ریچارد ستۆڵمن

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search

ڕیچارد ستۆڵمەن
ستۆڵمەن لە ۲۰۱۴
لەدایکبوون ڕیچارد ماتیۆ ستۆڵمەن
(1953-03-16) ١٦ی ئازاری ١٩٥٣ (تەمەن ٦٥)
نیۆیۆرک
نیشتەجێ کەمبریج, ماساچۆسێت, ئەمریکا
ناوەکانی تر RMS
دەرچووی
پیشە
  • کردەوەخواز
  • بەرنامەدارێژ
ناوبانگ
سەرناو بونیاتی نەرمەکالای ئازاد
ماڵپەڕ
داڕێژە:Official URL

ڕیچارد ماتیۆ ستۆڵمەن (بە ئینگلیزی: Richard Matthew Stallman) لەدایکبووی ١٦ی ئازاری ١٩٥٣ لە نیویۆرک - ئەمریکا، زۆرتر بە کورتکراوەی ناوەکەی واتە RMS دەیناسن.[١] کەسایەتییەکی چالاکە لە بانگەوازکردن بۆ پرۆژەکانی سەرچاوەکراوە و یەکێکە لە دامەزرێنەرانی کۆمەڵەی سەرچاوەکراوە. ڕیچارد ستۆڵمن بەرنامەداڕێژەرێکی بەناوبانگە و شارەزاییەکانی لە بەرنامەداڕشتندا دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی لاوێتی و کاتی خوێندنی دواناوەندی. شۆڕشی ستۆڵمەن بۆ نەرمەکالای ئازادە کە بەکارهێنەران بتوانن دەستی تێوەردەن، بیخوێنن و هاوبەشی بکەن. واتە هەر نەرمەکالایێک کە ئەم وەسفانەی تێدا بێ، پێی دەگوترێت نەرمەکالای ئازاد. ستۆڵمەن پرۆژەی گنوی درووستکرد، بونیاتی نەرمەکالای سەرچاوەکراوەی ڕێکخست، کۆی وەرگێڕانەکەی گنوی نەرمەکالای (GNU Emacs) پەرە پێدا و مۆڵەتی بڵاوکردنەوەی گشتی گنوی دروستکرد (GNU General Public License).

ستۆڵمە لە ساڵی ۱۹۸۳ پرۆژەی گنو(GNU) دەستپێکرد تا کو سیستەمێکی کارپێکردن وەک یونیکس کە بە جۆرێک تەواوی لە نەرمەکالای ئازاد درووستبووە،بڵاو بکاتەوە.[٢]بەم کارە ئەو شۆڕشی نەرمەکالای ئازادی وەگڕ خست.ستۆڵمەن خولقێنەر و ڕێخەری نەرمەکالای ئازاد و پرۆژەی گنو بووە.نەرمەکالاکانی کە زۆر سوودی لێوەرگیراوە بەم جۆرەن وەرگێری کۆی نەرمەکالاکان گنو(GNU Compiler Collection)، [٣]هەڵەچینی گنو( GNU Debugger)،[٤] دەستکاریکەری ئیمەکس(GNU Emacs text editor)[٥] لە ساڵێ ۱۹۸۵ بونیاتی نەرمەکالای سەرچاوەکراوەی[٦] بونیات نا.

ریچارد ستۆڵمەن یەکەمین پێشرەوە لە خولقاندنی مانا یان وشەیکۆپی لێفت( copyleft) لە بەرامبەری کۆپی رایت بوو.ئەو لەبنەماکانی کۆپی ڕایتیش بۆ دەستکاریکردن و بڵاوکردن و گۆڕانی نەرمەکالا سوود وەردەگرێت.هەر وەها یەکەمین نووسەری مۆڵەتدانەکانی نەرمەکالای ئازاد بوو( free software licenses) و هەلومەرجەکانی شیدەکاتەوە .هەر وەها مۆڵەتدانی بڵاوکردنی گشتی گنو GNU General Public License (GPL)کە بە فەراوانی لە نەرمەکالای ئازاد سوودی لێوەردەگرن.[٧] بیرۆکەی فەرهەنگێکی کراوە کە تەواو بەکارهینەران بتوانن هاوبەشبن تێیدا(وەک ویکیپێدیا) لە ساڵی ۱۹۹۹ لە لایەن ستۆڵەن بوو.[٨]

ژیانی سەرەتایی[دەستکاری]

