ئۆڕۆڕا

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
ئۆڕۆڕای باکووری

ئۆڕۆڕا (بە ئینگلیزی: Aurora) دیاردەیەکی سرووشتی سەرسوڕهێنەرە کە لە جەمسەرەکانی زەویدا ڕوودەدا. ئۆڕۆڕا بە شێوەی هەور و تیشکی ڕەنگاوڕەنگ کە بەدرێژایی ئاسمان سەمادەکەن دەردەکەوێت.[١] وە دوو جۆری هەیە: ئۆڕۆڕای باکووری (Aurora borealis) کە لە جەمسەری باکووری زەوی بەدیاردەکەوێت و ئۆڕۆڕای باشووری (Aurora australis). ئەمەشیان لە جەمسەری باشووری زەویدا بەدیار دەکەوێت.

ئۆڕۆڕا لەو کاتەدا درووست دەبێ کە ئەو تەنۆچکە بارگاویانەی کە لە خۆر دەردەچن قەڵغانی موگناتیسی زەوی دەبڕن و خۆیان بە گەرد و گەردیلەی ناو بەرگەهەوای زەوی دەکێشن. کە ئەوەش دەبێتە هۆی دەرپەڕینی ژمارەیەکی ئێگجار زۆری فۆتۆن، کە بە هەموویان ئۆڕۆڕا پێکدەهێنن.[٢]

هۆکار[دەستکاری]

سەرچاوەی وزەی ئۆڕۆڕا خۆرە. خۆر بە بەردەوامی تەنۆچکەی بارگاوی (بەزۆری پڕۆتۆن و نیوتڕۆن) دەوەشێنێت، کە بەرهەمی کارلێکە ناوکییەکانی ناو خۆرن. ئەو تەنۆچکانە بەناو بۆشایی ئاسماندا گەشت دەکەن بەرەو زەوی بە خێرایی ٣٠٠ بۆ ١٠٠٠ کم/چرکە. وە نزیکەی دوو یان سێ ڕۆژیان پێ دەچێت بۆ ئەوەی بگەنە زەوەی.[١]

کاتێک ئەو تەنۆچکانە دەگەنە زەوی، بواری موگناتیسی زەوی، یان ماگنێتۆسفێر، هەوڵی گەڕاندنەوەی ئەو تەنۆچکانە دەدات و بەمەش تەنۆچکەکان بەرەو جەمسەرەکانی زەوی ئاڕاستە دەکرێن،وەک چۆن کاتێک ئاوی ڕووبار دەگاتە بەردێک و بە دەوری بەردەکە دا دەڕوات، وە دەبنە هۆی گۆڕینی شێوەی باری موگناتیسی زەوی.[١][٣]

هەندێک جار ئەو تەنۆچکانە بەناو ماگنێتۆسفێردا تێپەڕدەبن و خۆیان بە گەرد و گەردیلەکانی ناو بەشی سەرەوەی بەرگەهەوای زەوی دەکێشن. کە تەنۆچکەکان خۆیان بە گەردیلەکاندا دەکێشن (بە زۆری O, N, N2)، وزەکانیان دەگوازرێتەوە بۆ گەردیلەکان و بەمەش گەردیلەکان دەورووژێن و فۆتۆنێک دەردەدەن بۆ ئەوەی بگەنەوە حاڵەتی جێگیری خۆیان.[١]

Pictures of the aurora australis
چەند وێنەیەکی ئۆڕۆڕای باشووریی و باکووری، کە هەندێکیان ڕووناکی دەگمەنی سوور و شین یان تێدایە.

