پێڕستی ڕووداوەکانی ترس لە بێگانە و ڕەگەزپەرستی دەربارەی پەتای جیھانیی کۆڤید-١٩
پەتای جیهانیی کۆڤید-١٩ کە لە شاری ووھانی وڵاتی چین لە ڕێکەوتی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ دا سەریهەڵدا بووەتە هۆی دەرکەوتنی زیاتری دیاردە و ڕووداەکانی (ترس لە خەڵکی چینی، ترس لە بێگانە، جیاکاری، توندوتیژی و ڕەگەزپەرستی بەرامبەر ئەو خەڵکانی بە نەژاد یان ڕووخسار سەر بە ئاسیای ڕۆژهەڵات و باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیان. لەگەڵ تەشەنەکردنی پەتا جیهانییەکە و سەرهەڵدانی خاڵە نەخۆشییە چڕەکان لە (ئاسیا، ئەورووپا و ئەمریکا) و جیاکاری بەرامبەر ئەم کەسانە لە خاڵە نەخۆشییە چڕەکان دا ئەنجامدراوە و تۆمار کراوە. هەروەها ڕووداوەکان بوونە هۆی زیادبوونی کردە و دیاردەکانی وەک (ترس لە ئیسلام، ترس لە هاوڕەگەزخوازان، ترس لە ڕەگەزگۆراوان و دژە جولەکەیی)[١]
ئەفریقا
[دەستکاری]وڵاتی کامیرۆن
[دەستکاری]بالوێزخانەی ئەمریکا لە یاوندێ هەستا بە دەرکردنی ئاگادارییەکی گەشتکردن بۆ هاوڵاتیانی ئەمریکی دوای ئەوەی دیاردەی «دەستدرێژی زارەکی، دەستدرێژی لەسەر ئینتەرنێت، بەرد هاویشتن و پێداکێشانی ئۆتۆمبیلی کەسانی بیانیی» تۆمارکرابوو.[٢]
میسڕ
[دەستکاری]بەپێی زانیارییە بڵاوکراوەکانی بالوێزخانەی یابان لە قاهیرەی پایتەخت. کارمەندی فرۆشگاکان دوو دڵ بوون لە پێشکەشکردنی خزمەت بە کریارە یابانییەکان و نەخۆشی پەتای جیهانیی کۆرۆنا بووەتە هۆیەکەی نوێ بۆ سەزەنشت کردن و دەستدرێژی کردنە سەر کەسانی یابانی لەسەر شەقامەکان."[٣]
لە ڕێکەوتی ١٠ی ئازاری ٢٠٢٠ دا، شۆفێرێکی ئوبەر دەستبەسەرکرا دوای ئەوەی گرتە ڤیدیۆکەی بڵاودەبێتەوە کە شۆفێرەکە بەزۆر سەرنشینێکی چینی دادەبەزێنێت لە ئۆتۆمبیلەکەی لەسەر ڕێگایەکەی خێرای قاهیرە بەو گومانەی دەکرێت سەنشینەکە هەڵگری ڤایرۆسەکە بێت. لە گرتە ڤیدیۆیییەکەدا، دەنگێک دەبیسترێت کە بە گاڵتە و گەپەر هاواردەکات "یەکەمین تووشبووی کۆرۆنا لە میسڕ!" وە هەر هەمان دەنگ بە شۆفێرەکە دەڵێت "خودا پشتیوانیت بکات، فڕێیدە دەرەوە". لە دوای دابەزاندنی ئەم ڤیدیۆیە، ڕووداوەکە بووە هۆی دانگدانەوە و تووڕەیییەکەی زۆر لە ناو میسرییەکان دا. هەندێک لە هاوڵاتییانی میسری هەستان بە سەردانیکردنی کابرا چینییەکە لە ئۆتێلەکەی و داوای لێبووردنیان لێ کرد لەسەر ڕووداوەکە و کارەکەیان بەتوندی ئیدانە کرد.[٤][٥]
باشوری ئەفریقا
[دەستکاری]کابرایەکەی بە نەژاد چینیی لە جۆهانسبێرگ بە ڕۆژنامەی (Deutsche Well - DW)ی ئەڵمانی گووت کە چەندین وتەی توند لەلایەن هاونیشتمانیانی وڵاتەکەوە دەربردراوە وەک «کەسە چینییەکان بکەنە دەرەوە» و «هیوادارم ئەم ڤایرۆسە هەموویان تەواو بکات.»[٦]
ئاسیا
[دەستکاری]ئێران
[دەستکاری]حکومەتی ئێرانیی «زاینۆنیستەکان» ی بە هۆکار دانا بۆ بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەکەی لە وڵاتەکەدا. (سوپای پاسدارانی شۆرشی ئیسلامی - IRGC)ی ئێران بانگەشەی بۆ ئەوە دەکرد کە ئیسرایل هەستاوە بە بڵاوکردنەوەی ڤایرۆسەکە وەک جۆرێک لە جەنگی زیندەیی. ئەم بانگەشانە لەلایەن چەندین ناوەند و لایەنەوە وەک دژە جویی هەژماردەکرا.[٧]
عێراق
[دەستکاری]کەسایەتی دیاریی ئیسلامی (موقتەدا سەدر) لۆمەی هاوسەرگیری هاوڕەگەزانی دەکرد دەربارەی ئەم پەتا جیهانییە و داوای دەکرد ئاڵای ئیسلامی لە تەواوی جیهان دا هاڵبدرێت.
