پارێزگای ئەنبار

پارێزگای ئەنبار
ناو بە زمانی فەرمی	الأنبار
وڵات	عێراق
پایتەخت	ڕەمادی
دابەشکاریی کارگێڕی	شانشینی عێراق، یەکەمین کۆماری عێراق
ناوچەی کاتی	UTC+03:00
پۆتانی شوێن	٣٢°٥٤′٠″N ٤١°٣٦′٠″E
دانیشتووان	١٬٥٦١٬٤٠٠
ڕووبەر	١٣٥٬٠٠٠ کیلۆمەتر چوارگۆشە
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

پارێزگای ئەنبار (بە عەرەبی:محافظة الانبار) پارێزگایەکی عێراقە و دەکەوێتە ڕۆژاوای عێراق. لە ڕووی ڕووبەرەوە گەورەترین پارێزگاری عێراقە، بەو پێیەی ھاوتای یەک لەسەر سێی (١/٣) ڕووبەری عێراق پێکدەھێنێت. لە چوارچێوەی سنوورەکانیدا بەرزایییەکانی ڕۆژاوا دەگرێتەوە کە بەرزییەکەی دەگاتە زیاتر لە ٩٠٠ مەتر لە ئاستی دەریاوە لە کورتترین بەشی ڕۆژاوای ئەنبار. تایبەتمەندە بە ھەمەچەشنی زەوییە ڕووکەشییەکانی، لە بیابانە بێ بەرھەمەکانەوە تا دەگاتە زەوییە بەردینەکان و گردەکان، ھەروەھا بەرزایییە بەرزەکانی لە باکووری ڕۆژاوای پارێزگاکە لەخۆدەگرێت، کە لە شاری ڕاوە تا شاری ئەلقائیم درێژدەبێتەوە بۆ باشووری ڕووباری فورات، بەرزییەکەی دەگاتە ٣٧٥ مەتر لە ئاستی دەریاوە (٢٠٠) مەتر لە زەوییەوە و بەرزایییەکانی درێژدەبێتەوە بەدرێژایی دۆڵی وەحوران و نزیک شاری ڕووتبە و دۆڵی زۆری تێدایە. لە ڕووی مێژوویییەوە، پارێزگاکە پێش ساڵی ١٩٦١ بە لیوای دلێم ناسراوە، لە باکوورەوە لەگەڵ پارێزگاکانی سەلاحەددین و نەینەوا و لە باکووری ڕۆژاواش لەگەڵ کۆماری سووریا ھاوسنوورە. ئوردن لە ڕۆژاواوە. پارێزگاری بەغدا لە ڕۆژھەڵاتەوە. لە باشوورەوە عەرەبستانی سعوودی و لە باشووری ڕۆژھەڵاتەوە پارێزگاکانی کەربەلا و نەجەف.

مێژوو

ناونان

وشەی ئەنبار وشەیەکی عەرەبییە و بە واتای مخزن (عەمبار) دێت. ئەنبار بریتییە لە کۆی نەبر (کۆگا). لەخمیدەکان ناویان ناوە ئەلئەنبار چونکە کۆگای کەرەستەی سەربازی بووە یان لەبەر ئەوەی کۆگای گەنم و جۆ و لۆکە بووە. یەکێک بوو لە شارە گرنگەکانی سەردەمی داگیرکاری ساسانییەکان بۆ سەر عێراق، بەو پێیەی ناوەندێکی سەربازی گرنگ بوو کە پایتەخت کە مەدائینە لە ھێرشەکانی ڕۆمەکان دەپاراست.

لیوای دلێم

ئەنبار بەھۆی بوونی عەشیرەتی دلێم لەم ناوچەیەدا بە لیوای دلێم ناسرابوو. پێش ئەوە بە سەنجەقی دلێم ناسرابوو. دەسەڵاتدارانی عوسمانی لە ساڵی ١٧٠٥ی زایینیدا شێخ غیتە بن حەمەد ئەلدیابی کردە والی ناوچەی دلێم.

شێخەکانی ئەلبودیاب ئەلغەیت لە خێڵی ئەلبوردینی بۆ ماوەی ٢٠٠ ساڵ حوکمڕانی دلێمیان کرد، پاشان حوکمڕانی دلێم (عەشیرەت و خاک) بۆ شێخەکانی ئەلبووعەساف لە خێڵی ئەلبوردینی دلێم گواسترایەوە.

دەڤەری دلێم لە ڕووی مێژوویییەوە سەربەخۆ بوو و شێخی دلێم، حاکمی لیوای دلێم، بە شازادە ناودەبرا و ھەموو خێڵەکانی دلێم لە کاتی ئاشتی و شەڕدا بەدوایدا دەچوون.

شا فەیسەلی یەکەم لە ٣١ی تەممووزی ١٩٢١ سەردانی عەشیرەتی دلێمی کرد، لەلایەن شێخ عەلی ئەلسلێمان میری عەشیرەتی دلێم پێشوازی لێکرا لەگەڵ ٦٠ شێخ لە عەشیرەتەکە و شەش ھەزار کەس لە عەشیرەتەکە و بەیعەتیان بە فەیسەڵ وەک پاشای عێراق دا. ئەم دیدارە ڕیفراندۆمێک بوو بۆ چارەنووسی خۆنووسین.

