برادۆست (چیا)

لە ویکیپیدیاوە، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان

چياى برادۆست كه‌وتۆته‌ باكوورى شارى هه‌ولێر له‌ نزيك ره‌واندز و سۆران (ديانا) . سه‌ره‌‌تا‌كه‌ى لێوارى رۆژئاواى خه‌ره‌ندى ناسراو به‌ (گه‌لى عه‌لى به‌گ) پێك دێنێت و به‌ ناواخين ناو ده‌برێت له‌ به‌رامبه‌ر چياى به‌رزى (كوڕه‌ك) و ترۆپكه‌ به‌رزه‌كه‌ى پێى ده‌گوترێت‌ گۆڕه‌ز كه‌ (2058)مه‌تر به‌رزه‌، ناوى گۆڕه‌ز به‌ گشتى چياكه‌ش ده‌گوترێت [١] . ‌‌ سه‌ره‌كه‌ى ترى ده‌گاته‌وه‌‌ چياى پيره‌فات له‌ سنوورى قه‌زاى مێرگه‌سۆر. كۆنترين ئه‌شكه‌وته‌كانى جيهان له‌ قه‌دپاڵى چياى برادۆست‌ هه‌ڵده‌كه‌وێ و به‌ شانه‌ده‌ر[٢] ده‌ناسرێت. له‌م ئه‌شكه‌وته‌دا ئێسك و پروسكى نێژراوى يه‌كه‌م مرۆڤى نيانده‌رتاڵ دۆزراوه‌ته‌وه‌‌ كه‌ ته‌مه‌نى به‌ گوێره‌ى لێكۆلينه‌وه‌كانى رالف سولكى له‌ زانكۆى كۆلۆمبياى ئه‌مريكايي (1951-1961) ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ 60 تا 80) هه‌زار ساڵ.> ناوى چياى برادۆست له‌ ناوى هۆزى ناسراوى برادۆسته‌وه‌ هاتووه‌ كه هه‌مان‌ هۆزى خانى له‌پزێڕينى پاڵه‌وانى قه‌ڵاى دمدمه‌. به‌ڵام مێژووى ناونان و هۆكاره‌كه‌ى ديار نيه‌. به‌ گوێره‌ى هه‌ندێك سه‌رچاوه‌ى زاره‌كى هۆكاره‌كه‌ى ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ رۆژگارى ميرى گه‌وره‌ى ره‌واندز (1820-1845) و شه‌ڕى سه‌ختى له‌ دژى ميرانى برادۆست له‌ سيده‌كان. گرنگترين گونده‌كانى بنارى برادۆست: گوندى باله‌كيان و هاوديانن. رێگه‌ى خه‌لان -سارداو له‌ رێگه‌ گرنگه‌كانه‌ كه‌ قه‌دى ناوه‌ندى چياى برادۆست ده‌بڕێت و ديوى هاوديان به‌ ديوى زێ (خه‌لان) ده‌گه‌يه‌نێت.

په‌ڕاوێز[دەستکاری]

  1. [ئه‌م چیایه‌ به‌شی رۆژئاوای ناوچه‌كه‌ پێكدێنێت كه‌ درێژبووه‌نه‌وه‌ی چیای برادۆست ( 2058 ) مه‌تر دیاریده‌كرێـ له‌ باشووری روباری رواندز درێژیه‌كه‌ى ده‌گاته‌ 1596 مه‌تر به‌شه‌كانی رِۆژئاوای چیاكه‌ لیژایه‌كه‌ی به‌هێزه‌ به‌به‌راورد له‌گه‌ل به‌شه‌كانی تری، به‌شێك له‌ دۆله‌كه‌ هه‌ندێك بۆ رِووباری رِواندز پێكده‌هێنێت. قه‌تپاڵی رِۆژئاوای لیژیه‌كه‌ی به‌هێزه‌ كه‌ ده‌رِوانێت به‌سه‌ر رِووباری رِواندز لیژایی ده‌گاته‌ 60% به‌شه‌كانی رِۆژهه‌لات لیژای كه‌متره‌ به‌به‌راورد له‌گه‌ڵ به‌شه‌كانی تر، ده‌رِوانێت به‌سه‌ر رووباری باله‌كیان كه‌ تێكرِای لیژیه‌كه‌ی ده‌گاته‌ 30%]
  2. [ئه‌شكه‌وتى شانه‌ده‌ر: ده‌كه‌وێته‌ قه‌زاى مێرگه‌سور له‌ هه‌ولێر. (2200) پێ‌ به‌رزه‌ له‌ئاستى رووى ده‌ریاوه‌ , ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر به‌رزایى لووتكه‌ چیاى برادۆست وه‌ مێژووه‌كه‌ى ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ چاخى به‌ردینى كۆن بۆ (60.000) سال پ.ز وه‌ به‌كۆنترین و گه‌وره‌ترین ئه‌شكه‌وت داده‌نرێت له‌ عێراقدا . بۆ یه‌كه‌م جار له‌ساڵى (1957 – 1961) ز له‌ لایه‌ن (رالف سولكى ) هه‌ڵكۆڵینى تێدا كراوه‌ ]