ئیسرایل
[دەستکاری]زیاد لە ١٠٠٠ گەشتیاری کۆریای باشور ڕێنمای کرابوون خۆیان بەدووربگرن لە سوێنە گشتییەکان و لە ئوتێلەکانیان دا بە تەنهایی خۆیان بمێنەوە. سوپای ئیسرائیلی ڕایگەیاند کە لە پلانیایەتی ٢٠٠ هاوڵاتی کۆریای باشور لە بنکەیەکی سەربازی دا کەرەنتین بکات. زۆرێک لە بەشەکەی دیکەی ئەو هاوڵاتییانەی کۆریای باشور ڕەت دەکرانەوە لەلایەن ئوتێلەکان و فشاریان دەخرایە سەر شەوان لە فرۆکەخانەی بن گۆرین بمێننەوە. ڕۆژنامەیەکی ئیسرایلی هەستا بە بڵاوکردنەوەی سکاڵایەکی کۆریی کە «ئیسرایل وەک ڤایرۆسی کۆرۆنا مامەڵە لەگەڵ گەشتیارە (کۆریی و ئاسیایییەکانی دیکە) دا دەکات»[٨]
لە ١٤ی ئازاری ٢٠٢٠دا، پیاوێکی بەڕەچەڵەک هیندی لە کۆمەڵگەی «بنێی مەناش» دا هێرشی کرایە سەر و لەلایەن چەند کەسێکی نەناسراوەوە لیێدرا و بە «چینیی» و «کۆرۆنا» بانگیان دەکرد.
کوەیت
[دەستکاری]بەمەبەستی دوان لەسەر کەمیی توانای نەخۆشخانەکانی کوەیت بۆ چارەسەرکردن و ڕێگریکردن لە بڵاوبوونەوەی کۆڤید-١٩ دا، نمایشکاری کوەیتی (حەیات ئەل فەهاد) بانگەشەی دەکرد بۆ گەڕاندنەوەی کرێکارە کۆچبەرەکان و دەیگووت 'فرێیان دەنە ناو بیبانەوە." ئەم جۆرە وتانەی نمایشکارە کوەیتییەکە بووە هۆی دروستکردنی تووڕەیییەکی یەکجار زۆر لە تۆرە کۆمەڵایەتییەکان دا.
چین
[دەستکاری]چەندین جار ڕوویداوە کە دانیشتوانی شاری ووهان لە ئوتێلی شارەکانی دیکە ڕەت کراونەتەوە وە زانیارییە کەسییەکانیان (نازنامەی ژمارەی تەلەفۆنەکانیان، ژمارەی تەلەفۆنەکانیان ناونیشانی ماڵیان) بە مەبەست لە تۆرەکانی ئینتەرنێت دا بڵاوکراوەتەوە یان لەڕێی پەیوەندی تەلەفۆنییەوە لەلایەن خەڵکی بێگانەوە بێزار کراون. لەگەل ئەوەشدا چەند شوێنێک هەڵدەستان بە دانانی نیشانەکان لە دەیگوت «خەڵکی ووهان و ئۆتۆمبیلی پارێزگای هیۆبێی بەخێرهاتنیان ناکرێت لێرە و نەویستراون.» چەندین ئۆتێل و میوانخانە ئەو کەسانەیان ڕەت دەکردەوە کە ناونیشانەکانیان شاری ووهان بوو.
