داڤید بن گوریۆن

داڤید بن گوریۆن
داڤید بن گوریۆن
بە ییدیش: דוד יוסף גרין
لەدایکبوون	١٦ی تشرینی یەکەمی ١٨٨٦; Płońsk، پۆڵەندا
مردن	١ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٣ (٨٧ ساڵ ژیاوە); ڕامەت گان، ئیسرائیل
ناوی کاتی لەدایکبوون	Dawid Józef Grün
ھۆی مەرگ	جەڵدەی مێشک
شوێنی ناشتن	Midreshet Ben-Gurion
باوک	Avigdor Ben Gurion
ھاوسەر	Paula Ben-Gurion
منداڵ	Amos Ben-Gurion، Renana Leshem، Geula Ben-Eliezer
زمانەکانی ئاخاوتن	زمانی عیبری، زمانی یدیش، زمانی تورکی، زمانی پۆڵەندی
پیشە	سیاسەتوان، سەندیکاچی، zionist
بواری کار	سیاسەت، زایۆنیزم
پەروەردە	Istanbul University Faculty of Law، University of Warsaw، زانکۆی ئەستەمبوڵ
شوێنی کار	تێل ئەڤیڤ
ئەندامی حیزبی	Mapai، Rafi، National List، Workers of Zion، Labor Unity
ئایین	جوویەتی
بەشداربووە لە	declaration of Israeli independence
ناکۆکی	جەنگی جیھانیی یەکەم
شاکارەکان	Declaration of the Establishment of the State of Israel
ئەندامی	Histadrut، Jewish National Council
خەڵاتەکان	Bialik Prize، honorary doctor of Tel Aviv University، honorary citizen of Jerusalem
	لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

داڤید بن گوریۆن (١٦ی تشرینی یەکەمی ١٨٨٦ – ١ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٣) یەکەم سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل بوو، لەدوای مردنی لەلایەن گۆڤاری تایم وەک یەکێک لە ١٠٠ کاریگەرترین کەسی جیھان دیاریکرا.

لە پڵۆنسک لەدایکبووە، کە ئەوکات بەشێک بووە لە کۆنگرێسی پۆڵەندا، لە دایک و باوکێکی جووی پۆڵەندی، لە ساڵی ١٩٠٦ کۆچی کردووە بۆ ناوچەی فەلەستین لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی. بە وەرگرتنی ناوی بێن گۆریۆن لە ساڵی ١٩٠٩، بوو بە سەرکردەیەکی دیاری کۆمەڵگەی جوو لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا لە ساڵی ١٩٣٥ەوە تا دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٤٨، کە تا ساڵی ١٩٦٣ سەرکردایەتی دەکرد بە پشوویەکی کورت لە ساڵانی ١٩٥٤–١٩٥٥. خولیای بێن گۆریۆن بۆ زایۆنیزم لە سەرەتای ژیانیدا گەشەی سەند، ئەمەش وای لێکرد ببێتە سەرکردەیەکی سەرەکیی زایۆنی و سەرۆکی جێبەجێکاری ڕێکخراوی زایۆنیی جیھانی لە ساڵی ١٩٤٦.^[١]

لە ١٤ی ئایاری ١٩٤٨، بە فەرمی دامەزراندنی ئیسرائیلی ڕای گەیاند، و یەکەم کەس بوو کە ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی ئیسرائیل واژوو کرد، کە خۆی یارمەتیی نووسینی دابوو. لە ژێر سەرکردایەتیی بێن گۆریۆندا، جەنگی ١٩٤٨ی عەرەب–ئیسرائیل شاھیدی یەکگرتنی میلیشیا جیاوازەکانی جوو بوو بۆ ناو ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل (IDF)، سەرکەوتنی ئیسرائیل بەسەر کۆمکاری عەرەبی، و دەرکردن و ھەڵاتنی زۆرینەی دانیشتووانی عەرەبی فەلەستین. دواتر بە «باوکی دامەزرێنەری ئیسرائیل» ناسرا.^[٢] دوای جەنگەکە، بێن گۆریۆن وەک یەکەم سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل و وەزیری بەرگری کاری کرد. وەک سەرۆک وەزیران، یارمەتیی دروستکردنی دامەزراوەکانی دەوڵەتی دا، سەرپەرشتیی پڕۆژە نیشتمانییەکانی دەکرد کە ئامانجیان پەرەپێدانی وڵات بوو. ھەروەھا سەرپەرشتیی وەرگرتنی کۆچبەرانی جووی دەکرد. بەشێکی سەرەکیی ڕامیاریی دەرەوەی بریتی بوو لە باشترکردنی پەیوەندییەکان لەگەڵ ئەڵمانیای ڕۆژاوا لە ڕێگەی ڕێککەوتنی قەرەبووکردنەوە وەک قەرەبوویەک بۆ دەستبەسەرداگرتنی سەروەت و سامانی جووەکان لەلایەن نازییەکانەوە لە کاتی ھۆڵۆکۆست.^[٣]

