حەجی جندی

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search

حەجی جندی نووسەر و زمانناسێکی کوردە، لە ساڵی ١٩٠٨ی زایینی لە گوندی ئەمەنچاییری ناوچەی دیگۆر سەر بە دەڤەری قەرسی باکووری کوردستان لە دایک دەبێ. ساڵانی شەڕی جیھانی یەکەم ئەو دەچێتە ئەرمەنستان و پاشان ساڵی ١٩١٩ دیسان دەگەڕێتەوە بۆ گوندی خۆیان کە تاڵان و وێران کراوە. لەو ساڵەدا ئەمریکییەکان لە قەرس سێویخانە (شوێنی ڕاگرتنی منداڵانی ھەتیو) دەکەنەوە و حەجی لەگەڵ برا بچووکەکەی دەکەونە ئەو سێویخانە. کاتێ کە تورکەکان ھێرش دەکەنە سەر قەرس، ئەمریکییەکان ئەوان بە شەمەندەفەر دەگوازنەوە بۆ گوموریە. پاش ئەوەی حەجی لە سێویخانە، قوتابخانە تەواو دەکا، حەجی جندی دەچێتە پەیمانگای پەروەردە و ساڵی١٩٢٩ لەوێ تەواو دەبێ. پاشان ئەو لە دوو گوندی کوردنشینی قوداخساز و جامووشڤانێ لە ئەرمەنستان دەبێتە مامۆستای قوتابخانە و بە دەم ئەوەوە سەر لە نوێ فێری زمانی کوردی دەبێ.

لەو ساڵانەدا ئەو دەست بە ئامادەکردنی نموونەی فۆلکلۆری کوردی و کاری وەرگێڕان دەکا و بەرھەمی نووسەرانی ئەرمەنی سەبارەت بە تەندروستی وەردەگێڕێتەوە سەر زمانی کوردی. لە ساڵی ١٩٣٠یەوە دەچێتە پەیمانگای زمانزانی زانکۆی ئەریڤانی ئەرمەنستان و لە ساڵی١٩٣٢ەوە لە ئەنیستیتۆی مێژووی چاندی مەتریالی (مادی) دەست بە لێکۆڵینەوەی زانستی دەکا. لە ڕاستیدا ساڵانی ٣٠یی زایینی دەورانێکی زێڕین بوو بۆ کوردانی ئەرمەنستان و حەجی جندی بە تایبەت دەکەوێتە ناو کار و خەباتی زانستی. ساڵی ١٩٣٠ لە پەیمانگای پەروەردەی ئەریڤانێ بەشی کوردی دەکرێتەوە و جندی لەوێ دەبێتە مامۆستای زمانی کوردی.

لەو ساڵەدا ھەروەھا لە ئەریڤان دەست بە وەشاندنی ڕۆژنامەی "ڕیا تەزە-Riya Teze" دەکرێ و جندی دەبێتە سەرۆکی بەشی وێژە و چاندی ئەو ڕۆژنامە و یەکەمین بەرھەمی خۆی لەوێ بڵاو دەکاتەوە. ھەروەھا لە ساڵی ١٩٣٠ ھەتا ١٩٣٧یش ئەو بەرپرسی ڕادیۆی کوردی ئەرمەنستان بوو. حەجی جندی ھەروەھا ئامادەکاری یەکەمین کۆنفرانسی کوردناسی بوو کە ساڵی١٩٣٤ لە ئەریڤان پێک ھات و پسپۆڕان لە ئەریڤان، مۆسکۆ، لێنینگراد و تفلیس بەشداری ئەو کۆنفڕانسە بوون، لەو کۆنفڕانسە ھەروەھا مامۆستایانی زمانی کوردی لە ئەرمەنستان، ئازەربایجان و تورکمانستان بەشدار بووبوون. ساڵی١٩٤٠ جندی تێزی دکتوری خۆی لە سەر ناوی " کەڕ و کولکێ سلێمانێ سلیڤی" پێشکەش دەکا. لە ساڵانی جەنگی جیھانی دوویەم، فۆلکلۆری نیشتمان پەروەری کوردی کۆوە دەکا و لە دوو کتێبدا بڵاوی دەکاتەوە. ئەگەر ئێمە ساڵانی بەندیخانەی حەجی جندی لێ دەر کەین، جندی لە ساڵی ١٩٣٦ ھەتا ١٩٥٩ لە ئەنیستیتۆی زانستی لە سەر زمان و مێژوو کار دەکا، کە مژاری لێکۆڵینەوەکانی فۆلکلۆر زمان و وێژەی کوردی بوون.

حەجی جندی ١ی گوڵانی ساڵی١٩٩٠ لە شاری ئەریڤانی ئەرمەنستان کۆچی دوایی کرد و میراتێکی مەزنی بۆ گەلی کورد و نیشتمانمان کوردستان لە پاش خۆی بە جێھێشت، یادی بەرز و بەڕێز.

حەجی جندی نیزیک ٦٠ کتێبی نووسیوە کە زۆربەیان لە سەر فۆلکلۆر، زمان و وێژەی کوردین.

بەرھەمەکانی[دەستکاری]

بە گشتی ٨ کتێبی پەروەردەیی، ١٩ کتێبی زمان و وێژەی کوردی بۆ قوتابخانە، ٥ کتێبی داستانی کوردی دەگەڵ لێکۆڵینەوە، ١٦ کتێبی فۆلکلۆر، ٢ کتێبی ڕێزمان و ٢ کتێبی لە سەر وێژەی کوردانی ئەرمەنستان و کۆمەڵە شیعری کوردی، لە جندی بە جێماوە. ھەندێک لە بەرھەمەکانی:

  1. ھەواری، ڕۆمان، ١٩٦٧، ئەرمەنستان.
  2. فۆلکلۆری کورمانجی، ١٩٣٦.
  3. کلامی کوردیی گەلەری، ١٩٣٦.
  4. کەر و کولکێ سلێمان سلیڤی، لێکۆڵینەوە، ١٩٤١.
  5. فۆلکلۆری کوردی، ١٩٤٧.
  6. کورئوغلی بە کوردی، ١٩٥٣.
  7. لێکۆڵینەوەی لە سەر مەم و زین، ١٩٥٦.
  8. بەیت سەرھاتی کوردی، ١٩٦٢.
  9. کلامی جەماعەتا کوردایێ ئێراق، ١٩٧٥.
  10. تێکست و لێکۆڵینی ڕۆستەمی زاڵی کوردی، ١٩٧٧.
  11. تێکست و لێکۆڵینی یوسف و زولەیخا، ٢٠٠٣.

و ھتد...