نانی ساجی

وێنەی نان ساجی لە دێییەک لە نزیکی جوانڕۆ

نان ساجی یان نانی ھەورامی نانێکی زۆر ناسکی تایبەتی کوردەوارییە کە بە ئاردی گەنم دروست دەکرێت و لە سەر ساج دەبرژێت. ئەم نانە مێژوویەکی کۆنی لە کوردەواریدا ھەیە و لەبەر ئەوەی کە لە زۆرێک لە ناوچە ھەورامییەکاندا باو بووە، نانی ھەورامیشی پێ دەوترێ. لە ئێران بە ناوی پارێزگای کرماشانەوە تۆمار کراوە.لە ناوچە کەڵھوڕنشینەکانی کرماشان و ئیلام ئەم نانە بابە.

لای کوردانی کەڵھوڕ

نانی ساجی لەسەری کەرەستەیەکی کانزایی بەناوی ساج دەکۆڵێندرێت و بۆیە ناوی نانی ساجی لەسەری دانراوە. لە کوردانی کەڵھوڕ لە ناوچەکانی کرماشان و ئیلامی ڕۆژھەڵات و ھەروەھا خانەقینی باشووری کوردستان، نانی ساجی نانێکی زۆر بابە. چەند کاتژمێر بەر لە کۆڵاندن، ھەویری نانەکە لە سوێنەیەکی مسین یان ڕوویی کە خوانچەی پێ دەڵێن چێ دەکرێت. کاتێک ھەویرەکە ئامادە کرا، کوانێش دەبێ ئامادە بکرێت، کوانێ چاڵەیەکی گلۆرە کە لە ڕەشەماڵ یان چێشتخانە (مدوەخ) ھەڵکەنراوە و دەوراندەوری لەگەڵ بەرد و قوڕ دادەپۆشێنرێت و سێ دانە بەردی خڕت لە دەوری دەھێڵدرێت کە لە کوردیی باشووری کوچگانگی پێ دەڵێن. لەنێوی کوانێیەکە کەڵەدار دەھێڵدرێت و دادەیگیرسێنرێت و ساجەکە لەسەری کوچگانگ دادەنرێت. بەدوای ئەوەیکە ساجەکە داخ کرا، ھەویرەکە بە تەڕدەستی لەسەری ڕادەخرێت. بەدوای ئەوەیکە ھەویرەکە خۆی گیرا، بەرەوپشت دەکرێت.

نانی ساجی لای عەرەبەکان

نانی ساجی یەکێکە لە کۆنترین و ناسراوترین جۆرەکانی نانی نەریتی لە جیھانی عەرەبیدا. ئەم نانە بەوە جیادەکرێتەوە کە زۆر تەنکە و لەسەر ئامێرێکی کانزایی بازنەیی قۆقز کە پێی دەوترێت «ساج» ئامادە دەکرێت. ئەم نانە بەشێکی دانەبڕاوە لە کەلەپووری خواردنی عەرەبی، بەتایبەتی لە وڵاتانی شام، عێراق و نیمچەدوورگەی عەرەبی.

مێژوو و ژیانی کۆچەری

ڕەگ و ڕیشەی نانی ساجی دەگەڕێتەوە بۆ ژیانی کۆچەری و بەدەوییەکان لە بیابانەکانی ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست. بەھۆی ئەوەی ئامێری ساج سووکە و بە ئاسانی دەگوازرێتەوە، بۆ کۆچەرییەکان گونجاو بووە تا لە ھەر شوێنێک بن بە خێرایی ئاگری بۆ بکەنەوە و نانی لێ بنێن. ئەم نانە سمبوولی میواندۆستیی بەدەوییەکانە و زۆرجار لەگەڵ ژەمە سەرەکییەکاندا پێشکەش دەکرێت.

ناوە جیاوازەکان

ئەم نانە لە ناوچە جیاوازەکانی جیھانی عەرەبیدا بە چەندین ناوی جیاواز دەناسرێت: ١. لە سووریا، لوبنان، فەلەستین و ئوردن زۆرجار پێی دەوترێت «خبز المرقوق». ٢. لە ھەندێک ناوچەی تری شام بە «نانی شەراک» ناوی دەبەن کە بەشێکی سەرەکییە لە خواردنی نیشتمانیی ئوردنی «مەنسەف». ٣. لە وڵاتانی کەنداو و عێراقدا زیاتر بە «نانی ساج» یان «خبز الرقاق» دەناسرێت.

