سانسۆرکردنی ویکیپیدیا

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search

قەدەغەکردنی ویکیپیدیا یان سانسۆرکردنی ویکیپیدیا بڕیارێکە کە لەلایەن حکوومەت و دەوڵەتانەوە ئەنجامدراوە. تا ئێستا چەند دەوڵەتێک بۆماوەیەکی دیاریکراو یان تا ئێستاش بڕیاری قەدەغەکردنی ویکیپیدیایان داوە لەوانە چین، فەڕەنسا، تورکیا،[١] ئێران، پاکستان، ڕووسیا، سعودیە، سوریا، تایلەند، تونس، بەریتانیا، ئوزبەکستان وە ڤەنزوێلا.

بڕیاری قەدەغەکردنی ویکیپیدیا لەوڵاتێک بۆ وڵاتێک جیاوازبووە، ھەندێکیان بۆ ماوەیەکی دیاریکراو یان چەند وتارێکیان قەدەغەکردووە. ئەوکاتەی ویکیپیدیا لەسەر پڕۆتۆکۆڵی (HTTP) کاریدەکرد، حکوومەت و دەوڵەتەکان دەیانتوانی وتارێک یان ناوەڕۆکێک بشارنەوە و قەدەغەی بکەن. بەڵام کەدواتر لەساڵی ٢٠١١، ویکیپیدیا کارکردنی بە پڕۆتۆکۆڵێ (HTTPS) ڕاگەیاند و دواتریش لە ٢٠١٥ ھەموو پڕۆژەکانی گواستەوە بۆئە پڕۆتۆکۆڵە.[٢] ئەوا لەوکاتەوە، حکوومەتەکان بۆیان نەدەکرا پەڕەیەک یان ناوەڕۆکێکی دیاریکراو لە ویکیپیدیا بشارنەوە. لەوکاتەوە حکوومەتەکان تەنیا دووبژاردەیان ھەبوو یان ئەوەی کە ھەموو پەڕەکان قەدەغە بکەن یانیش ئەوەی بڕیاری قەدەغەکردنی ویکیپیدیا ھەڵبوەشێننەوە. سەرەنجام بەشێکی زۆری ئەو وڵاتانە بڕیاری قەدەغەکردنی ویکیپیدیایان ھەڵوەشاندەوە. لەگەڵ ئەوەشدا لەئەمڕۆدا لەوڵاتانی تورکیا و چین ویکیپیدیا قەدەغەکراوە.

سانسۆرکردن بەپێی وڵات[دەستکاری]

چین[دەستکاری]

لەساڵی ٢٠١٥، دەستگەیشتن بە ویکیپیدیای چینی نەما. لە نیسانی ٢٠١٩، سەرجەم زمانەکانی ویکیپیدیا لەچین سانسۆرکران[٣][٤] ویکیپیدیای چینی لەساڵی ٢٠٠١ دامەزرا.[٥] لەماوەی بەکارھێنانی پرۆتۆکۆڵی (HTTP) حکوومەتی چینی چەندین وتاری سانسۆردەکرد. دواتر کە ویکیپیدیا چووەسەر پڕۆتۆکۆڵی (HTTPS) ئەوا سانسۆرکردنی وتاری دیاریکراو بەو ئاسانییە نەکرا،[٦] ھەربۆیە ویکیپیدیای چینی ھەر لەزووەوە لە ٢٠١٥ بەتەواوی لەو وڵاتە سانسۆرکرا.

فەڕەنسا[دەستکاری]

ڕێمی ماتیس لەلایەن حکوومەتی فەڕەنساوە ناچارکرا وتارێک بسڕێتەوە.

