایییەکانی حکوومەت دوادەکەوتن و بەش نەبوون بۆ گونجان لەگەڵ بەرزبوونەوەی نرخی کاڵاکان—ھاوسەری سەربازەکان ژمارەیەکی زۆر لە داواکارییان ئاراستەی حکوومەت دەکرد، کە بەشێکی زۆریان بێ وەڵام دەمانەوە. ئەمە بووە ھۆی بێئومێدی، و ئەم ژنانە کاریگەر بوون لە ھەڵگیرساندنی «ئاژاوەکانی بژێوی»—کە ھەروەھا بە «ئاژاوەکانی برسێتی»، «پۆگرۆمەکان»، یان «ئاژاوەکانی بابا» ناودەبرێن. لەم ئاژاوانەدا، ھاووڵاتییان دەستیان بەسەر خۆراک و سەرچاوەکاندا دەگرت لە خاوەن فرۆشگاکان، کە پێیان وابوو نرخێکی ناڕەوا وەردەگرن. لە کاتی دەستێوەردانی پۆلیسدا، ناڕەزاییکاران بە «گاسن، دار، بەرد و مشت» وەڵامیان دەدایەوە.

خۆپیشاندانەکانی دژی جەنگ

لە یاداشتێکی دیپلۆماسیدا لە ١ی ئایاردا، وەزیری دەرەوە، پاڤێل میلیوکۆڤ، ئارەزووی حکوومەتی کاتیی بۆ بەردەوامبوون لە جەنگ دژی ھێزەکانی ناوەند «تا کۆتایییەکی سەرکەوتوو» دەربڕی، کە بووە ھۆی تووڕەیییەکی بەرفراوان. لە ١–٤ی ئایاردا، نزیکەی ١٠٠٬٠٠٠ کرێکار و سەربازی پێترۆگراد، و دوای ئەوان کرێکاران و سەربازانی شارەکانی تر، بە سەرکردایەتیی بەلشەفییەکان، خۆپیشاندانیان ئەنجام دا لەژێر پۆستەرانێک کە نووسرابوو «بڕووخێت جەنگ!» و «ھەموو دەسەڵاتێک بۆ سۆڤیەتەکان!» خۆپیشاندانە بەرفراوانەکان بوونە ھۆی قەیرانێک بۆ حکوومەتی کاتی. ١ی تەممووز شاھیدی خۆپیشاندانی زیاتر بوو، کاتێک نزیکەی ٥٠٠٬٠٠٠ کرێکار و سەرباز لە پێترۆگراد خۆپیشاندانیان کرد، و دووبارە داوای «ھەموو دەسەڵاتێک بۆ سۆڤیەتەکان»، «بڕووخێت جەنگ»، و «بڕووخێت دە وەزیرە سەرمایەدارەکە»یان دەکرد. حکوومەتی کاتی لە ١ی تەممووزدا ھێرشێکی بۆ سەر ھێزەکانی ناوەند دەستپێکرد، کە زۆری نەخایاند داڕما. ھەواڵی شکستی ھێرشەکە خەباتی کرێکاران و سەربازانی چڕتر کردەوە.

ڕۆژەکانی تەممووز

وتاری سەرەکی: ڕۆژەکانی تەممووز

دیمەنێک لە ڕۆژەکانی تەممووز. سوپا تازە تەقەی لە خۆپیشاندەرانی سەر شەقام کردووە.

لە ١٦ی تەممووزدا، خۆپیشاندانی خۆبەخۆییی کرێکاران و سەربازان لە پێترۆگراد دەستی پێ کرد، و داوایان دەکرد دەسەڵات ڕادەستی سۆڤیەتەکان بکرێت. لیژنەی ناوەندیی پارتی کادێری سۆسیال دیموکراتی ڕووسیا سەرکردایەتیی بزووتنەوە خۆبەخۆیییەکانی کرد. لە ١٧ی تەممووزدا، زیاتر لە ٥٠٠٬٠٠٠ کەس بەشدارییان کرد لەوەی کە بڕیار بوو خۆپیشاندانێکی ئاشتییانە بێت لە پێترۆگراد، کە پێی دەگوترا ڕۆژەکانی تەممووز. حکوومەتی کاتی، بە پشتیوانیی سەرکردەکانی پارتی شۆڕشگێڕی سۆسیالیست-مەنشەفییەکانی لیژنەی جێبەجێکاری سەرتاسەری ڕووسیای سۆڤیەتەکان، فەرمانی ھێرشێکی چەکداریی کرد بۆ سەر خۆپیشاندەران، کە بووە ھۆی کوژرانی سەدان کەس.

