زەریاب

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
زەریاب
زانیاری کەسێتی
شوێنی لەدایک بونی  کوردستان، کوردستانی باشور
کۆچی دوایی 857

کۆردۆبا

نەتەوە  کورد
چاڵاکیەکانی
کارەکانی ڕەوانبێژ، جوگرافی گەر، ھۆنەر، کیمیازان مۆسیقاژەن، ئەستێرەناس 
زۆراب و زێڕین ل‏‏‏ە‏‏‏ سه‌د‏‏‏ە‏‏‏ی سێزده‌ه‏‏‏ە‏‏‏م‏‏‏ە‏‏‏وه
بیر‏‏‏ە‏‏‏وه‌ری ز‏‏‏ە‏‏‏ریاب له کۆردوبا (ئیسپانیا)

زەریاب (789 -857) ناوی تەواوی حەسەن کوڕی عەلی کوڕی نافئە، ژەنیار و گۆرانیبێژی ناوچەی شێخانە لەسەردەمی عەباسیەکان، ناوی تەواوی (زێراو) واتە ئاوی زێڕ، ئەم نازناوەش لەبەر دەنگ خۆشی و دەست ڕەنگینیەوە بوە، کە بە زێڕ ھەڵیان سەنگاندوە.

گەشەسەندنی[دەستکاری]

زەریاب لەساڵی (789)لەشێخان سەربە پارێزگای موسڵ ی ئەمڕۆ لەدایک بوە، لەتەمەنی زوەوە سەردانی موسڵ دەکات ودەبێتە قوتابی (ئیسحاق موسڵی) ولەسەردەستی ئەوەو فێری ھونەرەکانی خوێندن دەبێت، کاتێک (ئیسحاق موسڵی) سەردانی بەغداد دەکات لە ئاھەنگێکی خەلیفە ھاڕونی ڕەشید بەژداری پێدەکات دەبێتە جێگای سەرنجی خەلیفە و لە دەرباری خۆی دەھێڵتەوە.

دوای ماوەیەک لە دەرباری خەلیفە ئاشکرا دەبێت کە کوردە و لە سەر مەزھەبی شیعە نیە بۆیە خەلیفە سزای لە سێدارە دانی بۆ دەردەکات، زەریاب بەھاوکاری ئیسحاق موسڵی لە بەغداد دەردەچێت و بەرەو موسڵ دەگەڕێتەوە لە وێشەوە بەرەو میسر و باکوری ئەفریکا پاشان ئەندەلوس (ئیسپانیا) کاتێک ھاڕونە ڕەشید دەزانێت لە ئندەلوس دەژیت داوای دەستگیرکردن و ناردنەوەی لە (ئەبو عاس کوڕی ھیشام) دەکات، لە لایەن (ئەبو عاس کوڕی ھیشام) دەستگیردەکرێت و دەخرێتە زیندانەوە، لە ھەمان شەو خەلیفە (عەبدول ڕەحمانی دووەم) کودەتای سەربازی بەسەر (ئەبو عاس کوڕی ھیشام) دادەکات و لە مزگەوت ڕادەگەیەنێت کە (ئەبو عاس کوڕی ھیشام) بە نەخۆشی کۆچی دوایی کردوە، خەلیفە (عەبدول ڕەحمانی دووەم) سەرجەم زیندانیان ئازاد دەکات و وەک پاڵپشتی خۆی لە خەلافەتدا دایان دەمەزرێنێت، زەریاب یەکێک دەبێت لەو کەسانە و لە دەرباری خەلفە (عەبدول ڕەحمانی دووەم) وەک ژەنیار دادەمەزرێت بەھۆیەوە ژیانێکی خۆش بۆ خۆی فەراھەم دەکات، ھەر لەماڵەکەی خۆی پەرە بە ئامێری (باڕبود) دەدات کە دواتر ناوی لێدەنێن (عود) لە شاری کۆردوبا خانەیەک تایبەت بە مۆسیقا دروست دەکات و چەندین قوتابی پێدەگەیەنێت.

چاڵاکی و کاریگەریەکانی[دەستکاری]

ژەنیار و گۆرانی بێژ زەریاب جگە لە ھونەری مۆسیقا چەندین ھونەری تر لە نەینەوا و بەغداد لە گەڵ خۆیدا دەبات بۆ ئەندەلوس وەک ھونەری نەخش و نیگاری تەلار سازی بۆ دیوەخانی خەلیفە و بازرگان و دەوڵەمەندانی ئەندەلوس، جگە لەمە ئەستێرەناس و ئاسمان ناسێکی شارەزابووە، زانستی ڕۆژمێر و ساڵنامەی زانیوە، زانا بووە  لە سەرھەڵدان و کەوتنی میللەتان ڕێڕەوە دەریایەکانی پێزانیوە جگە لە زانستی کەشناسیش.

ئەندەلوس لە پەڕەی مێژووی خۆی بوارێکی فراوانی بۆ کەسایەتی و بیرمەند زەریاب تەرخانکردوە، کەسێکی ڕێزدار بووە لە ناوکۆمەڵگە و پیاوانی ھۆشیار کردوە لە چونیەتی خۆشویستنی ئافرەت و ڕێزگرتنی ئافرەت لە ڕێگای خەلیفە (عەبدول ڕەحمانی دووەم) یاسای بەسەر پیاواندا سەپاندوە کە دەبێت ھەموو پیاوێک بۆنی خۆش و ئاخاوتنی خۆش و ھەڵسوکەوتی جوان بەرامبەر ئافرەتان بکەن، گرینگیەکی زۆری بە یەکسانی ژن و پیاو داوە.

زەریاب یەکەم کەس بووە کە ڕژێمی سێ ژەمی بردۆتە ئەوڕپاوە، لە ڕێگای وتارەکانی مزگەوتەکانەوە ئەتەکێت و ڕێکخستنی جل و بەرگی بەسەر خەڵکدا سەپاندوە، جۆرە شرینیەکی بەرھەم ھێناوە کە تاک و ئێستاش بە (زەرابیە - زەریابیە) ناسراوە، جگە لە بردنی یاری (شەتڕەنج) بۆ ئەندەلوس لە وێشەوە بۆ ھەموو ئەوڕوپا،  لە پەرەپێدانە مۆسیقیەکانی بۆ سەر ئامێری باڕبود   1- زیادکردنی ژێی پێنجەم بۆ سەری 2- تێخستن و گونجاندنی مەقام لەگەڵ باڕبود 3- گۆڕینی ژێدەر لە دارەوە بۆ سروتی توکی باز 4- دەستپێکردنی گۆرانی بە مەقام و دەرکەوتنی وەک سرود 

کۆچی دوایی[دەستکاری]

لە ساڵی 857 ز لەشاری کۆردوبای ئیسپانیا کۆچی دوایی کرد 

سەرنجی ئەمانەش بدە[دەستکاری]

سەرچاوەکان[دەستکاری]