ئیساک نیوتۆن

لە ویکیپیدیاوە، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
سێر ئیساک نیوتۆن
Sir Isaac Newton
لێدوان=
وێنەی ئیساک نیوتۆن لەلایەن گۆدفری نێلەر لە ساڵی ١٦٨٩.
لە دایکبوون ٢٥ی کانوونی یەکەمی ١٦٤٢
مردن ٢٠ی ئازاری ١٧٢٧ (٨٤ ساڵ)
کێنسینگتۆن، میدڵسێکس، ئینگلتەرا
نیشتەجێ ئینگلتەرا
نەتەوە ئینگلیز
بواری زانستی فیزیا, بیرکاری, گەردوونناسی, فەلسەفەی سروشتی, کیمیا, ئایینزانی مەسیحی
شوێنی کار زانکۆی کامبریج
ڕۆیاڵ سۆسایتی
ڕۆیاڵ مینت
ڕاوێژکاری پەیمانگا ئیساک بارۆ[١]
بێنجامین پولین[٢]
قوتابییە دیارەکان ڕۆگەر کۆتس
ویلیام ویستۆن
ناسراو بە ھۆی Newtonian mechanics
Universal gravitation
Infinitesimal calculus
ڕوناکییزانی
Binomial series
شێوازی نیوتۆن
پرەنسیپە بیرکارییەکانی فەلسەفەی سروشتی
کاریگەر بووە بە هێنری مۆر
پۆلیش برێترێن
کاریگەری بووە لەسەر Nicolas Fatio de Duillier
جۆن کەیل
ئیمزا
Is. Newton

سێر ئیساک نیوتۆن (بە ئینگلیزی: Sir Isaac Newton) (٢٥ی کانوونی یەکەمی ١٦٤٢ -٢٠ی ئازاری ١٧٢٧)[٣] فیزیکزان، بیرکار، ئەستێرەناس، فەیلەسوفی سروشتی، کیمیاگەر و زانای ئیلاھیاتی خەڵکی ئینگلیز و لە پیاوانی ئەنجومەنی پادشایی بوو. نیوتۆن لە لایەن لێکۆڵەران و خەڵکی ئاسایییەوە وەکوو یەکێک لەو کەسانەی کە گەورەترین کاریگەریی لەسەر مێژووی مرۆڤ درووستکردوە دەناسرێت[٤].

ژیانی[دەستکاری]

نیوتۆن لە ووڵترۆپ مانۆری سەر بە ناوچەی لینکۆڵن شایەر لە دایکبووە کە باوکی کۆچی دوایی کرد ئەم لە سکی دایکیدا بووە بە سێ مانگ،[٥] پاش ئەوەی نیوتۆن تەمەنی بوو بە دوو ساڵ دایکی شویکردووە بە پیاویکی ترو نیوتۆنی لای نەنکی بەجێھێشت، نیوتۆن سەرەتای ژیانی بە کولە مەرگی و بەبێ دایک و باوک بەسەر برد، نەنکی ھەوڵێکی زۆری دا بۆ پێگەیاندن و خستنە بەر خوێندنی، لە سالی ١٦٦١دا دواناوەندی تەواو کرد و لە شاری کامبریج لە کۆلێجی ترینیتی وەرگیرا،[٦] ئەو کۆلێجەی کە نیوتۆن دەستی بە خوێندن کرد تیایدا لەسەر ڕێچکەی فەلسەفی ئەرەستوو دەیان خوێند، بەلام نیوتۆن حەزی بە لێکۆڵینەوەی فەیلەسووفەکانی ئەو سەردەمەی خۆی دەکرد وەکوو دێکارت و گالیلێو گالیلەی و کۆپەرنیکۆس و یۆھانس کێپلەر. لە ساڵی ١٦٦٥ دا نیوتۆن دەستی بە داڕشتنی بیردۆزێک کرد کە لە پاشە ڕۆژدا بە (ژمێرەزانی زۆر بچووک) ناسرا کە بەشێکە لە بیرکاری، پاش ئەوەی کە نیوتۆن بڕوانامەی زانکۆی بە دەستھێنا لەو ساڵەدا نەخۆشی پەتا لە ئەورووپا بڵاوبوەوە کە بە پەتا گەورەکەی لەندەن ناسراوە، کە بووە ھۆی داخستنی زانکۆکە،[٧] پاش بەجێھێشتنی زانکۆ نیوتۆن بۆ ماوەی دوو ساڵ لە ماڵەوە مایەوە و خۆی بە لێکۆڵینەوەی (ژمێرەزانی و ئاوێزە و یاسای کێشکردنی زەوییەوە) سەرقاڵ کرد و پەرەیدا بە بیردۆزەکانی.[٨] لە ساڵی ١٦٦٧ گەڕایەوە بۆ زانکۆی کامبریج و وەکو ھاوەڵی سیانەی پیرۆز کار بەدەست بوو.[٩]