قۆناغێکی سەرکوتکردن بەدوایدا ھات. لە ٥–٦ی تەممووزدا، ھێرش کرایە سەر نووسینگەکانی سەرنووسەران و چاپخانەکانی پراڤدا و لەسەر کۆشکی کشێسینسکایا، کە لیژنەی ناوەندی و لیژنەی پێترۆگرادی بەلشەفییەکانی تێدا بوو. لە ٧ی تەممووزدا، حکوومەت فەرمانی دەستگیرکردن و دادگاییکردنی ڤلادیمیر لێنینی دەرکرد، کە ناچار بوو خۆی بشارێتەوە، ھەروەک چۆن لەژێر ڕژێمی قەیسەریدا کردبووی. بەلشەفییەکان دەستگیرکران، کرێکاران چەککران، و یەکەی سەربازیی شۆڕشگێڕانە لە پێترۆگراد ھەڵوەشێنرانەوە یان نێردران بۆ بەرەکانی جەنگ. لە ١٢ی تەممووزدا، حکوومەتی کاتی یاسایەکی بڵاوکردەوە کە سزای لەسێدارەدانی لە بەرەکانی جەنگدا دەسەپاند. دووەم حکوومەتی ھاوپەیمانی لە ٢٤ی تەممووزدا پێکھێنرا، بە سەرۆکایەتیی ئەلێکساندەر کێرێنسکی و زیاتر لە سۆسیالیستەکان پێکھاتبوو. حکوومەتەکەی کێرێنسکی کۆمەڵێک مافی لیبراڵی دەرکرد، وەکوو ئازادیی ڕادەربڕین، یەکسانی لەبەردەم یاسا، و مافی پێکھێنانی سەندیکا و ڕێکخستنی مانگرتن لە کار.

لە وەڵامی بانگەوازێکی بەلشەفیدا، چینی کرێکاری مۆسکۆ دەستیان بە مانگرتنێکی ناڕەزایەتی کرد کە ٤٠٠٬٠٠٠ کرێکار بەشدارییان تێدا کرد. ئەوان پشتیوانییان لێکرا لەلایەن مانگرتن و گردبوونەوەی ناڕەزایەتیی کرێکارانەوە لە کیێڤ، خارکیڤ، نیژنی نۆڤگۆرۆد، یێکاتێرینبۆرگ، و شارەکانی تر.

کەیسی کۆرنیلۆڤ

وتاری سەرەکی: کەیسی کۆرنیلۆڤ

لەو ڕووداوەی کە بە کەیسی کۆرنیلۆڤ ناسرا، ژەنەڕاڵ لاڤر کۆرنیلۆڤ، کە لە ١٨ی تەممووزەوە فەرماندەی گشتی بوو، بە ڕەزامەندیی کێرێنسکی فەرمانی بە سوپایەک کرد لەژێر سەرکردایەتیی ئەلێکساندر کریمۆڤ بۆ ئەوەی بەرەو پێترۆگراد بڕۆن بۆ گەڕاندنەوەی ئارامی. بەپێی ھەندێک گێڕانەوە، کێرێنسکی پێ دەچوو ترسابێت لەو ئەگەرەی سوپا کوودەتایەک ئەنجام بدات، و فەرمانەکەی ھەڵوەشاندەوە. لە بەرامبەردا، مێژوونووس ڕیچارد پایپس پێی وایە کە ئەم ڕووداوە لەلایەن کێرێنسکییەوە داڕێژرابوو. لە ٢٧ی ئابدا، بە ھەستکردن بە خیانەتلێکراو لەلایەن حکوومەتەوە، کۆرنیلۆڤ بەرەو پێترۆگراد پێشڕەویی کرد. بەھۆی کەمیی ھێزی سەربازییەوە لە بەرەکانی جەنگ، کێرێنسکی پەنای بردە بەر سۆڤیەتی پێترۆگراد بۆ یارمەتی. بەلشەفییەکان، مەنشەفییەکان، و شۆڕشگێڕە سۆسیالیستەکان ڕووبەڕووی سوپا بوونەوە و قایلیان کردن کە پاشەکشە بکەن. کاریگەریی بەلشەفییەکان بەسەر کرێکارانی ھێڵی ئاسن و تەلەگرافەوە ھەروەھا ڕۆڵێکی گرنگی ھەبوو لە ڕاگرتنی جموجووڵی ھێزەکان. ڕاستڕەوە ڕامیارییەکان ھەستیان بە خیانەتلێکراو کرد، و چەپڕەوەکانیش زیندوو بوونەوە. یەکەم دەرئەنجامی ڕاستەوخۆی کوودەتا شکستخواردووەکەی کۆرنیلۆڤ ھەڵوەشاندنەوەی فەرمیی پاشایەتی و ڕاگەیاندنی کۆماری ڕووسیا بوو لە ١ی ئەیلوولدا.

بە تێکشکاندنی کۆرنیلۆڤ، ناوبانگی بەلشەفییەکان لەنێو سۆڤیەتەکاندا بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کرد، ھەم لە ناوەند و ھەم لە ناوچە خۆجێیییەکان. لە ٣١ی ئابدا، سۆڤیەتی پێترۆگرادی نوێنەرانی کرێکاران و سەربازان—و لە ٥ی ئەیلوولدا، سۆڤیەتی مۆسکۆی نوێنەرانی کرێکاران—بڕیارنامەکانی بەلشەفییەکانیان سەبارەت بە پرسی دەسەڵات پەسەند کرد. بەلشەفییەکان توانییان دەست بەسەر بریانسک، سامارا، ساراتۆڤ، تساریتسین، مینسک، کیێڤ، تاشکەنت، و شارەکانی تردا بگرن.