پێکھاتە و ئامادەکردن

پێکھاتەکانی نانی ساجی زۆر سادەن و تەنھا لە ئارد، ئاو، و کەمێک خوێ پێکدێن. ھەندێک جار کەمێک ھەوێنی تێدەکرێت، بەڵام زۆر کات بێ ھەوێن دروست دەکرێت بۆ ئەوەی زۆر تەنک دەربچێت.

پرۆسەی ئامادەکردنی بەوە دەست پێدەکات کە ھەویرەکە بۆ ماوەیەک دادەنرێت تا پشوو دەدات، پاشان گونکە دەکرێت. شارەزایی نانەواکە لەوەدا دەردەکەوێت کە چۆن گونکەکە بە دەستەکانی و لە ڕێگەی ھەوادا دەخولێنێتەوە تا دەبێتە پەڕەیەکی زۆر تەنک و گەورە، پاشان دەیخاتە سەر ساجە گەرمەکە کە لەژێریەوە ئاگری دار یان غازی بۆ کراوەتەوە. نانەکە بەھۆی تەنکییەکەیەوە لە چەند چرکەیەکی کەمدا دەبرژێت.

نانی ساجی لای فارس و گەلانی ئێران

نانی ساجی کە لە ئێراندا زۆرجار بە «نانی تیری» (Nan-e Tiri) دەناسرێت، پێگەیەکی تایبەتی لە کەلتووری خواردنی ئەو وڵاتەدا ھەیە. ئەم نانە زیاتر پەیوەستە بە ژیانی کۆچەری و گوندنشینەکانی ناوچەکانی زاگرۆس و ناوەڕاستی ئێران.

نانی تیری و کۆچەرییەکان

لە ناوچە جیاوازەکانی ئێران، بەتایبەتی لە لای خێڵەکانی «لوڕ»، «بەختیاری»، و خێڵە ڕەسەنەکانی پارێزگای فارس وەک «قەشقاییەکان»، ئەم نانە جۆری سەرەکیی نانە. بەھۆی ئەوەی ئەم نانە زۆر تەنکە و زوو وشک دەبێتەوە، دەتوانرێت بۆ ماوەیەکی درێژ ھەڵبگیرێت بەبێ ئەوەی تێکبچێت، ئەمەش بۆ کۆچەرییەکان زۆر گرنگ بووە چونکە لە کاتی گەشتکردندا نانەکەیان بۆ ماوەیەکی زۆر بۆ ماوەتەوە.

شێوازی ئامادەکردن

ئەو ئامێرانەی بۆ دروستکردنی ئەم نانە بەکاردێن بریتین لە: ١. ساج: ئەو قاپە ئاسنە قۆقزەی کە لەسەر ئاگر یان غاز دادەنرێت. ٢. تیر: دارێکی باریک و درێژە (ھاوشێوەی تیرۆکی کوردی) کە بۆ تەنککردنەوەی ھەویرەکە بەکاردێت. ٣. خوانچە: تەختەیەکی بازنەیییە کە ھەویرەکەی لەسەر پان دەکرێتەوە.

ھەویرەکە تەنھا لە ئارد و ئاو و خوێ پێکدێت. ژنانی خێڵەکان بە لێھاتووییەکی زۆرەوە ھەویرەکە ئەوەندە تەنک دەکەنەوە کە وەک کاغەزی لێ دێت، پاشان دەیخەنە سەر ساجە گەرمەکە.

تایبەتمەندیی نانەکە

ئەم نانە لە ئێراندا بەوە ناسراوە کە زۆر سووکە و ئاسان ھەرس دەکرێت. کاتێک نانەکە لەسەر ساجەکە لادەبرێت، ڕەق دەبێت، بەڵام پێش خواردن کەمێک ئاوی پێدا دەپرژێنن و لەناو قوماشێکی پاکدا دایدەنێن تا نەرم دەبێتەوە. لای فارسەکان و گەلانی تری ئێران، خواردنی ئەم نانە لەگەڵ پەنیر، سەوزە، و کەباب چێژێکی تایبەتی ھەیە.

سەرچاوەکان

نانی ھەورامی دەخرێتە لاوە؛ کوردستانی نوێ ٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.

چاوگنامە

• جەعفەربەیگی، خەسرەو. ٢٠٠٣. مردمشناسی قوم کرد با تکیە بر ایل کلھر (مرۆڤناسیی گەلی کورد بەپێی عەشیرەتی کەڵھوڕ)، کرماشان، چاپی یەکەم.