لە نیسانی ٢٠١٣، وتارێک دەربارەی وێستگەی ڕادیۆیی سەربازی لە پێیر سور ئاوت دەستنیشانکرا لەلایەن بەڕێوبەرایەتی گشتی پاراستنی ناوخۆ لە فەڕەنسا. ئەم دەزگا ھەواڵگرییە ھەوڵی دا ئەم وتارە لە ویکیپیدیای فەڕەنسی بسڕێتەوە. ئەم بەڕێوبەرایەتییە ڕێمی ماتیس کەئەوکاتە یەکێکبووە لە بەڕێوبەرە خۆبەخشەکانی ویکیپیدیا فەڕەنسی ناچارکرد بە سڕینەوەی وتارەکە. دواتر ویکیمیدیای فەڕەنسی لەسەر ئەم بابەتە ڕاگەیەندراوێکی بڵاوکردەوە و بەرگری لە ماتیس کرد. لە ڕاگەیەندراوەکە ئاماژە بەوەکرا کە ئەو بەشداربووەی ویکیپیدیا ھەرگیز دەستکاری لەسەر ئەم وتارەش نەبووە و ئاگاداری بوونیشی نەبووە تاوەکوو ئەم دەزگا ھەواڵگرییە ھەڕەشەی لێکردووە و لەژێر گووشاردا پێیان سڕیوەتەوە.

دواتر وتارە سڕاوەکە لەلایەن بەشداربوویەکی دیکە گەڕێندرایەوە کە لەدەرەوەی فەڕەنسا، لە سوویسرا دەژیا.[٧][٨] لەئەنجامی ئەم ڕووداوە وتاری وێستگەی ڕادیۆیی سەربازی لە پێیر سور ئاوت لەویکی فەڕەنسی بووە پڕخوێنەرترین وتار لەم ویکیپیدیای فەڕەنسی.[٩] تەنیا لەماوە ٦ و ٧ی نیسانی ٢٠١٣، وتارەکە ١٢٠ ھەزارجار کرایەوە.[١٠] وتارەکە بۆچەندین زمانی دیکەش وەرگێڕدرا.[١١],[١٢] ڕێمی ماتیس لەلایەن دامەزرێنەری ویکیپیدیا واتە جیمی وەیڵز بە ویکیپیدیاوانی ساڵ ناویھێنرا لەبۆنەی ویکیمانیای ٢٠١٣.[١٣] ڕۆژنامەکانی فەڕەنسا لەوانە ٢٠ منیتس، ئەرس تێکنیکا و سلەشدۆت ئەو ڕووداوەیان بەنموونەیەکی دیکە لە کاریگەریی سترایسەند وێناکرد.[١٤][١٥] وەزارەتی ناوخۆی فەڕەنسا و دەزگای میدیایی (AFP)ی فەڕەنسی نەیاندەویست ھیچ لێدوانێک لەمەڕ ئەم بابەتە بدەن.[١٦]

ئێران[دەستکاری]

لە تشرینی دووەمی ٢٠١٣، تووێژینەوەیەک بڵاوکرایەوە کە لەلایەن زانکۆی پێنسلڤانیا لە ئەمریکا. تووێژینەوەکە لەلایەن کۆلین ئەندەرسن و نما نازەرییە نووسرابوو. لەم تووێژینەوەیە پشکنین بۆ ٨٠٠ ھەزار وتار لە ویکیپیدیای فارسی کرا کە لەنێویاندا ئەوە دۆزرایەوە کە حکوومەتی ئێرانی ٩٦٣ لەو وتارانەی سانسۆر کردووە. بەپێی تووێژینەوەکە وتارەکان ئەوانەبوون کەبەشێک لە ناوەڕۆکەکانیان لەسەر بیرووباوەڕی ئایینی، ڕەخنەگرتن لە ئێران و پۆلیسی وڵاتەکەبوو. جگە لەوانەش بەپێی تووێژینەوەکەبێت ئەوا نیوەی وتارە سانسۆرکراوەکان وتاری ژیاننامەیی بوون، لەنێویشیاندا ئەو وتارانە ھەبوون لەسەر ژیانی ئەو کەسانەی کە کووژراون یان زیندانیبوون.[١٧]

لە ٢٠١٥، ویکیپیدیا کۆچیکرد بۆ پڕۆتۆکۆڵی (HTTPS) بەمەش چیتر حکوومەتی ئێرانی ئەو بژاردەیەی نەما کە وتاری دیاریکراو سانسۆربکات. حکوومەتی ئەو وڵاتەی یان دەیتوانی ھەموو ویکیپیدیاکە سانسۆر بکات یانیش ھەمووی بەکراوەیی بھێڵێتەوە. ئێران بژاردەی دووەمی ھەڵبژارد. لەماوەی نیوەی یەکەمی ٢٠١٦، ئێران ویکیمیدیا کۆمنزی سانسۆرکرد بەڵام لەوکاتەوە تا ئێستا کراوەیە.

