شموئێل یووسف عەگنۆن

شموئێل یووسف عەگنۆن
Fotografie din 1966
שמואל יוסף עגנון
لەدایکبوون	שמואל יוסף הלוי טשאטשקיס  ٨ی ئابی ١٨٨٧  Buchach
مەرگ	١٧ی شوباتی ١٩٧٠  (٨٢ ساڵ ژیاوە) ئورشەلیم
گۆڕ	Mount of Olives Jewish Cemetery
پیشە	نووسەر، ڕۆماننووس، شاعیر، نووسەری چیرۆکی کورت
کارەکان	Days of Awe، Invité pour la Nuit، Samuch ve-Nir'eh، Tel ou tel، The Bridal Canopy، Those Were the Days، Une histoire simple
ھاوسەر	Esther Agnon
مناڵ	Emuna Yaron
خەڵاتەکان	خەڵاتی نۆبێل لە وێژە (١٥٠٬٠٠٠ کرۆنی سوێدی، نیلی زاکس، for his profoundly characteristic narrative art with motifs from the life of the Jewish people، ١٩٦٦) Bialik Prize (١٩٣٤) Israel Prize (١٩٥٤) Bialik Prize (١٩٥٠) Israel Prize (١٩٥٨) honorary doctorate of the Weizmann Institute of Science honorary citizen of Jerusalem (١٩٦٢) Newman Prize (١٩٦٣)

شمۆئێل یووسف عەگنۆن ناسراوە بە شای عەگنۆن (١٧ی تەممووزی ١٨٨٨ لە ئوکراینا – ١٧ی شوباتی ١٩٧٠ لە ئورشەلیم، ئیسرائیل) نووسەرێکی جوولەکە بووە و بە ڕەچەڵەک پۆڵەندی بووە و خەڵاتی نۆبێلی لە وێژەدا وەرگرتووە، لە منداڵییەوە لەلای خێزانەکەی وانەی خوێندووە و نەچووەتە خوێندنگە، کە تەمەنی گەیشتووەتە ٨ ساڵ توانیوویەتی بە ھەردوو زمانی یدیشییە و عیبری بنووسێتەوە، لە تەمەنی ١٥ ساڵیدا یەکەم قەسیدەی خۆی بە زمانی یدیشیە بڵاوکردۆتەوە لە ساڵی دواتر یەکەم قەسیدەی خۆی بەزمانی عیبری بڵاوکردووەتەوە.

شای عەگنۆن لە نێوان ساڵی ١٩٠٦ بۆ ساڵی ١٩٠٧ وەکو یاریدەدەری سەرنووسەری ڕۆژنامەی جوولەکەی پۆڵەندی کاری کردووە و ھەر لە ڕێگای ئەم ڕۆژنامەیەشەوە ھەندێک کاری وێژەیی خۆی بڵاوکردووەتەوە، ساڵی ١٩٠٧ ڕۆشتووە بۆ فەلەستین و لە یافا و ئورشەلیم ژیانی بەسەر بردووە، لەساڵی ١٩٠٨ چیرۆکی عجنووتی بڵاوکردووەتەوە و لە ساڵی ١٩١٠ ئەم چیرۆکە کراوە بە زمانی ئەڵمانی.

شای عەگنۆن لەساڵی ١٩١٣ ڕۆشتووە بۆ ئەڵمانیا و لە ساڵی ١٩٢٠ لە ئەڵمانیا ھاوسەرگیری لەگەڵ ئیستیر مارکسدا کردووە، لەساڵی ١٩٣٩ نووسین و چیرۆکەکانی لەڕۆژنامەی ھائارتس بڵاوکردووەتەوە، ساڵی ١٩٢٤ ماڵەکەی لە ئەڵمانیا ئاگری تێبەربووە و ھەموو نووسینەکانیشی لەناوچووە و سووتاوە ھەر بۆیە بڕیاریداوە بگەڕێتەوە بۆ ئورشەلیم و ھەموو ژیانی لەوێ بەسەر بردووە، ساڵی ١٩٢٩ شەڕ و پێکدادانێکی توندوتیژ لەنێوان جوولەکە و عەرەبەکان ڕوویداوە و لەو نێوەندەدا پەرتووکخانەکەی عەگنۆن وێرانکراوە و بۆ جاری دووەم ھەموو دەستنوسەکانی تیاچووە.

