ئیحسان نووری پاشا
 |
ئەم وتارە لەوانەیە پێویستی بە خاوێنکردن ھەبێت تا بگاتە شێوازی ستانداردی نووسین. (بەکارھێنانی ڕێنوێنیە وردترەکانی خاوێنکردن لەبەر چاو بگرە.) تکایە ئەگەر دەتوانی، یارمەتیی پەرەپێدانی ئەم وتارە بدە. لەوانەیە پەڕەی وتووێژ پێشنیاری گونجاوی لە خۆ گرتبێت. |
ئیحسان نوری پاشا 1893 - 1976
ئیحسان نوری، كوڕی عهلی قولی پاشا، رابهری شۆڕشی ئاگری داخ، له ساڵی 1893 له گهڕهكی (ئالی گوڵی- عهلی قولی) شاری (بهدلیس) لهدایكبووه. پۆلهكانی خوێندنی سهرهتایی ههر لهم شارهدا تهواو كردووه، دواتر بۆ تهواوكردنی خوێندنی بهرزی سهربازیی روویكردوَته شارهكانی (ئهرزنجانو ئهستهنبوڵ)ی ئهو كاتهو له ساڵی 1910دوای خوێندنی سهربازیی بۆ یهكهمجار له ریزهكانی سوپای عوسمانی دا بوو به ئهفسهر. ئ ئیحسان نوری پاشا، بهشداری زۆربهی ئهو شهڕانهی كردووه كه سوپای عوسمانی له (ئهلبانیا)و وڵاَتانی عهرهبیو وڵاَتی گورجستان دژ به سوپای روس بهرپای كردون، تهنانهت وهك ئهفسهرێك له سوپای عوسمانلی دا ماوهی (33) مانگ له (یهمهن) ماوهتهوهو گهلێ كارو لێپرسراوێتی سهربازیی پێسپێردراوه.
دوای ساڵی 1908 واته ئهو كاتهی (كۆمهڵهی ئیتیحادو تهرهقی) دهسهڵاَتی توركیایان كهوتهوه دهست، ڕێگا خۆش بوو بۆ پێكهێنانو كردنهوهی گهلێك رێكخراو (ئیحسان نوری پاشا)ش وهكو كهسێتییهكی كورد لهو دهمهدا پهیوهندی كرد به(كۆمهڵهی تهعالی كوردستان)هوه، كه ههر لهو كاته بهدواوه دامهزرا.
لهو ماوهیهشهوه كه وڵاَتانی هاوپهیمان له رێكهوتننامهی (سیڤهر)ی 10ی ئابی 1920، بهڵێنیاندابوو قهڵهمڕهوێكی كوردی سهربهخۆ بهپێی بهندهكانی (62-63-64) دابمهزرێتو دواتر لێی پهشیمان بوونهوه، ئیحسان نوری پاشا ههوڵیدا پهیوهندی بكات بهو شۆڕشو راپهڕینه كوردیانهی كه ساڵاَنی دوای جهنگی یهكهمو دوای بهجێنههێنانی بهندهكانی سیڤهر له ناوچهكانی كوردستاندا سهریانههڵدا، ناچار بوو، پهنابباته شامو لهوێوه بۆ باشووری كوردستان، لێرهش ئهو دهمه كاروبار بهدهستی ئینگلیزهوه بوو نهیدهویست هاوكاری سوپای ئینگلیز بكات، بۆیه به ناچارییهوه پهنای بردۆته بهر رۆژههڵاتی كوردستان، بهڵاَم كاتێ شۆڕشی شێخ سهعید دهستپێدهكاتهوه لهگهڵ چهند كهسێتییهكی تر دهچنهوه توركیا به مهبهستی پهیوهندی پێوهكردنی. دوای دامركاندنهوهی ئهو شۆڕشه دووباره دێنهوه باشووری كوردستانو دواتر دهچێته لای سمایل خانی شكاك.
كاتێك (كۆمهڵهی خۆیبوون)ی كورد له لوبنان دامهزرا، ئیحسان نوری پاشا جارێكی دی له رۆژههڵاتی كوردستانهوه دهگهڕێتهوه باكووری كوردستانو لهگهڵ چهند سوارهیهكی كورد دا بهبڕیارێكی ههمه لایهنهی خۆیبوون رابهرایهتی شۆڕشی (ئاگری داخ) دهكات. پاش شكستهێنانی ئهو شۆڕشه ئیحسان نوری پاشا پهنا دهباتهوه بهر ئێران بۆ ماوهی 46 ساڵ تا رۆژی كۆچكردنی له رۆژی 25ی مارتی 1976 دا به ئاوارهیی لهو وڵاته دهمێنێتهوه.