ریچارد ستۆڵمەن لە ساڵێ ۱۹۵۳ لە بنەماڵەیێک جوو لە شاری نیویۆرک لەدایکبوو.[٩]دیک و باوکی Alice Lippman ،مامۆستا فێرگەکەی و دانیەل ستۆڵمەن لە کاری چاپەمەنی بوون.ستۆڵمەن لەگەڵ بابی پەیوەندیێکی خراپی بوو هۆکار دەگەڕاوە بۆ ڕەوشتی خواردنەوەی مەی کە بە زۆر بە زڕدایکی دایدەسەپاند و ناچااری دەکرد لەگەڵێ هاوڕێ بێ.هەر ریچارد هەمیشە بە ناوی زاڵم لە باوانی ناو دەبرد.[١٠].ستۆڵمەن لە تەمەنی هەرزەکاری زۆر خوازیاری فێربوونی کۆمپیوتر بوو،کاتێک ئەو لە گەردەشت هاوینی بوو توانی کتێبی ڕێنمایی IBM 7094 بخوێنێ.[١١]لە ساڵەکانی ۱۹۶۹تا ۱۹۶۷ بە چاودێری زانکۆی کۆلۆمبیا لە شەممە لە لێژنەیێکی کۆبوونەوەی کۆمپیوتر هاوبەشی کرد.[١١]هەروەها ستۆڵمەن بە عینوانی یاریدەدەری خۆبەخش لە دێپارتمانی زیندەزانی زانکۆی ڕاکفلێر بوو.هەر چەند کە ئەو خوزیاری بیرکاری و فیزیک بوو.[١٢]هەرچەند کە مامۆستاکەی گوتی کە تۆ دەبیتە زیندەزا. یەکەمین ئازموونی بۆ کۆمپیوتری ڕاستەقینە کاتی قۆناغەکانی پێش زانکۆ بوو، لە ناوەندی تاقیکردنەوەی IBM لە نیۆیۆرک.ئەو پشووی هاوین بە هۆی شیکردنەوەی پرۆگرامێکی ژمێریاری لە ساڵێ ۱۹۷۰ لە Fortran دمەزرا.[١١] ئەو کارەکەی خۆی پاش دوو حەفتە تەواو کرد و باقی کاتەکەی ، لە سەر دەستکاریکەرێک بە ناوی APL[١٣] سەرف کرد.[١٤]ستۆڵمەن هاوینەکەی داهاتوش لە سەر بەرنامەیێکی ڕێکخەری PL/I لە IBM System/360 گوزەراند.[١٤]

زانکۆی هارڤارد و MIT[دەستکاری]

ستۆڵمەن بۆ یەکەم ساڵی لە زانکۆی هارڤارد لە پاییزی ساڵێ ۱۹۷۰ جێگیر دەبێ.ستۆڵمەن دەیزانی بە هۆی ئیشی زۆر لە بیرکاری ۵۵(Math 55.[١٥]) ناسروە بووە.ستۆڵمەن دەڵێ "بۆ یەکەم جار لە ژیانم دا خانوێکم لە هارڤارد پەیدا کرد".[١١]. لە ساڵێ ۱۹۷۱ لە کۆتایی وەرزی خوێندنی لە زانکۆی هارڤارد ستۆڵمە بوو بە پرۆگرامێری تاقیگای هۆشی زیرەکی MIT .چوو نێو کۆمەڵگای هاکەرەکان بە ناوی RMS کە هەژمارەکەی لە نێو کۆمپیوتریش بوو.[١][١٦]ستۆڵمەن شەهادی فیزیکی(magna cum laude) لە ساڵی ۱۹۷۴ لە زانکۆی هارڤارد وەرگرت.[١٧]

هەرچەند ستۆڵەمەن لە زانکۆی هارڤارد نیشتەجێ بوو بەڵام پێی خۆش بوو بۆ بەردەوامی لە خوێندن ماستێرەکەی لە زانکۆی ماساچۆسێت (MIT) خۆی تۆمار بکا.ئەو ماوەی یەکساڵ بەردەوام بوو لە دکتۆرا لە فیزیک بەڵام، خوێندنی بەجێهێشت و بۆ بەردەوام بوون لە بەرنامەنووسی چۆ بە تاقیگای هۆشی دەستکردی MIT .[١١][١٤]

کاتێک لە بەردەستی گێری ساسمەن (Gerry Sussman) لە ساڵی ۱۹۷۵ یاریدەدەری توێژینەوە بوو.[١٤]ستۆڵمەن بابەتێکی زانستی لەگەڵ ساسمەن لە ۱۹۷۷ لە سەر (پێچەوانەکردنی پەیوەندییەکان) بڵاو کردەوە.[١٨]لەساڵێ ۲۰۰۹ ئەم بابەتە لە لایەن ستۆڵمەن و سسمەنناسرا کە بە شێوەیێکی بەهێز نیشن درا.شێوازی تۆمارکردنی لاواز لە دەر ئەنجام لەم بابەتە شرپڤەی لەسەر کراوە.[١٨]