شای عەگنۆن لەساڵی ١٩٣٤ بۆ ساڵی ١٩٥٠ دووجار خەڵاتی بیالێکی ئادابی لەلایەن شارەوانی تێل ئەڤیڤەوە وەرگرتووە، لە ساڵی ١٩٥٤ بۆ ساڵی ١٩٥٨ دووجار خەڵاتی ئیسرائیلی بۆ ئاداب وەرگرتووە کە گەورەترین دیاری وڵاتی ئیسرائیلە، ساڵی ١٩٦٦ ئەکادیمیای سوێد خەڵاتی نۆبڵی بۆ ئاداب پێبەخشیوە. شمۆئێل یووسف عەگنۆن ناسراو بە شای عەگنۆن لە ١٧ شوباتی ساڵی ١٩٧٠ لەشاری ئورشەلیم کۆچی دوایی کردووە.

تەوەر و کاریگەرییە وێژەیییەکان

نووسینەکانی عەگنوون بوونەتە بابەتی توێژینەوەی ئەکادیمی بەرفراوان. زۆرێک لە زانایانی پێشەنگی وێژەی عیبری پەرتووک و توێژینەوەیان لەسەر بەرھەمەکانی بڵاوکردووەتەوە، لەنێویاندا بارووک کورزوایڵ، دۆڤ سادان، نیتزا بێن دۆڤ، دان میرۆن، دان لاۆر و ئالان مینتز. عەگنوون لەبارەی ژیانی جوولەکە دەنووسێت، بەڵام بە دیدگای بێوێنە و دەستکاری تایبەتی خۆی. لە وتاری وەرگرتنی خەڵاتی نۆبڵدا، عەگنوون بانگەشەی ئەوەی کرد «ھەندێک لە پەرتووکەکانمدا کاریگەریی ئەو نووسەرانە دەبینن کە ناوەکانیان، لە نەزانینمدا، تەنانەت نەشمبیستووە، لە کاتێکدا ھەندێکی تر کاریگەریی ئەو شاعیرانە دەبینن کە ناوەکانیانم بیستووە بەڵام نووسینەکانیانم نەخوێندووەتەوە.» لە درێژەی قسەکانیدا وردەکاریی ئەوەی خستە ڕوو کە کاریگەرییە سەرەکییەکانی چیرۆکەکانی پەرتووکی پیرۆز بوون. عەگنوون دانی بەوەدا نا کە لەژێر کاریگەریی وێژە و چاندی ئەڵمانی و بە گشتی وێژەی ئەورووپیشدا بووە، کە بە وەرگێڕانی ئەڵمانی خوێندوویەتییەوە. کۆمەڵێک وتار لەسەر ئەم بابەتە، کە لەلایەن ھیلێل ویس بەشێکی دەستکاری کراوە، بە بەشداریی زانایانی ئیسرائیلی و ئەڵمانی، لە ٢٠١٠ بڵاوکرایەوە: عەگنوون و ئەڵمانیا: ئامادەیی جیھانی ئەڵمانی لە نووسینەکانی ئێس. وای. عەگنووندا. وێژەی عیبریی گەشەسەندوو کاریگەری لەسەر بەرھەمەکانی ھەبوو، بە تایبەتی بەرھەمەکانی ھاوڕێکەی، یۆسێف حاییم برێنەر. لە ئەڵمانیا، عەگنوون کاتی لەگەڵ زمانناسانی عیبری حاییم ناخمان بیالیک و ئەحاد ھاھام بەسەر برد.

