تورکستانی ڕۆژھەڵات

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
تورکستانی ڕۆژھەڵات
Xinjiang regions simplified.png
بەشێکە لەچین
وڵاتچین
دابەشکاریی کارگێڕیچین
نەژادئویغور
ئاڵای تورکستانی ڕۆژھەڵات
(Kök Bayraq )
دروشمی تورکستانی ڕۆژھەڵات

تورکستانی ڕۆژھەڵات (بە ئویغوری: شەرقىي تۈركىستان) بەشێکە لە ناوچەی ئاسیای ناوەڕاست و دەکەوێتە ویلایەتی سین کیانگ لە چین زۆرێک لە گرنگترین و مێژووییترین شارەکانی جیهانە، کە بریتین لە کاشغەر، خێتن، یارکەند، تۆرفان، کووچە و ئووروومچی. مارکۆ پۆلۆ ساڵی ١٢٧٢ گەشتیاری بەناوبانگی ئیتالی چوو بۆ تورکستان. تورکستان ناوی کوردی ناوچەکەیە، چینییەکان زۆربەی ناوچەی ڕۆژاوا ( سین کیانگ ) بەکار ئەهێنن و ئۆیغوورەکان ناوی تورکی ئاڵتی شار ( شەش شار ) بەکار ئەهێنن.[١][٢]

جوگرافیا[دەستکاری]

نەخشەی شارە گەورەکانی تورکستانی ڕۆژھەڵات
نێزیکی شاڕێ قەرە قۆرووم لە پارێزگای سین کیانگ (تورکستانی چین)
دەریاچەی تیان چی
ColourfulBeach.jpg
کێوی قزل تاق
کێوی پامیر و کێوی مووستاق ئاتا

پارێزگای سەربەخۆی سین کیانگ(ئوغورستان) بەشێکە لە ناوچەی گەورەی چین کە دەکەوێتە باکووری ڕۆژاوای وڵاتەکەوە. شارەکانی پێشەنگی ئەو شارانە بریتین لە، کاشغەر، خێتن، ئاق سوو، یرکەند، تۆرفان، کووچە و ئووروومچی.

دانیشتووان[دەستکاری]

زۆربەی دانیشتووانی هەرێمەکە ئۆیغوورن و لە ئیسلامی سوننە پەیرەوی دەکن.

سیاسەت[دەستکاری]

لە ساڵی ١٩٤٩ەوە کە حکوومەتی ناوەندی چین ئەو ناوچانەیان داگیرکرد، بەو سیاسەتانەی ئاسایش بە ئامانجی زیادکردنی دەسەڵات لەسەر سنوورەکانی ئێستای ئۆکسینتال بۆ سەرکوتکردنی ئازادیخوازان و موسڵمانە ڕەسەنەکانی ئەم پارێزگا خۆسەرە، قوماشی نەژادی ناوچەکەی گۆڕی بە نیشتەجێکردنەوەی هان چینی کە ژمارەی دانیشتوانی بە بەردەوامی لە زیادبووندایە.[٣][٤]

هیومان ڕایتس وۆچ راپۆرتی پێشێلکاری بەرفراوانی مافی موسوڵمانان لە هەرێمی خۆسەر جیانگیان چەند ڕێکخراوێکی مافی مرۆڤ لە مانگی ئابی ٢٠١٧ لە کۆبوونەوەی کۆمیتەی نەتەوە یەکگرتووەکان دژی نەژادپەرستی لە ژنێڤ لەسەر موسوڵمانانی ئویغور و کەمایەتیە ڕەسەنەکانی دیکە لە پارێزگای سین کیانگ، لە کۆبوونەوەی کۆمیتەی نەتەوە یەکگرتووەکان دژی نەژادپەرستی لە ژنێڤ، دەڵێن: "ئەم موسوڵمانانە بە بەبەها و پێگەی سیاسی خۆیان لە دووبارە ڕاهێنان یان کامپی دەستبەسەرداگیراودا ڕادەگیرێت" نزیکەی ١٣ ملیۆن ئۆیغوور، کازاخ، تاجیک، پامیری و کەسانی دیکەی ڕەسەنی هەرێمەکە لە کەمپەکان بەبێ دادگایی کردن بەڕێوەدەبرن".[٥][٦][٧]