کاتێک ستۆڵمەن بە عینوانی هاککەرێک لە تاقیگای MIT's AI کاری دەکرد، لە پرۆژە نەرمەکالاکانی TECO, Emacs بۆ ITS وە سیستەمی کارگێری لینپ Lisp machine چالاک بوو.(هەرچەند بەشێکی وەکCONS لە ساڵێ 1974–1976 وە CADR لە ساڵئ 1977–1979 بوون بە بازرگانی)[١٦].لەو کاتە ئەو بوو بە ڕخنەگەرێک لە سەر سیستەمی داخراوە کە لە لایەن ئاژانسی توێژینەوەی پێسکەوتوو لە تاقیگا سنووردار کرابوو.کاتێک تاقیگای زانستی کۆمپیوترMITواتە (LCS) لە ساڵی ۱۹۷۷ وشەی نهێنی خستە سەر کۆمپیوترەکانی ،ستۆڵمان هاکی کردوو گووتی لە شوێنی وشەی نهێنی هیچ دامەنێن و بە چۆڵ بیهێڵنەوە.بە جیاتی وشەی نهێنی دەستپێگەیشتنی کەسێکی نەناسراو بۆ سیستەمەکەتان چالاک بکەن.ئەم کارە بوو بەهۆکارێک کە ئەو کات ۲۰٪ شارەزایان پشتیان گرت و هاوکاری بوون.پاس ماوەیێک ستۆڵمەن سەرسام بوو لە هۆگرانی بۆ ئەم پێشنیارە.[١٩]

ڕووداوەکانی هاندانی گنو[دەستکاری]

لە کۆتایی ساڵەکانی ۱۹۷۰ و سەرەتاکانی ۱۹۸۰، فەرهەنگی هاکەرەکان کە ستۆڵمەن لە نێوی پەرەی سەندبوو لە دۆخی دابەشکردن خۆی دەدی. بۆ ئەوە کە زۆر یەک لە نەرمەکالاکان بە هۆی رکابەری ڕەقیبەکانیان کۆدەکانیان دادەخست و ڕێگەیان نەدەدا کە سوود لە کۆدی سەرچاوە لە لایەن هاکەرەکان و خەڵکی خوازیار بگیرێت.ئینجا خۆیان بە لای ماف پاراستنی بەرهەم(copyright) و سنووردار کردنی دەستپێگەیشتن بە نەرمەکالا گرت.نەرمەکالای سەرچاوە داخراوە پێشتریش بوونی هەبووە بەڵام ئەم شێوازە خەریک بوو دەبوو بە نەریتێک لە سەر کۆمەڵگا.[٢٠]

ئەو کاتە کە برایان ڕەید (Brian Reid) لە ساڵی ۱۹۷۹ لە سەر زمانی Scribe و نەرمەکالای دەستکاریکردنی وشە سنووری دانا.ستۆڵمەن گوتی :"ئەم ئیشە دژ بە مرۆڤایەتیەە"[١٤].لەوتووێژێک لە ساڵی ۲۰۰۸، ستۆڵمەن ڕوونی کردەوە کە سنووردارکردنی نەرمەکلا بە بڕوای ئەو تاوانە نە وەرگرتنی شارژ بۆ نەرمەکالا.[٢١]. نەرمەکالای texinfo یستۆڵمەن جیگیرێکی گونجاوە بە مۆڵەتدانی GPL بۆ Scribe.[٢٢] وشانی فەرمی لە ساڵێ ۱۹۸۶ تەواو کرا.[٢٣]

لە ساڵی ۱۹۸۰ ستۆڵمەن و چەندین هاورێی هاککەری، لە تاقیگای هۆشی زیرەک(AI)، ئامێری چاپکەری لەیزێری(Xerox 9700) کە بە تازەیی دامەزرابوویان هاک کرد. واتە دەستیان گەیشت بە کۆدەکانی.ئەمەش وا بوو کە هەرکات بۆ ئیشێ بەکارهێنەر ئەم چاپکەرە شتێکی دەدا لە چاپ و بەکارهێنەر فرە دەبوون،دەبوو بە قەرەباڵغی و پەیامی دەدا بە تەواو بەکارهێنەران،هەر ئەمەش وای کردبوو کە کۆمپانیای چاپکەر هیچ ڕێگایێکی دانەنابوو کە بتوانرێت ئەم هەڵە درووست بکەن، یان تایبەتمەندیێک کە بەکارهێنەران گەرەکیان بوو بە نەرمەکالا زیادی بکەن.ئەمەش هۆکارێک بۆ ئەوە بوو کە ستۆڵمەن تێبگا کە نەرمەکالای ئازاد دەتوانێ نیازی جیاوازی بەکارهێنەرانی دابین بکا.[٢٤]