ژیانی تایبەتی و مردن[دەستکاری]

نیوتۆن لە ژیانی خۆیدا ژنی نەھێناوە و کەسی لە پاش بەجێنەماوە.[١٠] دوا رۆژەکانی ژیانی خۆی لە شاری لەندەن بەسەر برد و ھەر لەو شارەش لە ڕۆژی ٢٠ی ئازاری ١٧٢٧ ماڵ ئاوایی لە جیھانکرد و لە گۆڕەپانی وێست مانچستەر ئابی تەرمەکەی بە خاک سپێردراوە.

سەلماندنی بیردۆزەکانی[دەستکاری]

نیوتۆن بیست و پێنج ساڵی دوایی تەمەنی خۆی لە دژایەتی کردنی لیبنزدا بەسەر برد کە یەکێک بوو لە نەیارانی ئەو، لیبنز ھەمیشە نیوتۆنی بە فێڵباز لە قەڵەم دەدا ئەویش ھەوڵی ئەوەی دەدا کە لە ڕێگەی سەلماندنی بیردۆزەکانیەوە بەر پەرچی لیبنز بداتەوە، لە ساڵی ١٦٧٠ بۆ سالی ١٦٧٢ نیوتۆن لێکۆڵینەوەیەکی چڕو پڕی لە سەر زانستی بینین ئەنجامدا و لە پاشانیش بەشێوەکی زانستیانە بۆچوونەکانی خۆی سەلماند ، جاریکی دیکە نیوتۆن بۆ لێکۆلیینەوە لەسەر ئەو بنەمایانەی کیبلر دایڕشتبوو لەسەر کایەی کێشکردنی زەوی دەستپێکردەوە پاش ئەوەی راوبۆچونی ھەردوو زانا (ھۆک و فلامیستد)ی سەبارەت بە دەرئەنجامەکانی لە لێکۆلینەوەکەی وەرگرت دەر ئەنجامی ئەو لیکۆلیینەوەیەی ئاشکراکرد کە یاساکانی جوڵەی لە خۆگرتبوو. لە ساڵی ١٧٠٣ دا نیوتۆن بە ھۆی شارەزاییەوە لە زانستی فیزیادا بو بە سەرۆکی ئەکادیمیای شاھانە، لە ساڵی ١٧٠٥ دا لەلایەن شاژنی بەریتانیای ئەو کاتەوە کە ناوی (ئان) بوو وەک ڕێزلێنانێک لە کارەکانی نازناوی سوار چاکی لێنرا.

زانستەکان[دەستکاری]

پەرتووکەکەی بەناوی "پرەنسیپە بیرکارییەکانی فەلسەفەی سروشتی" (بە لاتین: Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica) کە ساڵی ١٦٨٧ دەرچووە، بە یەکێک لەو پەرتووکانەی کە گەورەترین کاریگەریی لە سەر مێژووی زانستدا ھەبووە دەژمێردرێت و بناغەی بۆ بەشیکی گەورە لە میکانیکی کلاسیک داناوە. لەم پەرتووکەدا، نیوتۆن وەسفی یاسای ڕاکێشانی گەردوونی و ھەرسێ یاساکانی جووڵەی کردووە، کە زاڵێتی پەیدا کرد بەسەر ڕوانگەی زانستیی سێ سەدەی داھاتووی خۆیدا سەبارەت بە گەردوونی فیزیکی. نیوتۆن بە سەلماندنی تەبایی و جۆربوونی یاساکانی کیپلەر بۆ جووڵەی ھەسارەیی لەگەڵ بیرۆکەی ڕاکێشانەکەی خۆی، نیشانی دا کە جووڵەی شتەکان لە سەر زەوی و جووڵەی تەنە ئاسمانییەکان یەک کۆمەڵە یاسای سروشتی دەستی گرتووە بەسەر ھەردووکیاندا و بەم جۆرە ھیچ گومانێکی لە دەوروپشتی بیرۆکەی ناوەندێتیی خۆر نەھێشتەوە و ڕاپەڕینی زانستیی پێشخست.