بەریتانیا[دەستکاری]

لەکانوونی یەکەمی ٢٠٠٨، ڕێکخراوی چاودێری ئینتەرنێتی بەریتانی کە ڕێکخراوێکی نا حکومییە. وتاری ئەلبوومی میوزیکی (Virgin Killer) خستە لیستی ڕەشەوە. ھۆکاری ئەمەش بۆ بوونی وێنەی کەڤەری ئەلبوومەکەبوو کە وێنەی مناڵێکی ڕووتبوو. ڕێکخراوەکەوە بەبیانووی بەکارھێنانی منداڵ لەبابەتی پۆرنۆگرافی ئەم ڕێکارەی ئەنجامدا.[١٨] لەئەنجامدا تەواوی وتارەکە لەلایەن زۆرێک لە دابینکەرانی ھێڵی ئینتەرنێت لە بەریتانیا سانسۆرکرا.[١٨][١٩][٢٠] ھۆکاری پاشگەزبوونەوەکەیان بەوە ڕاگەیاند ڕەنگە سانسۆرکردنی وێنەکە ببێتە ھۆی ئەوەی خەڵکی زیاتر بەدواداچوونی بۆبکەن و ببێتە نموونەیەکی دیکە لە کاریگەریی سترایسەند.[٢١]

پاکستان[دەستکاری]

لە ٣١ی ئازاری ٢٠٠٦، بۆ چەند کاتژمێرێک تەواوی دۆمێنەکانی ویکیپیدیا (Wikipedia.org) ڕاگیران ئەمەش دوای بڵاوبوونەوەی کاریکاتێرێک لەسەر محەممەد پەیامبەری ئیسلام لەڕۆژنامەیەکی دانمارکی و ھەبوونی وتارێک لەسەر ئەم بابەتە لەویکیپیدیادا.[٢٢][٢٣][٢٤] دواتر بەھۆی بەرنامە و تووێژەکان لەسەر ئەم بابەتە، ئەوکەسانەی نوێنەرایەتی ویکیمیدیایانکرد،[٢٥] ناڕەزایی و بۆچوونەکانی خەڵک[٢٦] وایکرد ڕێکخراوەکە دوای سێ ڕۆژ لەم کارەی پاشگەزبێتەوە و بڕیاری ئەوەشی دا کە بۆ وێنەیەک کە لەدەرەوەی بەریتانیا بەرھەمھاتبێت ئەوکارە نەکەنەوە.[٢٧]

سوریا[دەستکاری]

لە ٣٠ی نیسانی ٢٠٠٨ تاکوو ١٣ی شووباتی ٢٠٠٩، ڕێگری لە کردنەوەی ویکیپیدیای عەرەبی کرا. بەڵام دەستگەیشتن بەزمانەکانی دیکە کراوەبوو.[٢٨][٢٩]

سعودیا[دەستکاری]

لە ١١ی تەمموزی ٢٠٠٦، حکوومەتی سعودیە ھەردوو ماڵپەڕی گووگڵ و ویکیپیدیای سانسۆرکرد. ھۆکاری ئەم سانسۆرەش بۆئەوە گێڕایەوە کە ناوەڕۆک ڕووت (پۆڕن) و بابەتی سیاسی ھەستیار لەخۆ دەگرن. بۆئەوە چەندین وتار لەویکیپیدیای ئینگلیزی و عەرەبی سانسۆرکران.[٣٠][٣١]

تورکیا[دەستکاری]

