محەممەد تۆفیق وردی

محەممەد تۆفیق وردی

محەممەد تۆفیق وردی :(١٩٢٣–١٩٧٥) نووسەر، وەرگێڕ، چالاکی سیاسی، لەنەتەوەی کورد بووە.

سەرەتای ژیان و خوێندنی

محەممەد کوڕی تۆفیق کوڕی ڕەشید کوڕی وەھاب ئاغایە، «وردی» ناسناوی بووە و ١٩٢٣ لە گەڕەکی (بایزاغا)ی شارۆچکەی کۆیە لەدایک بووە. خوێندنی لەوێ دەست پێکردووە و ١٩٤١ ناوەندیی خوێندووە. دواتر خانەی مامۆستایانی بەغدای لە ١٩٤٤دا تەواوکردووە. بووە بە مامۆستا لە تەقتەق و قەڵادزێ- ١٩٤٥. ١٩٤٢ لەگەڵ چەند ھاوڕێیەکی بە نھێنی (کۆمەڵەی دەنگ)ی پێک ھێناوە.

چالاکی سیاسی

لەبەر چالاکیی سیاسیی، چەند جارێک گیراوە و لە وەزیفە دەرکراوە. لەسەر وتاری (فی بلد العجائب و الغرائب) کە لە ڕۆژنامەی "الأھالی"دا بڵاوی کردووەتەوە، ناچاری وازھێنان لە وەزیفە بووە؛ کە حکوومەتی میللیی کوردستان لە مەھاباد پێک ھێنراوە، دوادوایییەکانی ١٩٤٥ چووەتە ئەوێ، بە مامۆستای قوتابخانە دامەزراوە. لەسەر بڵاوکردنەوەی یەکەم ئەڵقەی (چمان دەوێ) لە ژمارە ٣ی ٧ی جۆزەردانی ١٣٢٥ی ڕۆژنامەی "ھاواری نیشتمان"دا، کە ڕەخنەی تێدا گرتووە لە کەمخوێندەواریی بەشێکی بەرچاوی مامۆستایانی قوتابخانە، بە فەرمانی محەممەد حوسێن خانی وەزیری ھێزی کوردستان خراوەتە زیندان. مەلا مستەفا بارزانی بۆی تێکەوتووە و بەردراوە. پاش ڕووخانی حکوومەتەکە، گەڕاوەتەوە بۆ عیراق، گیراوە و حوکم دراوە.

ڕۆژنامەی ڕێگا

ساڵانی پەنجا لەبەر جموجووڵی خۆی ناچار بووە ماڵ و منداڵی بەجێ بھێڵێ و بیسپێرێ بە ھاوڕێیانی نزیکی خۆی، بەڵام ناپاکیی لێ کراوە. دواجار لە ھاوسەرەکەی جیابووەتەوە. وردی پاش ١٤ی تەممووزی ١٩٥٨ براوەتەوە سەر وەزیفەی مامۆستایی. سەرەتای ساڵانی حەفتا ھاوکاری بەرھەڵستانی ڕژێمی شای ئێران بووە و لە ڕۆژنامەی "ڕێگا"ی زمانی حاڵیاندا بە کوردی، کاری کردووە و نووسیویە.

کۆچی دوایی

لە دوا ڕۆژانی تەمەنیدا، ژیانی بە نەداری و بێ خزمەتی گوزەراندووە، تا لە ٣ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٥دا پاش نەشتەرگەرییەک گیانی سپاردووە.

بەرھەمەکانی

وردی، لە ساڵانی چلەوە دەستی داوەتە نووسین و بڵاوکردنەوە. کەلەپووری میللی و شیعر و فۆلکلۆر و مێژووی کورد، جێی بایەخی بوون.

نووسینی لە ڕۆژنامە و گۆڤارەکانی وەک (گەلاوێژ، دەنگی گێتیی تازە، ھەتاو، دەنگی کورد، ڕۆژی نوێ، ڕێگا، ..)دا بڵاوبووەتەوە.