بیرۆکەی ستۆڵمەن ئازادی بەکارهێنەر لە نەرمەکالای ئازاد بوو،بەو شێوازە کە بەکارهێنەر بتوانێت ئەو نەرمەکالا بخوێنێت ،بیگۆڕێت واتە دەستکاری بکا بە پێی نیازی و هاوبەشی بکا لە گەڵ هاوسێکانی[بەکارهێنەرانی دیکە].بەڵام هەوڵی فرۆشیارانی نەرمەکالا بۆ بەرگیری لەم کارە کارێکی نامرۆڤانەیە و بێ ڕەوشتییە.[٢٥].دەستواژەی"نەرمەکالای گەرەکیەتی ئازاد بێ" زۆر جار بە هەڵە تێدەگەن،ستۆڵمەن دەڵێ ئەم هەڵەی تێگەیشتنە لە بیرۆکەی فەلسەفەی منە.[٢٦]ستۆڵمەن دەڵێ کە: " بوونی ئازادی هەم بۆ کۆمەڵگا و هەم بەکارهێنەران پێویستە زۆر بە نرخە.ئەمەش نە بە هۆکاری کرداری کە بە چاوی تەکنیکی چاو لە نەرمەکالا بکەین لە ئاستی بەرزەوە.هەر چەند نەرمەکالای ئازاد دەبێ بە ۆی پێشکەوتنی نەرمەکالا.[٢٧] ئێریک ئێس ریمۆند(Eric S. Raymond)،یەکێک لە خولقێنەرانی شۆڕشی سەرچاوەکراوە.[٢٨]

لە مانگئ دوو ۱۹۸۴ ستۆڵمەن لە ئیشەکەی لە MIT دەستی کێشاوە.پرۆژەی گنو(GNU)ی کرد بە ئیشی فەرمی خۆی و بە شێوازی تەواو کات لە سەری ئیشی دەکرد.ئەمەش کارێک بوو کە لە مانگی نۆی ۱۹۸۳ دەستیپێکردبوو.تائێستا ئەو پەیوەندی لەگەڵ MIT بە شێوازی خۆبەخشانە،[٢٩] بۆ سەردانی زانستگای کۆمپیوتر و تاقیگای هۆشی زیرەک بەردەوامە.[٣٠]. نزیک ۱۹۹۸، ئەو شوێنە کە ئەو بە نیشتەجێبوونی دەیپارست تا ئێستا دوو بەرامبەر بووە.[٣١]

پڕۆژەی گنو[دەستکاری]

لە ساڵی ١٩٩٣ ستۆڵمەن ئاگاداریێکی دا لە چەند پێرستی پۆستی ئێلێکترۆنیکی لە ئارپانێت( ARPANET)و یوزنێت(USENET) بۆ سیستەمی کارپێکردنی گنو(GNU).[٣٢]ئەو پرۆژەکەی خۆی بە تەنیایی دەستپێکردو گوتی:"بە عینوانی گەشەپێدەرێکی سیستەمی کارپێکردن من شارەزایی تەواوەم لە بارەوە هەیە.هەر چەند سەرکەوتن بۆم ئیمکانی نەبوو بەڵام هۆشیار بوومەوە کە من بۆ ئەم کارە هەڵبژێردراوەم.من سیستەمێکم هاوشێوەی یونیکس دروست دەکرد کە توانایی هەڵگرتن و بەکارهێنەرانی یونیکس بیانتوانیبا سوودی لێبگرن و بێنەسەری."[٣٣]

ستۆڵمەن لە ساڵێ ٢٠٠٣ لە کاتی پەردەلادان لە کۆمپانیای NIXAL (a GLUG) لە زانکۆی ئەندازیارانی پێشەسازی ناباجی, کەلکەتەی, هیند

لەساڵێ ١٩٨٥ ستۆڵمەن بنەماکانی ئاگاداری کە بزوێنەر و هاندانی بۆ سیستەمێکی کارپێکردنی خۆڕایی بەناوی گنوی کە هاوشێوەی یونیکس بوو،بڵاو کردەوە.[١٦].گنو(GNU )کورتە ناوی گەڕاوەی"گنو یونیکس نییە"(GNU's Not Unix)دانراوە.[١٦].پاش ئەمە بە خێرایی ستۆڵمەن کۆمپانیایێکی بەناوی بونیاتی نەرمەکالای ئازاد بۆ بەرنامەداڕێژەرانی نەرمەکالای خۆڕایی دانا کە ژێرخانێکی یاساییشی بوو بۆ شۆڕسێ نەرمەکالای ئازاد دابین کرد.ستۆڵمەن سەروکۆماری FSFە، کە ڕێکخراوەی خۆبەخشانی 501(c)(3) لە ماساچۆسێت بونیات ناوە.[٣٤]ستۆڵمەن واتای کۆپی لێفت(copyleft)ی بۆ پاراستنی بڵاوکردنەوەی دوبارەی نەرمەکالای ئازادی بەرچاوخست.ئەم بڕوانامە بۆ یەکەم بار لە سەر مۆڵەتدانی گشتی نەرمەکالای GNU Emacs جێبەجێکرا.یەکەم مۆڵەتدان لە ساڵی ١٩٨٩ بە ناوی مۆڵەتدانی گشتی گنو(General Public License (GPL))بە فەرمی بڵاو بوو.تا ئەو کات بەشێکی زۆری سیستەمی گنو تەواو کرا بوو.