چەندین ئۆتێڵ ڕەتیان دەکردەوە ڕێبەری گەشتێکی شاری ووهان وەربگرن دوای ئەوەی ڕێبەرەکە لە وڵاتی سینگاپوراوە بەرەو هانگزو گەڕابۆوە و تەنانەت یەکێک لە کارمەندانی ئوتێلەکە هەستا بە پەیوەندی کردن بە پۆلیسەوە بۆ ئەوەی پشکنینی پزیشکی ڕێبەرەکە ئەنجام بدرێت و داوایان لە پۆلیس دەکرد کەرەنتین بکرێت. لەچوارچێوەی ئەم ڕووداوانەدا، چەندین شار و ناوچەی دەرەوەی پارێزگای هیوبێی هەڵدەستان بە پەیڕەوکردنی ڕێکاری دووبارە نیشتەجێ کردنەوەی هاوڵاتیانی هوبێی لە ناوچەیەکەی دیاریکراودا یان دانانی شوێنێکی تایبەتیی دیاریکراو بۆ هاوڵاتیانی هوبێی. لە شارەکانی ژەنگ جەنگ، جین شینگ و لکوان حکومەتە خۆجێیەکانی ناوچەکە هەڵدەستان با خەڵاتکردنی بڕی ١٠٠٠ یەن بەو کەسانەی زانیاریان دەدا لەسەر ئەو کەسانەی سەردانی ووهانیان کردوە بەڵام لە بەڵگەنامە فەرمییەکان دا تۆماریان نەدەکرد.[٩]
لە شآری مێژو ئەو هاوڵاتیانەی زانیارییان دەدا لەسەر خەڵکانی ووهان بە ٣٠ کەمامەی دەمولوت خەڵات دەکران.
هۆنگ کۆنگ
[دەستکاری]زیاد لە ١٠٠ چێشتخانەی ھۆنگ کۆنگ ئامادە نەبوون پێشوازی لە خەڵکانی چینی بکەن و تەنانەت یەکێک لەو چێشتخانانە داوای لە کڕیارانی دەکرد کە هەستن بە پیشاندانی کارتی نازنامەی هۆنگ کۆنگ بەمەبەستی سەلماندنی ئەوەی کە خەڵکی چین نیین. چێشتخانەیەکی مەعکەرۆنی یابانی (هینگ هۆم) ڕەتدەکردەوە خواردن بە کڕیاری چینی بدات و لە تۆری کۆمەڵایەتی فەیسبووک چێشتخانەکە دەیگوت "دەمانەوێت بۆ ماوەیەکی درێژتر بژین و کڕیارە ناوخۆیییەکانیام بپارێزین بۆیە تکایە بەجێمان بێڵن)
نموونەیەکی دیکە بریتییە لە (کۆنگ وینگ) کە لە ڕێکەوتی ٢٨ ی کانوونی دووەم دا کە تۆری کۆمەڵایەتی فەیسبووک ڕایگەیاند کە تەنگا خۆراک بۆ قسەکەرانی ئینگلیزی دەدات و لەبەر ئەوەی حکومەت هەڵنەستاوە بە داخستنی سنوورەکان ناتوانن خۆراک بەو کەسانە بدەن کە بە چینیی قسە دەکەن.
سعودییەی عەرەبی
[دەستکاری]وێنەی کرێکارێکی کۆچبەری باشوری ئاسیایی کە وەک دەست پاکژکەرەوە خۆی گۆریبوو وە دەمامکێکی کۆمپانیای ئارامکۆی سعودیی لە دەموچاودا بوو دەنگدانەوەیەکی زۆری لێکەوتەوە و بووە هۆی توڕەیییەکی جیهانی و وەک نموونەیەکی دیکەی «ڕەگەزپەرستی ڤایرۆسی کۆرۆنا» هەژماردەکرا. دواتر کۆمپانیای ئارامکۆی سعودی هەستا بە داوای لێبوردن کردن دەربارەی ڕووداوەکە.