لە ٢٩ی نیسانی ٢٠١٧، حکوومەتی تورکیا سەرجەم زمانەکانی ویکیپیدیای لەتەواوی وڵاتەکەی سانسۆرکرد.[٣٢][٣٣] ئەم سانسۆرکردنەی تورکیا لەوەھات بەھۆی ئاماژەدان بەتێوەگلان و پەیوەندی حکوومەتی تورکیا لەگەڵ چەند گرووپێکی تیرۆریستی.[٣٤] ئەم سانسۆرکردنە لەوکاتەوە تا ئێستا بەردەوامە.[٣٥]

بەرلەوەش، تورکیا چەندین وتاری دیاریکراوی لە ویکیپیدیای تورکی سانسۆرکرد. وتاری تایبەت بە ئەندامی زاوزێی نێر و مێ، وتاری ھەڵبژاردنی گشتی ٢٠١٥ی تورکیا.

تونس[دەستکاری]

لەماوەی ٢٣ تاکوو ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦، ویکیپیدیا لە تونس بەردەست نەبووە.[٣٦]

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ "Turkish authorities block access to Wikipedia: monitor". Arab News. 29 April 2017. لە ڕێکەوتی ٢٩ی نیسانی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  2. ^ Clark، Justin؛ Faris، Robert؛ Heacock Jones، Rebekah (٢٠١٧). "Analyzing Accessibility of Wikipedia Projects Around the World". Berkman Klein Center (بە زمانی ئینگلیزی). لە ڕێکەوتی ٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٨ ھێنراوە. 
  3. ^ Sukhbir Singh, Arturo Filastò, Maria Xynou (4 May 2019). "China is now blocking all language editions of Wikipedia". Open Observatory of Network Interference. لە ڕێکەوتی ٠٧ی ئایاری ٢٠١٩ ھێنراوە. The following chart, based on OONI data, illustrates that multiple language editions of Wikipedia have been blocked in China as of April 2019.{...}OONI measurements show that many of these Wikipedia domains were previously accessible, but all measurements collected from 25th April 2019 onwards present the same DNS anomalies for all Wikipedia sub-domains.{...}Based on these tests, we were able to conclude that China Telecom does in fact block all language editions of Wikipedia by means of both DNS injection and SNI filtering. 
  4. ^ "Wikipedia blocked in China in all languages". BBC News. 14 May 2019. لە ڕێکەوتی ١٥ی ئایاری ٢٠١٩ ھێنراوە. 
  5. ^ Pan، Philip (20 February 2006). "Reference Tool on Web Finds Fans, Censors". The Washington Post. Beijing. لە ڕێکەوتی ٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١ ھێنراوە. 
  6. ^ "Interview with Jimmy Wales, founder of Wikipedia and Wikia 5:18". YouTube.com. 2017-10-26. لە ڕێکەوتی 2019-01-12 ھێنراوە. 
  7. ^ "French homeland intelligence threatens a volunteer sysop to delete a Wikipedia Article" (Press release). Wikimédia France. 6 April 2013. لە ڕێکەوتی ٠٦ی نیسانی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  8. ^ La DCRI accusée d'avoir illégalement forcé la suppression d'un article de WikipédiaLe Monde, 6 April 2013 (فەڕەنسی)
  9. ^ Geuss، Megan (6 April 2013). "Wikipedia editor allegedly forced by French intelligence to delete "classified" entry". Arstechnica. لە ڕێکەوتی ٠٧ی نیسانی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  10. ^ "Wikipedia article traffic statistics for 'Station hertzienne militaire de Pierre-sur-Haute'". stats.grok.se. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 14 April 2013. 
  11. ^ List of translations on Wikidata
  12. ^ "La DCRI accusée d'avoir fait pression pour obtenir la suppression d'un article Wikipedia". 20 minutes (بە زمانی French). 6 April 2013. 
  13. ^ "Congratulations to @RemiMathis, honored by @jimmy_wales as Wikipedian of the Year at #Wikimania.". Wikimedia. Twitter. لە ڕێکەوتی ١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  14. ^ saibot834 (6 April 2013). "French intelligence agency forces removal of Wikipedia entry". Slashdot. لە ڕێکەوتی ٠٧ی نیسانی ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  15. ^ "La DCRI accusée d'avoir fait pression pour obtenir la suppression d'un article Wikipedia". 20 minutes (بە زمانی French). 6 April 2013. 