لە ساڵی ١٩٥٤ لە پۆستی سەرۆک وەزیران و وەزیری بەرگری دەستی کێشایەوە بەڵام وەک ئەندامێکی کنێسێت مایەوە. لە ساڵی ١٩٥٥ وەک وەزیری بەرگری گەڕایەوە دوای کێشەی لاڤۆن و دەستلەکارکێشانەوەی پینھاس لاڤۆن. دواتر لەو ساڵەدا دووبارە بووەوە بە سەرۆک وەزیران، دوای ھەڵبژاردنەکانی ١٩٥٥. پشتگیریی ئۆپەراسیۆنە تۆڵەسەندنەوەکانی ئیسرائیلی دەکرد بۆ ھێرشە گەریلاکانی عەرەب و داگیرکردنی میسر، شانبەشانی بەریتانیا و فەڕەنسا، لە کاتی قەیرانی سوێس لە ساڵی ١٩٥٦. لە ساڵی ١٩٦٣ لە پایەکەی کشایەوە، و لە ساڵی ١٩٧٠ لە ژیانی ڕامیاری خانەنشین بوو. پاشان گواستییەوە بۆ «کۆخە» نزمەکەی لە سدی بۆکێر، کە کێبوتزێکە لە بیابانی نەگێڤ، کە تا مردنی لەوێ ژیا. دوای مردنی، بێن گۆریۆن لەلایەن گۆڤاری «تایم»ەوە وەک یەکێک لە ١٠٠ گرینگترین کەسایەتیی سەدەی بیستەم ناوی ھێنرا.

ژیان

منداڵی و خوێندن

دەیڤید بێن گۆریۆن لە پڵۆنسک لەدایکبووە لە کۆنگرێسی پۆڵەندا—کە ئەوکات بەشێک بووە لە ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا، لە دایک و باوکێکی جووی پۆڵەندی. باوکی، ئەڤیگدۆر گرون، «pokątny doradca» (ڕاوێژکاری نھێنی) بوو، ڕێنوێنیی کڕیارەکانی دەکرد لە ڕێگەی سیستمی یاساییی ئیمپراتۆری کە زۆرجار گەندەڵ بوو.^[٤] دوای بڵاوبوونەوەی «Der Judenstaat»ی تیۆدۆر ھێرتزل لە ساڵی ١٨٩٦، ئەڤیگدۆر گرووپێکی زایۆنی بە ناوی «بنی زیۆن»—منداڵانی زیۆن، ھاو-دامەزراند. لە ساڵی ١٩٠٠دا ژمارەی ئەندامانی ٢٠٠ کەس بوو.^[٥] دەیڤید بچووکترینی سێ کوڕ بوو کە برا و خوشکێکی لە خۆی گەورەتریان ھەبوو. دایکی، شەیندێل (بریتمان)،^[٦] بەھۆی ژەھراویبوونی خوێنەوە کۆچی دوایی کرد دوای مردەوڵدبوونێک لە ساڵی ١٨٩٧. ئەوە یازدەھەمین دووگیانیی ئەو بوو.^[٧] باوکی دوای دوو ساڵ دووبارە ھاوسەرگیریی کردەوە.^[٨] بڕوانامەی لەدایکبوونی بێن گۆریۆن، کە لە ساڵی ٢٠٠٣ لە پۆڵەندا دۆزرایەوە، ئاماژەی بەوە کردووە کە برایەکی دووانەی ھەبووە کە کەمێک دوای لەدایکبوون کۆچی دوایی کردووە.^[٩] لە نێوان تەمەنی پێنج بۆ ١٣ ساڵیدا، بێن گۆریۆن چووە پێنج چەدەری جیاواز و ھەروەھا وانە زۆرەملێیەکانی ڕووسی. دوو لە چەدەرەکان «مۆدێرن» بوون و بە عیبری وانەیان تێدا دەگوترایەوە نەک ییدیش. باوکی نەیدەتوانی ناوی بێن گۆریۆن لە بێت میدراشی پڵۆنسک تۆمار بکات، بۆیە پەروەردەی فەرمیی بێن گۆریۆن دوای بار میتزڤاکەی کۆتایی ھات.^[١٠] لە تەمەنی ١٤ ساڵیدا ئەو و دوو ھاوڕێی گرووپێکی گەنجانیان بە ناوی «عەزرا» پێکھێنا، کە پەرەیان بە خوێندنی عیبری و کۆچکردن بۆ خاکی پیرۆز دەدا. گرووپەکە وانەی عیبرییان بۆ گەنجانی ناوچەکە دەگوتەوە و لە ساڵی ١٩٠٣دا پارەیان بۆ قوربانیانی کوشتارگەی کیشینێڤ کۆکردەوە. ژیاننامەنووسێک دەنووسێت کە «عەزرا» لە ماوەی ساڵێکدا ١٥٠ ئەندامی ھەبووە.^[١١] سەرچاوەیەکی جیاواز مەزەندە دەکات کە گرووپەکە زیاتر لە «چەند دەرزەنێک» ئەندامی نەبووە.^[١٢]