کاتێک تەنۆچکەکان بەر گەردی ئۆکسجین دەکەون، ڕەنگی سەوز و سوور درووست دەبن و کاتێکیش بەر نایترۆجین دەکەون ڕەنگی شین و مۆر و پەمەیی درووست دەبێت.[١][٢][٣] سەوز باوترین ڕەنگی ئۆڕۆڕایە، لە دوای ئەویش پەمەیی، تێکەڵەیەکی سەوز و سوری کاڵ، سوور، زەرد وە شین دێن.[٣]

کات[١][دەستکاری]

لە هەندێک شوێنی زەوی ئۆڕۆڕا بەنزیکەیی هەموو ڕۆژێک دەتواندرێ ببیندرێ، بەڵام ئەو هۆکارانە ئەگەری بینینی ئۆڕۆڕا زیاد دەکەن:

دەم: لەبەر ئەوەی تینی ڕووناکی ئۆڕۆڕا نزمە، تەنیا لەشەودا دەتواندرێ ببیندرێ. وە هەروەها جوانترین نمایشەکانیش هەر بە شەو بەدیار دەکەون. بۆیە باشترین دەم بۆ بینی ئۆڕۆڕا لە ١١ی شەو تا ٢ی دوای نیوە شەوە.

وەرز: لە نیوەگۆی باکووری زەوی، باشترین وەرز بۆ بینینی ئۆڕۆڕا وەزی زستانە، لە هاوینان زۆربەی کات دونیا ڕووناکە، بۆیە زۆر بەکەمی ئۆڕۆڕا بەدیار دەکەوێت.

چالاکیی خۆر: چەند خۆر چالاکتر بێت، ئۆڕۆڕا زۆرتر دەبیندرێ لەسەر زەوی.

شوێن[دەستکاری]

ئۆڕۆڕا زۆرتر لە جەمسەرەکانی زەوی درووست دەبێت. ئەو ناوچەیەی ئۆڕۆڕای تێدا درووست دەبێت، پانییەکەی لە ١٠ بۆ ١٠٠٠ کم دەگۆڕێت. وە دوورییەکەشی دەگاتە ٣٠٠٠ کم لە جەمسەری موگناتیسیی زەوی. وە ئۆڕۆڕا لە بەرزی نێوان ٩٥ بۆ ١٠٠٠ کم درووست دەبێت، ئەمەش لەبەر ئەوەی لە بەرزایی خوار ٩٥ کیلۆمەتر بەرگەهەوا ئەوەندە چڕە کە خۆپێکداکێشانەکان لە نێوان تەنۆچکە بارگاوییەکان و گەردیلەکانی بەرگەهەوان ئەوەندە زۆر دەبێت کە لە کۆتاییدا لە جوڵە دەوەستن. وە لە بەرزایی زۆرتر لە ١٠٠٠ کیلۆمەتریش بەرگەهەوا زۆر تەنکە، بۆیە بەپێی پێویست بەریەککەوتن ڕوونادات.[١]

کە چالاکی خۆر زیاد دەکات نەک تەنها ڕۆشنایی ئۆڕۆڕا زیاد دەکات، بەڵکو ئۆڕۆڕا لە ناوچەیەکی فراوانتریش درووست دەبن. باشترین شوێنیش بۆ بینینی ئۆڕۆڕا ناوچەکانی باکووری کەنەدا، باکووری ڕووسیا، سکاندیناڤیا، و ئالاسکان.[١]

هەسارەکانی دیکە[دەستکاری]

جگە لە زەوی، چەند هەسارەیەکی دیکەش ئۆڕۆڕایان لەسەر درووست دەبێت. هەسارەی موشتەری و کەیوان ئۆڕۆڕایان لەسەر بینراوە کە هی ئەوان زۆر بەهێزترە لەوەی زەوی. هەروەها نێپتۆن و ئورانوس و ڤینوس و مەریخیش ئۆڕۆڕایان لەسەر ڕوودەدات.[٤]

پەراوێزەکان[دەستکاری]

  1. ١٫٠ ١٫١ ١٫٢ ١٫٣ ١٫٤ ١٫٥ ١٫٦ ١٫٧ "ئۆڕۆڕای باکووری". ئینسایکڵۆپیدیای زەوی
  2. ٢٫٠ ٢٫١ "چۆن ئۆڕۆڕای باکووری درووست دەبێت". سایتی Aurora Hunter
  3. ٣٫٠ ٣٫١ ٣٫٢ "ئۆڕۆڕای باکووری و باشووری". سایتی Boundless
  4. پۆڕتاڵی دەزگای بۆشاییناسیی ئەورووپی (ESA)