  16. ^ "La DCRI accusée d'avoir fait supprimer un article sur Wikipedia" (بە زمانی French). Agence France-Presse. 6 April 2013. 
  17. ^ Anderson، Colin؛ Nazeri، Nima (7 November 2013). "Citation Filtered: Iran's Censorship of Wikipedia" (PDF). Center for Global Communication Studies (University of Pennsylvania). لە ڕەسەن (PDF)ەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨. 
  18. ^ ی ا Arthur، Charles (8 December 2008). "Wikipedia row escalates as internet watchdog considers censoring Amazon US over Scorpions image". Guardian News and Media Limited. لە ڕێکەوتی ٠٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  19. ^ "Wikipedia child image censored". BBC News. 8 December 2008. لە ڕێکەوتی ٠٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  20. ^ AP: Wikipedia article blocked in UK over child photo Archived 10 December 2008 لە وەیبەک مەشین.
  21. ^ Morozov، Evgeny (26 December 2008). "Living with the Streisand Effect". The New York Times. New York. ISSN 0362-4331. لە ڕێکەوتی ١٧ی ئابی ٢٠١١ ھێنراوە. 
  22. ^ "Websites blocked, PTA tells SC: Blasphemous material". Dawn. 14 March 2006. 
  23. ^ "Pakistan Blocks Wikipedia". Blogcritics. 31 March 2006. لە ڕێکەوتی ١٣ی نیسانی ٢٠١٠ ھێنراوە. 
  24. ^ "Wikipedia Blocked in Pakistan for seven hours". Karachi Metblogs. 31 March 2006. لە ڕێکەوتی ١٣ی نیسانی ٢٠١٠ ھێنراوە. 
  25. ^ "Censorship in the United Kingdom disenfranchises tens of thousands of Wikipedia editors", Wikimedia Foundation press release, 7 December 2008
  26. ^ ZDNet cites "floods of angry users".
  27. ^ "IWF statement regarding Wikipedia webpage". Internet Watch Foundation. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 7 June 2009. لە ڕێکەوتی ٠٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  28. ^ Institute for War and Peace Reporting (3 June 2008). "Syrian youth break through internet blocks". لە ڕێکەوتی ٠١ی شوباتی ٢٠١٠ ھێنراوە. 
  29. ^ (عەرەبی) Arabic Wikipedia Disappears From The Internet in Syria Archived ٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٩, لە وەیبەک مەشین., Menassat, 19 May 2008 (English translation)
  30. ^ http://archive.arabnews.com/?page=1&section=0&article=85616&d=19&m=7&y=2006 Archived 7 August 2011 لە وەیبەک مەشین.
  31. ^ "Saudi Information Agency. Independent Saudi News". لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 3 February 2012. لە ڕێکەوتی ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠١١ ھێنراوە. 
  32. ^ "Wikipedia blocked in Turkey". Turkey Blocks. 29 April 2017. لە ڕێکەوتی ٠١ی ئایاری ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  33. ^ "Turkish authorities block Wikipedia without giving reason". BBC News. 29 April 2017. لە ڕێکەوتی ٢٩ی نیسانی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  34. ^ "Wikipedia blocked across Turkey". Hurriyet Daily News. 29 April 2017. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٦ی ئابی ٢٠١٧. لە ڕێکەوتی ٢٩ی نیسانی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  35. ^ ١٩، ARTICLE (April 29, 2019). "Turkey: Two years without Wikipedia". ARTICLE 19. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٨ی ئایاری ٢٠١٩. لە ڕێکەوتی April 29, 2019 ھێنراوە. 
  36. ^ "Tunisia: Censoring Wikipedia?", Sami Ben Gharbia, Global Voices, 27 November 2006.