لە ساڵی ١٩٠٤ بێن گۆریۆن چوو بۆ وارشۆ، کە لەوێ ھیوای وابوو لە خوێندنگەی میکانیکی-تەکنیکیی وارشۆ کە لەلایەن ھیپۆلیت واوێلبێرگ دامەزرابوو، ناوی خۆی تۆمار بکات. بڕوانامەی پێویستی بۆ وەرگرتن نەبوو و دەستی کرد بە وانەوتنەوەی عیبری لە چەدەرێکی وارشۆ. بە ئیلھاموەرگرتن لە تۆڵستۆی ببووە ڕوەکخۆڕ.^[١١] تێوەگلای ڕامیاریی زایۆنی بوو و لە تشرینی یەکەمی ١٩٠٥ پەیوەندی بە پارتی کرێکارانی جووی سۆشیال-دیموکراتی نھێنی—«پۆعلی زیۆن» کرد. دوو مانگ دواتر نوێنەری پڵۆنسک بوو لە کۆنفرانسێکی ناوخۆیی.^[١٣] لە کاتێکدا لە وارشۆ بوو شۆڕشی ١٩٠٥ی ڕووسیا ڕوویدا و لە کاتی سەرکوتکردنی دواتردا لە شارەکە بوو؛ دووجار دەستگیرکرا، جاری دووەم بۆ ماوەی دوو ھەفتە ڕاگیرا و تەنھا بە یارمەتیی باوکی ئازاد کرا. لە کانوونی یەکەمی ١٩٠٥ گەڕایەوە بۆ پڵۆنسک وەک کارمەندێکی تەواووەختی پۆعلی زیۆن. لەوێ کاری دەکرد بۆ دژایەتیکردنی بوندی دژە زایۆنی کە ھەوڵیان دەدا بنکەیەک دابمەزرێنن. ھەروەھا مانگرتنێکی لەسەر بارودۆخی کار لە نێوان کرێکارانی جلوبەرگ ڕێکخست. بە بەکارھێنانی تاکتیکی ترساندن ناسرابوو، وەک وەرگرتنی پارە بە زۆر لە جووە دەوڵەمەندەکان لەژێر ھەڕەشەی چەک بۆ کۆکردنەوەی پارە بۆ کرێکارانی جوو.^[١٤]^[١٥]^[١٦]

بێن گۆریۆن لە یاداشتەکانیدا باسی شارۆچکەکەی کردووە و دەڵێت:

بۆ زۆربەمان، ھەستی دژە جوو پەیوەندییەکی کەمی بە تەرخانکردنی خۆمان [بۆ زایۆنیزم] ھەبوو. من خۆم ھەرگیز تووشی چەوسانەوەی دژە جوو نەبووم. پڵۆنسک بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش لێی بەدوور بوو... لەگەڵ ئەوەشدا، و پێم وایە ئەمە زۆر گرینگ بوو، پڵۆنسک بوو کە زۆرترین ڕێژەی جووی ڕەوانەی ئێرێتز ئیسرائیل کرد لە ھەر شارۆچکەیەکی پۆڵەندا کە ھاوپێوانەی بێت. ئێمە بۆ ھۆکاری نەرێنی کۆچمان نەکرد بەڵکو بۆ مەبەستی ئەرێنیی دووبارە بونیادنانەوەی نیشتمانێک... ژیان لە پڵۆنسک بە ڕادەیەکی تەواو ئاشتییانە بوو. سێ کۆمەڵگەی سەرەکی ھەبوون: ڕووسەکان، جووەکان و پۆڵەندییەکان... ژمارەی جووەکان و پۆڵەندییەکان لە شارەکەدا نزیکەی یەکسان بوو، نزیکەی پێنج ھەزار کەس بۆ ھەر لایەک. بەڵام جووەکان گرووپێکی چڕ و ناوەندییان پێکھێنابوو کە ناوچە ناوەکییەکانیان داگیرکردبوو، لە کاتێکدا پۆڵەندییەکان پەرش و بڵاوتر بوون، لە ناوچە دوورەدەستەکاندا دەژیان و تێکەڵی جووتیاران دەبوون. لە ئەنجامدا، کاتێک باندێکی کوڕانی جوو تووشی باندێکی پۆڵەندی دەبوون، ئەمانەی دوایی نزیکەی بە نائومێدی نوێنەرایەتیی یەک گەڕەکیان دەکرد و بەم شێوەیە لە توانای شەڕکردندا لاوازتر بوون لە جووەکان کە تەنانەت ئەگەر ژمارەشیان لە سەرەتادا کەم بوایە، دەیانتوانی بە خێرایی بانگی ھێزی یارمەتیدەر لە تەواوی ناوچەکە بکەن. دوور لەوەی لێیان بترسین، ئەوان زیاتر لێمان دەترسان. بە گشتی پەیوەندییەکان دۆستانە بوون، ھەرچەندە دوورەپەرێز بوون.^[١٧]

لە پاییزی ١٩٠٦ پۆڵەندای بەجێھێشت بۆ ئەوەی بچێتە فەلەستین. لەگەڵ خۆشەویستەکەی، ڕاشێل نێلکین و دایکی، ھەروەھا لەگەڵ شڵۆمۆ زێماخ، ھاوڕێی لە «عەزرا» گەشتی کرد. گەشتەکەی لەلایەن باوکییەوە دابین کرا.^[١٨]

ساڵانی کۆتایی و کۆچی دوایی

بێن گۆریۆن لە ساڵی ١٩٧٠ لە ڕامیاری خانەنشین بوو و ساڵانی کۆتایی تەمەنی لە ماڵێکی ساکاردا لە کێبوتزی سدی بۆکێر بەسەر برد، و کاری لەسەر مێژوویەکی ١١ بەرگیی ساڵانی سەرەتای ئیسرائیل دەکرد. لە ساڵی ١٩٧١دا، لە کاتی جەنگی پەکخستندا سەردانی پێگەکانی ئیسرائیلی کرد لە درێژاییی کەناڵی سوێس.

لە ١٨ی تشرینی دووەمی ١٩٧٣، کەمێک دوای جەنگی یۆم کیپوور، بێن گۆریۆن تووشی خوێنبەربوونی مێشک بوو، و گواسترایەوە بۆ ناوەندی پزیشکیی شیبا لە تێل ھاشۆمێر، ڕەمات گان. باری تەندروستیی لە ٢٣ی تشرینی دووەمدا دەستی بە خراپتر بوون کرد و دوای چەند ڕۆژێک، لە ١ی کانوونی یەکەمدا کۆچی دوایی کرد.^[١٩] تەرمەکەی لەناو کۆمەڵگەی کنێسێتدا دانرا پێش ئەوەی بە ھەلیکۆپتەر بۆ سدی بۆکێر بگواسترێتەوە. زەنگی ئاگادارکردنەوە لە سەرانسەری وڵاتدا لێدرا وەک نیشانەیەک بۆ کۆچی دوایی ئەو. لە تەنیشت پاوڵای ھاوسەری لە پارکی نیشتمانیی گۆڕی بێن گۆریۆن لە میدرێشێت بێن گۆریۆن نێژرا.