ئەو کۆمەڵگایانەی لە ژیانیدا تێیاندا تێپەڕیوە لە بەرھەمەکانیدا ڕەنگیان داوەتەوە:

• گالیسیا: لە پەرتووکەکانی کەژاوەی بووکێنی، «شارێک و پڕبوونی ئەو»، «چیرۆکێکی سادە» و «میوانێک بۆ شەو».
• ئەڵمانیا: لە چیرۆکەکانی «فێرنھایم»، «تا ئێستا» و «لە نێوان دوو شاردا».
• یافا: لە چیرۆکەکانی «سوێندی وەفاداری»، «تمۆل شیڵشۆم» و «گردە لمەکە».
• ئورشەلیم: «تەھیلا»، «تمۆل شیڵشۆم»، «ئەدۆ ڤێ–ینام» و «شیرا».

نیتزا بێن دۆڤ لەبارەی بەکارھێنانی ئاماژە، پەیوەندی ئازاد و زنجیرە خەونە خەیاڵییەکانی عەگنوون دەنووسێت، و باس لەوە دەکات کە چۆن ڕووداو و بیرکردنەوەکان کە لە ڕوواڵەتدا بێ بایەخن، ژیانی کەسایەتییەکانی دیاری دەکەن.

ھەندێک لە بەرھەمەکانی عەگنوون، وەک کەژاوەی بووکێنی، «چەماوەکە ڕاست دەکرێتەوە»، و «تەڵاقدانی پزیشکەکە»، بۆ شانۆ گونجێنراون. شانۆگەرییەک لەسەر بنەمای نامەکانی عەگنوون بۆ ھاوسەرەکەی بە ناوی «ئیستەرلین یاکیراتی»، لە شانۆی خان لە ئورشەلیم نمایشکرا.

خەڵاتەکان و پێشوازی و ڕەخنە

عەگنوون دوو جار خەڵاتی بیالیکی بۆ وێژە پێ بەخشرا (١٩٣٤ و ١٩٥٠). ھەروەھا دوو جار خەڵاتی ئیسرائیلی بۆ وێژە پێ بەخشرا (١٩٥٤ و ١٩٥٨).

لە ١٩٦٦دا، خەڵاتی نۆبڵ لە وێژەدای پێ بەخشرا «بۆ ھونەری گێڕانەوەی تایبەتمەندی قووڵی بە مۆتیڤەکانی ژیانی گەلی جوولەکە». خەڵاتەکە بە ھاوبەشی لەگەڵ نووسەری جوولەکەی ئەڵمانی نێلی ساکس درا بە ئەو. لە وتارەکەیدا لە ڕێوڕەسمی بەخشینی خەڵاتەکەدا، عەگنوون خۆی بە عیبری ناساند: «وەک ئەنجامێکی ئەو کارەساتە مێژووییەی کە تێیدا تیتووسی ڕۆما ئورشەلیمی وێران کرد و ئیسرائیل لە خاکەکەی دەربەدەر کرا، من لە یەکێک لە شارەکانی دەربەدەریدا لەدایکبووم. بەڵام ھەمیشە خۆم بە کەسێک داناوە کە لە ئورشەلیم لەدایکبووە». ڕێوڕەسمی بەخشینی خەڵاتەکە لە ڕۆژێکی شەممەدا لە کاتی جەژنی جوولەکەی ھانووکا بەڕێوەچوو. عەگنوون، کە پابەندی ئایین بوو، ئامادەبوونی لە ڕێوڕەسمەکە دواخست تاوەکوو دوو ڕێوڕەسمی جوولەکەی خۆی لە شەوی شەممەدا ئەنجامدا، بۆ کۆتاییھێنان بە شەممە و داگیرساندنی مەنۆرا.

لە ساڵانی دواتردا، ناوبانگی عەگنوون بە ڕادەیەک بوو کە کاتێک سکاڵای گەیاندە شارەوانی کە دەنگی ھاتوچۆی نزیک ماڵەکەی دەبێتە ھۆی تێکدانی کارەکەی، شارەکە شەقامەکەی بە ڕووی ئۆتۆمبێلەکاندا داخست و تابلۆیەکیان ھەڵواسی کە لەسەری نووسرابوو: «ھاتنەژوورەوە بۆ ھەموو جۆرە ئۆتۆمبێلێک قەدەغەیە، نووسەر خەریکی کارکردنە!».