کردارخوازی[دەستکاری]

ڕیچارد ستۆڵمەن چەندین نووسراوە و بڵاوکراوەی ھەیە، لەوانە ھەندێکی کراون بە کتێب و چەند جارێک لەچاپ دراونەتەوە.

داشکاندن مافی چاپ[دەستکاری]

زاراوەناسی[دەستکاری]

وەڵامی نەرێ[دەستکاری]

سەرچاوەکراوە بۆ نەرمەکالای ئازاد[دەستکاری]

لینوکس بۆ پرۆژەی گنو[دەستکاری]

ژیانی کەسی[دەستکاری]

ستۆڵمەن دەڵێ کە من کەسێکی بێ باوڕم لە باوانێکی جوو، [٩]جاروو بار دوکمەیێکم هەیە بۆ خوێندنی ڕخنەگرتن لە خودا.[١٥][٣٥] ستۆڵمەن ئاماژە بە تەلەفۆنە دەستیەکان دەکا بە عینوانی چاودێری هەڵگر و ئامێری شوێن پەیداکردن.[٣٦] لە دارا بوونی تەلەفۆنی دەستی خۆی پارێزاوە هۆکارەکەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوە کە تەلەفۆنەکان بەرگیری نەرمەکالای ئازاد دەکەن[٣٧]هەروەها بۆ کلیل کارتێک بۆ ڕۆیشتن بۆ ئۆفیسەکەی لە ئیدارە دژایەتی دەکاو هیچکات وەری نەگرتووە.[٣٨] بۆ ئەوە کە ئەم کارتانە شوێنی کەسەکان دەکەن لە هەر شوێنێکی ئۆفیس.بە گوێرەی خۆدی ستۆڵمەن کە دەڵێ :"بێجگە لە چەند ماڵپەڕ و ماڵپەڕی گنوی وە FSF خۆی، لە کۆمپیوتری کەسی هیچ ماڵپەڕێک سەردان ناکا تاکوو شتێک لە مێژووی وێبگەڕەکەی بە یادگار نەمێنێتەوە[لەبەر ئەوە هۆشی بە پاراستنی خۆی هەیە لە لایەن پاشکەوتی کووکیەکانی زانیاری بەکارهێنەری ستۆڵمەن].بە جیاتی ئەمانە لە ئامێری grab-url-from-mail لە GNU Womb سوود دەگرێ کە دەتوانێ لە سیستەمێکی جودا جێ بەجێ بکرێ، شێوا وایە کە ماڵپەرەکان بە مەیل وەردەگرێت و دەتوانی بیانخوێنێتەوە.[٣٩][٤٠]لە دوایین وتەی دەڵێ ئێستا لە تۆڕ( Tor) بۆ سەردانی ماڵپەڕەکان سوود دەگرم بێجگە لە ویکیپێدیا لە کاتی دەستاکری کردنی.[٤١][٤٢] ستۆڵمەن نیشتەجێی کەمبریجی ماساچۆسیتە.[٣١]

شانازی و خەڵاتەکان[دەستکاری]