سەرچاوەکان

↑ Brenner، Michael؛ Frisch، Shelley (نیسانی ٢٠٠٣). Zionism: A Brief History. Markus Wiener Publishers. لاپەڕە ١٨٤.
↑ «1973: Israel's founding father dies». BBC. ١ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٣. لە ٣١ی ئابی ٢٠١٨ ھێنراوە.
↑ George Lavy, "Germany and Israel: moral debt and national interest" (1996) p. 45
↑ Teveth, Shabtai (1987) "Ben-Gurion. The Burning Ground. 1886–1948". Houghton Mifflin. ISBN 978-0-395-35409-4. p. 7
↑ Segev, Tom (2018–2019 translation Haim Watzman) "A State at Any Cost. The Life of David Ben-Gurion". Apollo. ISBN 978-1-78954-463-3. pp. 24, 25
↑ «Avotaynu: The International Review of Jewish Genealogy». G. Mokotoff. ٣١ی ئابی ٢٠١٨. لە ٣١ی ئابی ٢٠١٨ ھێنراوە – لەڕێگەی Google Books.
↑ Segev (2019). pp. 20, 21
↑ Teveth (1987). p. 3
↑ Tsahar Rotem (١٨ی نیسانی ٢٠٠٣). «Ben-Gurion may have been a twin». Haaretz. لە ڕەسەنەکە لە ١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ ئەرشیڤ کراوە.
↑ Teveth (1987). pp. 12–13
1 2 Teveth (1987) p. 14
↑ Segev (2019). p. 23
↑ Teveth (1987). pp. 28, 30
↑ Segev (2019) pp. Warsaw 32, 35, college rejection 41, 1905 revolution 43, Poalie Zion 46, prison 47, labor boss 49
↑ Teveth (1987). pp. revolution 25, Poale Zion 28,31, gunman 30
↑ Adam Shatz, "We Are Conquerors", "London Review of Books" Vol. 41 No. 20, 24 October 2019
↑ Memoirs: David Ben-Gurion (1970), p. 36.
↑ Teveth (1987). pp. 35, 36 Shlomo Zemach, Rachel Nelkin + her mother
↑ "The Evening Independent" (1 December 1973 issue)

[1] Brenner، Michael؛ Frisch، Shelley (نیسانی ٢٠٠٣). Zionism: A Brief History. Markus Wiener Publishers. لاپەڕە ١٨٤.

[2] «1973: Israel's founding father dies». BBC. ١ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٣. لە ٣١ی ئابی ٢٠١٨ ھێنراوە.

[3] George Lavy, "Germany and Israel: moral debt and national interest" (1996) p. 45

[4] Teveth, Shabtai (1987) "Ben-Gurion. The Burning Ground. 1886–1948". Houghton Mifflin. ISBN 978-0-395-35409-4. p. 7

[5] Segev, Tom (2018–2019 translation Haim Watzman) "A State at Any Cost. The Life of David Ben-Gurion". Apollo. ISBN 978-1-78954-463-3. pp. 24, 25

[6] «Avotaynu: The International Review of Jewish Genealogy». G. Mokotoff. ٣١ی ئابی ٢٠١٨. لە ٣١ی ئابی ٢٠١٨ ھێنراوە – لەڕێگەی Google Books.

[7] Segev (2019). pp. 20, 21

[8] Teveth (1987). p. 3

[9] Tsahar Rotem (١٨ی نیسانی ٢٠٠٣). «Ben-Gurion may have been a twin». Haaretz. لە ڕەسەنەکە لە ١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ ئەرشیڤ کراوە.

[10] Teveth (1987). pp. 12–13

[Teveth_1987_p.14-11] 1 2 Teveth (1987) p. 14

[12] Segev (2019). p. 23

[13] Teveth (1987). pp. 28, 30

[14] Segev (2019) pp. Warsaw 32, 35, college rejection 41, 1905 revolution 43, Poalie Zion 46, prison 47, labor boss 49

[15] Teveth (1987). pp. revolution 25, Poale Zion 28,31, gunman 30

[Shatz-16] Adam Shatz, "We Are Conquerors", "London Review of Books" Vol. 41 No. 20, 24 October 2019

[17] Memoirs: David Ben-Gurion (1970), p. 36.

[18] Teveth (1987). pp. 35, 36 Shlomo Zemach, Rachel Nelkin + her mother

[19] "The Evening Independent" (1 December 1973 issue)

[١]

[٢]

[٣]

[٤]

[٥]

[٦]

[٧]

[٨]

[٩]

[١٠]

[١١]

[١٢]

[١٣]

[١٤]

[١٥]

[١٦]

[١٧]

[١٨]

[١٩]