شانشینی یەکگرتووی عەرەبی
[دەستکاری]دوابەدوای لێدوانەکانی نمایشکاری کوەیتی (حەیات ئەل فەهاد) دەربارەی ناردنەوەی کرێکارە کۆچبەرەکان بۆ بیابانەکان یان گەڕاندنەوەیان بۆ وڵاتەکانی خۆیان بەهۆی کۆڤید-١٩ەوە" شاعیری ئیماراتی (تاریق ئەل مەحیاس) ڕوونکردنەوەی دا لەسەر وتەکەی نمایشکار (حەیات ئەل فەهاد) و گوتی "ئێمە کە دەڵێین (کۆچبەرەکان) مەبەستمان کەسانی ئاسیایییە نەک عەرەبەکان." و گووتی کە کرێکارە عەرەبەکانی میسڕ و سودان باشترن وەک لە کرێکارە ئاسیایییەکان (هیندی و بەنگالی) و زیاتر بەردەوام بوو کە "لە کەنداودا ئاسیایییەکان هەرگیز مامەڵەی یەکسانییان لەگەڵ دا ناکرێت لەگەڵ عەرەب دا." کاتێک وتەکانی بووە هۆی تورەیییەکی بەرفراوان لە ئیمارات دا، (تاریق ئەل مەحیاس) گوتی کە ئەو کەسێکی ڕەگەزپەرست نییە چونکە خۆی خزمەتکارێکی ئاسییای هەیە. دواتر لەلایەن دەسڵاتە ئیماراتییەکانەوە دەستگیر کرا بەتۆمەتی بڵاوکردنەوە و هاندانی ڕق و کینە.[١٠]
هەنگاریا
[دەستکاری]بازرگانییە خاوەن چینییەکان بەشێوەیەکی بەرچاو ژمارەی فرۆشتنیان کەمی کردووە کە خاوەن کارەکان هۆکاری ئەم دابەزینە بەرچاوە دەگەرێنەوە بۆ ڤایرۆسی کۆرۆنا. هەندێک لەو کارانەی کاریان تێکراوە هەوڵیان داوە خۆیان وا پیشان بدەن کە نەژادی وڵاتێکی دیکەی ئاسییان وەک لەوەی چینیی بن بۆ بەدەست هێنان و بەرزکردنەوەی ژمارەی فرۆشتن و کڕیارەکانیان.
ئەمانەش ببینە
[دەستکاری]سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ «Stop the coronavirus stigma now». Nature (بە ئینگلیزی). ٧ی نیسانی ٢٠٢٠. لاپەڕە ١٦٥. doi:١٠.١٠٣٨/d٤١٥٨٦-٠٢٠-٠١٠٠٩-٠. لە ١٦ی نیسانی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
- ↑ «Coronavirus: Expats fear abuse in Africa». DW.COM (بە ئینگلیزیی بریتانیایی). ٢٠ی ئازاری ٢٠٢٠. لە ٢٠ی ئازاری ٢٠٢٠ ھێنراوە.
- ↑ «Coronavirus outbreak stokes anti-Asian bigotry worldwide». The Japan Times Online (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). ١٨ی شوباتی ٢٠٢٠. ISSN ٠٤٤٧-٥٧٦٣. لە ڕەسەنەکە لە ١٨ی شوباتی ٢٠٢٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی شوباتی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
- ↑ Al Sherbini، Ramadan (١٣ی ئازاری ٢٠٢٠). «Driver jailed for dumping Chinese man on highway over virus fears in Egypt». Gulf News. لە ١٢ی ئازاری ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی ئازاری ٢٠٢٠ ھێنراوە.
- ↑ Shalaby، Khaled؛ Fayyad، Huthifa (١٠ی ئازاری ٢٠٢٠). «'Racist': Outrage after Egyptian driver kicks out Asian passenger over corona panic». Middle East Eye. لە ١٢ی ئازاری ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٣ی ئازاری ٢٠٢٠ ھێنراوە.
- ↑ «Coronavirus triggers xenophobia in some African countries». The Globe and Mail. لە ١٢ی نیسانی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
- ↑ «Coronavirus triggers xenophobia in some African countries». لە ١٢ی نیسانی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
- ↑ Eguegu، Ovigwe. «Why Are so Many Nigerian Doctors and Journalists Upset About a Chinese Medical Team Coming to Advise on COVID-19?». The China Africa Project (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە ڕەسەنەکە لە ٣ی شوباتی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی نیسانی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
- ↑ Coronavirus fuels anti-Chinese discrimination in Africa (1:17 minutes in) (بە ئینگلیزیی بریتانیایی)، لە ١٢ی نیسانی ٢٠٢٠ ھێنراوە
- ↑ «LGBT community raided in Uganda over social distancing». ABC News (بە ئینگلیزی). لە ١٣ی نیسانی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
دەروازەی ئاسیا
دەروازەی پزیشکی
دەروازەی چین
دەروازەی دەروونناسی
دەروازەی کۆمپیوتەر
دەروازەی ڕۆژھەڵاتی ناوین
دەروازەی دەیەی ٢٠١٠
دەروازەی دەیەی ٢٠٢٠