ئەنبار و شەڕی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣

پارێزگای ئەنبار بە قەڵای بەرخۆدان دادەنرێت لە دژی داگیرکاری ئەمریکا بۆ سەر عێراق، کە ھێزەکانی سوپای ئەمریکا لە زۆربەی ناوچەکانی پارێزگاکەدا زیانیان بەرکەوتووە، توندترینیان لەو شەڕانەدا بووە کە لە شاری فەللووجە ڕوویانداوە، کە شارەکە بۆ ماوەی ساڵێکی تەواو بە یاخیبوون لە دژی داگیرکارییەکانی ئەمریکا ماوەتەوە. ئەمریکییەکان تا ئەو کاتەی لە دوای داگیرکردنی عێراقەوە دوو سەختترین ھێرشیانیان تا بچنە نێو شارەکەوە. ھێرشی یەکەم لە ئەنجامی ئەو بەرخۆدانە توندەی خەڵکی شارەکە شکستی ھێنا. لە ھێرشی دووەمدا توانیان بچنە ناو شارەکەوە دوای ئەوەی چەکی جۆراوجۆریان بەکارھێنا، لەنێویاندا چەکی کیمیایی. ژمارەیەک سەربازی ئەمریکی بۆ تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی دانیان بەوەدا ناوە کە بۆمبی ناپاڵمیان بەکارھێناوە کە مادەیەکی زۆر سووتێنەرە. ئەم جۆرە چەکە لە ئاستی نێونەتەوەیییدا قەدەغە کراوە و بەھۆیەوە ژمارەیەکی زۆر لە ژنان و منداڵ و بەساڵاچووانی شاری فەللووجە گیانیان لەدەستداوە. دواتر شەڕیان کرد بۆ چوونە ناو شارەکانی حەدیسە و ئەلقائیم، لەو شەڕانەدا زیانیان بەرکەوت؛ بەڵام دوای چوونە ژوورەوەیان، بزووتنەوەی بەرخۆدان بە خێرایی جارێکی دیکە چالاک بووەوە. ناوچەی ئەنبار بە دژواری کۆنتڕۆڵکردنی و بێتوانایی ھێزەکانی ئەمریکا بۆ سەپاندنی کۆنترۆڵی خۆیان بەسەریدا ناسرابوو. ئەوان بەھۆی ڕەتکردنەوەی توندیانەوە ناچاربوون لەگەڵ سەرکردەکانی ھۆزەکان دانوستان بکەن بۆ دامەزراندنی ھێزی پۆلیسی ناوخۆیی بۆ کۆنترۆڵکردنی شارەکان بەھۆی ڕەتکردنەوەی داگیرکاری.

پارێزگای ئەنبار بەشێکە لە بەرزایییەکانی نیمچەدوورگەی عەرەبی. ڕووی شەپۆلاوییە، ھەندێک گردی بچووک و ژمارەیەکی زۆر دۆڵی تێدایە، وەک وادی وەحوران. بەھۆی بەرزی زەوییەکانی و نەبوونی ڕوەکی سروشتی، ڕووبەڕووی ڕووتبوونەوەی توند دەبێتەوە. ئاوی سەر ڕووی زەوی و ژێر زەوی، ھەروەھا با، زەوییەکە ھەمەچەشن دەکەن. بەرزترین بەرزایی بەرزایی ڕۆژاوا لە نزیک سنووری ئوردن دەگاتە سەرووی ٨٠٠ مەتر لە ئاستی دەریاوە، لە ناوچەی حەبانییە بۆ ٧٥ مەتر لە ئاستی دەریاوە دادەبەزێت. ڕووباری فورات ڕێگەی خۆی بە بەرزایی ڕۆژاوادا دەبڕێت، کە بەردەکانی وردە وردە بەرەو نزمایییەکانی تەرتار و حەبانییە و ڕەزازا دەڕۆن. لە ھەندێک ناوچەدا ڕێڕەوی ڕووباری فورات ناڕێک و بەردی کلسی و جیپسی بە درێژایی ڕێڕەوی ڕووبارەکە دەردەکەون.

ئاوھەوا

تایبەتمەندە بە کەشوھەوای نیمچەبیابانی و کەمی بارانبارین و جیاوازییەکی زۆر لە نێوان پلەی گەرمی شەو و ڕۆژ و شێداری کەم. پلەکانی گەرما لە وەرزی ھاویندا بۆ ٥٢ پلە بەرز دەبێتەوە، لە زستانیشدا بۆ ٩ پلە دادەبەزێت. با لە باکووری ڕۆژاوا و ھەندێک جار باشووری ڕۆژاوایە و زۆرترین خێرایی ٢١ م/چرکەیە. تێکڕای بارانبارین لە وەرزی زستاندا ١١٥ ملم دەبێت.