۱۹۸۶ : ئەندامی فخری کۆمەڵگای کۆمپیوتری زانکۆی تەکلنۆلۆژی چاڵمێرز(Chalmers University of Technology)[٤٣]
۱۹۹۰ :وەرگرتنی یارمەتی بەردەوامی لە خوێندنی مەک ئارتور(MacArthur Fellowship)[٤٣]
۱۹۹۰ : خەڵاتی گریس مۆری هاپێر( Grace Murray Hopper) بۆ ئیشکردن لە سەر دەستکاریکەری ئیمەکس.[٤٤]
۱۹۹۶ : دکتۆرای فەخری لە ئەنەستیتیۆی ڕۆیاڵی سوید.[٤٥]
۱۹۹۸ : خەڵاتی بونیاتی پێشرەوی سنووری ئەلەکترۆنیک.[٤٦]
۱۹۹۹ : خەڵاتی یادەوری یوری ڕابینسکی ( Yuri Rubinsky).[٤٧]
۲۰۰۱ : خەڵاتی خولقاندنی ئیشی تێکدا(Takeda) بۆ تەندروستی کۆمەڵگا.(武田研究奨励賞)[٤٨][٤٩]
۲۰۰۱ : دکتۆرای فەخری لە زانکۆی گلاسکۆ.( University of Glasgow).[٥٠]
۲۰۰۲ : ئەندامبوون لە ئاکادێمی ئەندازیارانی نیشتمانی ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.[٥١]
۲۰۰۳ : دکتۆرای فەخری لە زانکۆی وریج برۆسێڵ.[٥٢]
۲۰۰۴ : دکتۆرای فەخری لە زانکۆی Universidad Nacional de Salta.[٥٣]
۲۰۰۴ : پرۆفۆسۆری فەخری لە زانکۆی Universidad Nacional de Ingeniería del Perú.[٥٤]
۲۰۰۵ : خەڵاتی بۆنیاتی Pistoletto[٥٥]
۲۰۰۷ : دکتۆرای فەخری لە زانکۆی Universidad de Los Angeles de Chimbote[٥٦]
۲۰۰۷ : دکتۆرای فەخری لە University of Pavia.[٥٧]
۲۰۰۸ : پرۆفسۆری فەخری Universidad Inca Garcilaso de la Vega لە پێرۆ[ژێدەر پێویستە]
۲۰۰۹ : دکتۆرای فەخری لە زانکۆی Lakehead University.[٥٨][٥٩]
۲۰۱۱ : دکتۆرای فەخری لە National University of Córdoba.[٦٠]
۲۰۱۲ : پرۆفسۆری فەخری لە Universidad César Vallejo de Trujillo[ژێدەر پێویستە]
۲۰۱۲ : دکتۆرای فەخری لە زانکۆی Universidad Latinoamericana Cima de Tacna لە پێرۆ.[ژێدەر پێویستە]
۲۰۱۲ : دکتۆرای فەخری لە Universidad José Faustino Sanchez Carrió.[ژێدەر پێویستە]
۲۰۱۴ : دکتۆرای فەخری لە زانکۆی Concordia لە مۆنتێراڵ[٦١]
۲۰۱۵ : خەڵاتی ACM Software System بۆ رێبەری و پەرەپێدانیGCC[٤٤]
۲۰۱۶ : دکتۆرای فەخری لە زانکۆی Pierre and Marie Curie[٦٢]
۲۰۱۶ : خەڵاتی پزیشکی کۆمەڵاگا بۆ GNU Solidario[٦٣]

چاپکراوەکان[دەستکاری]

بەستەری دەرەکی[دەستکاری]