بەرھەمی لەچاپدراوی ئەمانەن:

• حەسەن و مریەم، دار المعرفة- بغداد، ١٩٥٥،
• ناسر و مار مار، دار المعرفة- بغداد، ١٩٥٥،
• منتخبات من قصائد الشاعر فیکتور ھیجو، دار المعرفة- بغداد، ١٩٥٥ (ترجمە)،
• ئەنجامی داوێن پیسی، چاپخانەی المعارف- بغداد، ١٩٥٦،
• من ڕوائع الأدب الکردی، بغداد، ١٩٥٦،
• ویستم ژن بێنم، دار المعرفة- بغداد، ١٩٥٦،
• القصة والأساطیر فی الأدب الکردی، بغداد، ١٩٥٧،
• دەنگی جەزائیر، دار المعرفة- بغداد، ١٩٥٧،
• سەرەتایەک لە مێژووی کورد، دار المعرفة- بغداد، ١٩٥٧ (وەرگێڕان)،
• لمحات من الأدب الصینی، بغداد، ١٩٥٧،
• گوڵی ناکام، چاپخانەی النور- بغداد، ١٩٥٧،
• شۆڕشی چواردەی تەممووز، چاپخانەی دار السلام- بغداد، ١٩٥٨،
• الأکراد الفیلیون فی التأریخ، مطبعة اللواء- بغداد، ١٩٥٨،
• تلألأ النور بین الظلام، مطبعة دار العودة- بغداد، ١٩٥٨،
• الأکراد فی الاتحاد السوفیاتی، مطبعة اللواء- بغداد، ١٩٥٩،
• کردستان المناضلة، مطبعة اللواء- بغداد، ١٩٥٩،
• خانزاد و لەشکری، چاپخانە الوفاء- بغداد، ١٩٦٠،
• قەڵای دمدم، چاپخانەی النجاح- بغداد، ١٩٦٠،
• چونی بارزانیان بۆ سۆڤیەت، چاپخانەی صلاح الدین- بغداد، ١٩٦١،
• فۆلکلۆری کوردی، بەشی ١، چاپخانەی دار التضامن- بغداد، ١٩٦١،
• فۆلکلۆری کوردی، بەشی ٢، چاپخانەی دار التضامن- بغداد، ١٩٦١،
• مامەیارەی قارەمان، چاپخانەی الوفاء- بغداد،
• بحث ودراسة عن الفولکلور الکردی، مطبعة الزعیم- بغداد، ١٩٦٢،
• قصائد رائعة للشاعرین الألمانیین شیلر وغوتە (ترجمة)، مطبعة الغری- النجف، ١٩٦٤،
• قصص شعریة کردیة فولکلوریة، مطبعة الارشاد- بغداد، ١٩٦٥،
• بانگی کوردستان، چاپخانەی المعارف- بغداد، ١٩٧٠،
• أقاصیص شعبیة کردیة، مطبعة الغری- النجف، ١٩٧٠،
• فۆلکلۆری کوردی، بەشی ٣، چاپخانەی القضاء- النجف، ١٩٧١،
• صفحات من نضال الشعب الکردی فی ایران، مطبعة الایمان- بغداد، ١٩٧١،
• قافلة الشھداء الأکراد والشعوب الایرانیة، مطبعة اللواء- بغداد، ١٩٧٢،
• مدینة کویسنجق والمصلح الاجتماعی ابراھیم صابر، مطبعة الامة- بغداد، ١٩٧٢،
• مەلا ئاوارەی قارەمان، چاپخانەی الآداب- النجف، ١٩٧٢،
• ھەندێ لە بەیت و ھەڵبەستەکانی عەلی بەردەشانی، چاپخانەی القضاء- النجف، ١٩٧٣،
• مذکراتی الصحفیة (ترجمة)، مطبعة دار السلام- بغداد، ١٩٧٣،
• نوروز وثورة کاوە الحداد، مطبعة الغری- النجف، ١٩٧٣،
• من ھو الفیلسوف وماذا یرید من الحیاة؟، مطبعة العانی- بغداد، ١٩٧٣،
• چیرۆک بۆ شانۆ، چاپخانەی الغری- النجف، ١٩٧٣،
• کەربازاڕی، چاپخانەی القضاء- النجف، ١٩٧٤،
• نماذج من التراث الشعبی الکردی، مطبعة الغری- النجف، ١٩٧٥.