کۆتایی سەدەی بیستەم[دەستکاری]

لە کۆتایی شەڕی ناوخۆی چین لە ساڵی ١٩٤٩ دا بە دانی دەوڵەتی دابەشکراوی سەنجان لە نێوان هێزەکانی پارتی نەتەوەیی چین و جوداخوازەکانی کۆماری تورکستانی ڕۆژهەڵات، سەرکردایەتی کۆمۆنیستی چینی هەردوو حکوومەتیان ڕازی کرد بە خۆبەدەستەوەدان و ڕازی بوون بە پەیوەندیکردن بە حکوومەتی کۆماری گەلی چینەوە، هەروەها دانوستانیان کرد لەسەر دامەزراندنی حکومەتی هەرێمی کۆمۆنیستی لە ینینگ و دێهوا. لە ١ی ئۆکتۆبەری ساڵی ١٩٥٥ دا، ماو زێدۆنگ، ڕێبەری کۆماری گەلی چین، سینجانی بە "هەرێمی سەربەخۆی ئۆیغوور" ناوبرد.[٨] دروستکردنی ناسنامەیەکی ئیگوری پەیوەست بە هەرێم، نیگەران بوو لەوەی کە ناسنامەی ئۆیغووری خۆماڵی یان ناوخۆیی لەسەر بنەمای ناوچەکانی نیشتەجێبوونیان گۆڕیوە هەرچەندە یەکێتی سۆڤیەت لە سەرەتادا هەوڵی دا بڵاوکراوە مێژووییەکان ی تەواوکراو بە بەرنامەکانی خوێندن بۆ پاڵپشتی لە ڕیوایەتە مێژووییەکەی ئۆیغووری دوور خراوتەوە ، بەڵام پرۆگرامی خوێندنی ئۆیغووری زیندوو کرد دوای ئەوەی کێشەی سۆڤیەت - چینی لە دەیەی ١٩٦٠ دا وەک بەشێک لە جەنگە ئایدیۆلۆژییەکەی دژ بە چین.[٩]

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ "The Times & The Sunday Times". web.archive.org. 2020-05-22. Retrieved 2021-07-04.
  2. ^ "China's "War on Terror": September 11 and Uighur Separatism | Foreign Affairs". web.archive.org. 2014-12-11. Retrieved 2021-07-04.
  3. ^ سلیمی, حسین; هفت‌آبادی, مریم (2009-01-20). "ملاحظات امنیتی- سیاسی چین در آسیای مرکزی (2005- 1991)". مطالعات اوراسیای مرکزی. 1 (2). ISSN 2008-0867.
  4. ^ Welle (www.dw.com), Deutsche. "ناآرامی در غرب چین حدود ۱۰۰ کشته برجای گذاشت | DW | 03.08.2014". DW.COM (بە فارسی). Retrieved 2021-07-04.
  5. ^ Welle (www.dw.com), Deutsche. "«نسل‌کشی فرهنگی» اویغورها توسط حکومت چین | DW | 19.09.2018". DW.COM (بە فارسی). Retrieved 2021-07-05.
  6. ^ "قدردانی مسلمانان اویغور از حمایت‌های ترکیه | TRT Persian". www.trt.net.tr (بە فارسی). Retrieved 2021-07-05.
  7. ^ "تظاهرات مردم قونیه علیه سرکوب تُرک‌های اویغور توسط چین". www.aa.com.tr. Retrieved 2021-07-05.
  8. ^ "إنشاء «Psychology Press» - ويكيبيديا". ar.wikipedia.org (بە عەرەبی). Retrieved 2021-07-05.[بەستەری مردوو]
  9. ^ "دار بريل للنشر", ويكيبيديا (بە عەرەبی), 2021-05-04, retrieved 2021-07-05