زانستی میکانیک[دەستکاری]

لە میکانیکدا، نیوتۆن پرەنسیپەکانی مانەوەی ڕاوەش و ڕاوەشی گۆشەیی داڕژاند. لە زانستی بینیندا، یەکەم تێلیسکۆپی پێچەوانەکەری داھێنا، ھەروەھا گەشەی بە بیردۆزی ڕەنگەکان دا، پتشبەستوو بەوەی کە پەپکەی شیکەرەوە دەتوانێت تیشکی سپی بگۆڕێت بە ڕەنگەکانی پێکھێنەری شەبەنگی بینراو.

بیرکاری[دەستکاری]

لە بیرکاریدا، نیوتۆن ئیعتیباری گەشەپێدانی حیسابی دیفرانسیەڵ و ئەنتیگراڵی لەگەڵ گۆتفرید لەیبنیزدا کردە دووکوتەوە. ئەو ھەروەھا بیردۆزی دووڕستەییی گشتی‌ پێدراوی سەلماند، گەشەی دا بەو شێوازە کە ئەمڕۆکە شێوازی نیوتن بۆ نزیکبوونەوە بە سفرەکانی نەخشەی پێ دەڵێن.

پایەبەرزی[دەستکاری]

شوێن و پایەی نیوتۆن ھەر بەرز و پلەدار بووە لە نێو زانایاندا، بەپێی ئەو ڕاپرسییەی ساڵی ٢٠٠٥ کە پەیوەندیدار بوو بە زانایانی "کۆمەڵگە شاھانە"ی بریتانیا، کە پرسی ڕاپرسیییەکە دەیوت (کام زانا گەورەترین کاریگەری لەسەر مێژووی زانست ھەبووە، نیوتۆن یان ئەلبەرت ئاینشتاین لە ئەنجامی ڕاپرسییەکەشدا نیوتۆن ئەو پلەیەی بەدەستھێنا، کە خاوەنی زۆرترین و گەورەترین کاریگەرە. لەگەڵ ئەوەی نیوتۆن کەسێکی ئیماندار بووە ھەرچەندە لەگەڵ ھیچ ئاینێکی سەرەکیدا ڕێکنەکەوتووە. بە پێی کتێبی "مایکڵ ھارت" کە لە سالی ١٩٧٨ دا بڵاوی کردەوە تیایدا ناوی گرنگترین ١٠٠ کەسایەتی مێژووی مرۆڤایەتی نووسیوە و بە پێی پلە ڕێکیخستوون، نیوتۆنی لە پلەی دووەمدا داناوە.[١١]

سەرچاوە[دەستکاری]

پەراوێزەکان[دەستکاری]

  1. Mordechai Feingold, Barrow, Isaac (1630–1677), Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, September 2004; online edn, May 2007; accessed 24 February 2009; explained further in Mordechai Feingold " Newton, Leibniz, and Barrow Too: An Attempt at a Reinterpretation"; Isis, Vol. 84, No. 2 (June 1993), pp. 310–338
  2. Dictionary of Scientific Biography, Newton, Isaac, n.4
  3. During Newton's lifetime, two calendars were in use in Europe: the Julian or 'Old Style' in Britain and parts of northern Europe (Protestant) and eastern Europe, and the Gregorian or 'New Style', in use in Roman Catholic Europe and elsewhere. At Newton's birth, Gregorian dates were ten days ahead of Julian dates: thus Newton was born on Christmas Day, 25 December 1642 by the Julian calendar, but on 4 January 1643 by the Gregorian. By the time he died, the difference between the calendars had increased to eleven days. Moreover, prior to the adoption of the Gregorian calendar in the UK in 1752, the English new year began (for legal and some other civil purposes) on 25 March ('Lady Day', i.e. the feast of the Annunciation: sometimes called 'Annunciation Style') rather than on 1 January (sometimes called 'Circumcision Style'). Unless otherwise noted, the remainder of the dates in this article follow the Julian Calendar.
  4. http://www.adherents.com/adh_influ.html
  5. http://en.wikipedia.org/wiki/Issac_Newton#Life
  6. Michael White, Isaac Newton (1999) page 46
  7. ed. Michael Hoskins (1997). Cambridge Illustrated History of Astronomy, p. 159. Cambridge University Press
  8. Waste Book. Cambridge University Digital Library. سەردان لە ڕێکەوتی 10 January 2012.
  9. http://venn.lib.cam.ac.uk/cgi-bin/search.pl?sur=&suro=c&fir=&firo=c&cit=&cito=c&c=all&tex=RY644J&sye=&eye=&col=all&maxcount=50
  10. http://en.wikipedia.org/wiki/Issac_Newton#Personal_relationships
  11. http://en.wikipedia.org/wiki/The_100