ماڵپەڕی تایبەتی ڕیچارد ستۆڵمەن

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ a b Stallman، Richard (n.d.). "Humorous Bio". Richard Stallman's 1983 biography. First edition of "The Hacker's Dictionary". 'Richard Stallman' is just my mundane name; you can call me 'rms' 
  2. ^ Stallman، Richard (September 27, 1983). "Initial GNU announcement". لە ڕێکەوتی November 20, 2008 ھێنراوە. 
  3. ^ "GCC Contributors". 
  4. ^ "Richard Stallman lecture at the Royal Institute of Technology, Sweden (October 30, 1986)". لە ڕێکەوتی September 21, 2006 ھێنراوە. 
  5. ^ Bernard S. Greenberg. "Multics Emacs: The History, Design and Implementation". ; "GNU Emacs FAQ". ; Jamie Zawinski. "Emacs Timeline". 
  6. ^ Stallman، Richard (March 7, 2011). "The Free Software Foundation Management". Free Software Foundation. Richard M. Stallman, President. لە ڕێکەوتی July 21, 2011 ھێنراوە. 
  7. ^ Wheeler، David A. "Make Your Open Source Software GPL-Compatible. Or Else.". لە ڕێکەوتی November 20, 2008 ھێنراوە. 
  8. ^ بانگەواز بۆ پرۆژەی فەرهەنگی سەرهێڵ
  9. ^ a b "The Basement Interviews-Freeing the Code" (PDF). IA. March 21, 2006. لە ڕێکەوتی April 25, 2013 ھێنراوە. 
  10. ^ Matthew Hutson (November 1, 2016). "The Sorcerer's Code". Psychology Today. لە ڕێکەوتی May 9, 2017 ھێنراوە. 
  11. ^ a b c d e Gross، Michael (1999). "Richard Stallman: High School Misfit, Symbol of Free Software, MacArthur-Certified Genius" (interview transcript). The More Things Change. لە ڕێکەوتی April 9, 2014 ھێنراوە. 
  12. ^ Williams, Sam (2002). Free as in Freedom: Richard Stallman's Crusade for Free Software. O'Reilly Media. ISBN 0-596-00287-4.  Chapter 3. Available under the GFDL in both the initial O'Reilly edition (accessed on October 27, 2006) and the updated FAIFzilla edition. Retrieved October 27, 2006.
  13. ^ Stallman، Richard M. "RMS Berättar". لە ڕێکەوتی September 22, 2009 ھێنراوە. 
  14. ^ a b c d e Williams، Sam (2002). "Chapter 6 – The Emacs Commune". Free as in freedom : Richard Stallman's crusade for free software (وەشانی 2nd). Beijing: O'Reilly. ISBN 0-596-00287-4. 
  15. ^ a b Williams, Sam (2002). Free as in Freedom: Richard Stallman's Crusade for Free Software. O'Reilly Media. ISBN 0-596-00287-4. 
  16. ^ a b c d Lih, Andrew (2009). The Wikipedia Revolution. New York City: Hyperion. ISBN 978-1-4013-0371-6. OCLC 232977686. 
  17. ^ Stallman، Richard. "Serious Bio". لە ڕێکەوتی July 17, 2015 ھێنراوە. 
  18. ^ a b Russell، Stuart؛ Norvig، Peter (2009). Artificial Intelligence: A Modern Approach (وەشانی 3rd). پەڕە 229. 
  19. ^ Levy, S: Hackers. Penguin, 1984
  20. ^ Robert X. Cringely's interview with Brewster Kahle, around the 46th minute
  21. ^ "Richard Stallman, Live and Unplugged". لە ڕەسەنەوە ئرشیڤ کراوە لە ٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٧. لە ڕێکەوتی ٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ ھێنراوە. Q: You once said "the prospect of charging money for software was a crime against humanity." Do you still believe this? A: Well, I was not distinguishing the two meanings of free. 
  22. ^ "Texinfo – GNU Documentation System – GNU Project – Free Software Foundation (FSF)". Gnu.org. February 19, 2015. لە ڕێکەوتی March 27, 2015 ھێنراوە. 
  23. ^ Gnu Status, by Richard M. Stallman. 5. Documentation system. I now have a truly compatible pair of programs which can convert a file of texinfo format documentation into either a printed manual or an Info file. Documentation files are needed for many utilities., February 1986, GNU'S BULLETIN, Volume 1 No.1
  24. ^ Williams, Sam (2002). Free as in Freedom: Richard Stallman's Crusade for Free Software. O'Reilly Media. ISBN 0-596-00287-4.  Chapter 1. Available under the GFDL in both the initial O'Reilly edition (accessed on October 27, 2006) and the updated FAIFzilla edition. Retrieved October 27, 2006.
  25. ^ Various (1999). "Stallman chapter". Open Sources: Voices from the Open Source Revolution. O'Reilly Media. ISBN 1-56592-582-3. 
  26. ^ "The Daemon, the GNU and the Penguin- by Peter H. Salus". Groklaw.net. May 13, 2005. لە ڕێکەوتی July 22, 2012 ھێنراوە. 
  27. ^ "Copyleft: Pragmatic Idealism". Gnu.org. لە ڕێکەوتی March 27, 2015 ھێنراوە. 
  28. ^ "History of the Open Source Initiative". Opensource.org. لە ڕێکەوتی March 27, 2015 ھێنراوە. 
  29. ^ http://news.mit.edu/2001/stallman-1017
  30. ^ https://www.csail.mit.edu/user/888
  31. ^ a b Stallman، Richard (2018). "Lifestyle". Richard Stallman's Personal Site. لە ڕێکەوتی August 30, 2018 ھێنراوە. 
  32. ^ "new UNIX implementation". Groups.google.co.uk. لە ڕێکەوتی March 12, 2010 ھێنراوە. 
  33. ^ Stallman، Richard (1998). "The GNU Project". Free Software Foundation. لە ڕێکەوتی July 7, 2012 ھێنراوە. 
  34. ^ DuBois، Steven (October 15, 2010). "Free Software Foundation". Free Software Foundation. لە ڕێکەوتی July 21, 2011 ھێنراوە. 
  35. ^ François Proulx. "Richard Stallman". Flickr. لە ڕێکەوتی September 2, 2011 ھێنراوە. 
  36. ^ "GPLv3 - Transcript of Richard Stallman from the third international GPLv3 conference, Barcelona; 2006-06-22" (بە زمانی کەتەلۆنی). Fsfeurope.org. June 22, 2006. لە ڕێکەوتی March 27, 2015 ھێنراوە. 
  37. ^ "A Rare Glimpse into Richard Stallman's World". Informationweek.com. January 6, 2006. لە ڕێکەوتی July 22, 2012 ھێنراوە. 
  38. ^ "The Shaggy God". Bostonmagazine.com. لە ڕەسەنەوە ئرشیڤ کراوە لە January 5, 2012. لە ڕێکەوتی July 22, 2012 ھێنراوە. 
  39. ^ "How I do my computing". لە ڕەسەنەوە ئرشیڤ کراوە لە April 10, 2016. لە ڕێکەوتی June 11, 2016 ھێنراوە. 
  40. ^ Stallman, Richard (December 15, 2007). "Real men don't attack straw men". OpenBSD 'misc' Mailing List. لە ڕێکەوتی March 24, 2009 ھێنراوە. For personal reasons, I do not browse the web from my computer 
  41. ^ "Richard Stallman: Apple fanboys are foolish people". 
  42. ^ "Freiheitskämpfer, Rebell und Papst". 
  43. ^ a b "Event details: Talk by Richard rms Stallman". Chalmers University of Technology. لە ڕێکەوتی April 8, 2012 ھێنراوە. 
  44. ^ a b "Richard Stallman - Award Winner". ACM Awards. Association for Computing Machinery. لە ڕێکەوتی April 28, 2016 ھێنراوە. 
  45. ^ "KTH | Honorary doctors at KTH". Kth.se. November 19, 2014. لە ڕێکەوتی March 27, 2015 ھێنراوە. 
  46. ^ "EFF: Torvalds, Stallman, Simons Win 1998 Pioneer Awards". W2.eff.org. لە ڕەسەنەوە ئرشیڤ کراوە لە ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧. لە ڕێکەوتی March 27, 2015 ھێنراوە. 
  47. ^ "ahref.com > Guides > Industry > WWW8 Notes: Open-Source Software and Software Patents". لە ڕەسەنەوە ئرشیڤ کراوە لە August 16, 2000. لە ڕێکەوتی April 2, 2015 ھێنراوە. 
  48. ^ "The Takeda Foundation". Takeda-foundation.jp. لە ڕێکەوتی March 27, 2015 ھێنراوە. 
  49. ^ "Stallman shares Takeda award of nearly $1M". MIT. October 17, 2001. لە ڕێکەوتی November 26, 2006 ھێنراوە. 
  50. ^ "University of Glasgow :: University news :: Archive of news :: 2001 :: February :: University announces honorary degrees to celebrate 550th anniversary". Gla.ac.uk. February 1, 2001. لە ڕێکەوتی March 27, 2015 ھێنراوە. 
  51. ^ "NAE Website - Dr. Richard M. Stallman". Nae.edu. لە ڕێکەوتی March 27, 2015 ھێنراوە. 
  52. ^ "Vrije Universiteit Brussel". Vub.ac.be. لە ڕێکەوتی March 27, 2015 ھێنراوە. 
  53. ^ "RESOLUCIÓN CS N° 204/04". Bo.unsa.edu.ar. لە ڕێکەوتی March 12, 2010 ھێنراوە. 
  54. ^ "Richard Matthew Stallman ofrecerá conferencia orientada al uso del software libre". Nota de Prensa. Universidad Nacional de Ingeniería del Perú. لە ڕەسەنەوە ئرشیڤ کراوە لە July 7, 2012. لە ڕێکەوتی April 8, 2012 ھێنراوە. 
  55. ^ "Universidad Garcilaso realizó Conferencia Magistral a cargo del Dr. Richard Stallman". Noticias Garcilasinas. Universidad Inca Garcilaso de la Vega. لە ڕەسەنەوە ئرشیڤ کراوە لە June 23, 2012. لە ڕێکەوتی April 8, 2012 ھێنراوە. 
  56. ^ Steele، Guy L. The Hacker's Dictionary: A Guide to the World of Computer Wizards. 
  57. ^ University of Pavia. "Laurea in Ingegneria Informatica a Richard Stallman.". 
  58. ^ "RMS Given Honorary Degree at Lakehead". YouTube.com. May 31, 2009. لە ڕێکەوتی March 27, 2015 ھێنراوە. 
  59. ^ "Honorary Degree Recipients". Agora.lakeheadu.ca. May 21, 2009. لە ڕەسەنەوە ئرشیڤ کراوە لە August 21, 2013. لە ڕێکەوتی March 27, 2015 ھێنراوە. 
  60. ^ National University of Córdoba (August 16, 2011). "Honoris Causa para Richard Stallman, el gurú del software libre" [Honoris Causa for Richard Stallman, Free Software guru] (بە زمانی Spanish). لە ڕەسەنەوە ئرشیڤ کراوە لە October 24, 2011. 
  61. ^ "Concordia awards 3 new honorary doctorates". 
  62. ^ "Cérémonie des docteurs honoris causa 2016". 
  63. ^ "GNU Health Social Medicine Awards 2016". 

ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «AI9» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «esr» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «PE» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «Takver» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «Church» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «faif» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «lemacs» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «leonard» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «zagreb» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «IFSO» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «copyright-and-globalization» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «gpl3» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «vrms» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «debbug» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «free-encyclopedia» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «encyclopedia» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «chavez» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «chavezthreat» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «chaveztv» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «politics-feb» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «kerala» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «president-india» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «stallman-royal» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «latin-america» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «kpoe» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «mpaa» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «protest-france» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «protest-ati» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «amd-open» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «IMSLP» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «Jobs» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «Clarke» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «usesthis» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «argentina» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «chromeos» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «nochrome» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «boston-review» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «examples» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «wired» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «linux gnu» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «free-open» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «why-open» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «in-a-name» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «torino» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «mirage» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «athens» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «fsfindia» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «Stallman, Why It Is (2012)» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «black-and-white» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.
ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «macfound» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.

ھەڵەی ژێدەرەکان: <ref> تاگی «20minutos» کە لە <ژێدەرەکاندا> پێناسەکراوە لە دەقی وتاردا بەکارنەھاتووە.


بەستەری دەرەکی[دەستکاری]

داڕێژە:Bibliowiki