وێنەگری

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان

Menu

ماناى PHOTOGRAPHY چییە؟

زۆر جار لەوانەیە گوێمان لە وشەى سەرەوە بووبیت و زۆر بە ئاسانى بەسەرى دا بازمان دابیت، وشەىPHOTOGRAPHY  لە ئەسلدا  دوو وشەى (PHOTOS) بەماناى (رووناکى) و (GRAPHOS) بە ماناى نووسین پێک هاتووە کە لە دوو وشەى یۆنانى وەرگیراون، کە واتە PHOTOGRAPHY بە ماناى (نووسین دێت بە هۆى رووناکى). ئێمە لە کوردیدا وشەى وێنەگرى لە بەرامبەر  PHOTOGRAPHY بە کاردێنین، دەتوانین وشەى وێنەگرى وەک شوێن یا خود کارێک تەماشا بکەین کە لە هەردوو دیتن دا هەمان نووسین بە هۆى رووناکى بە دیدێت. هۆى بە دواچوون و ئەفراندنى ئەم زانستە لە لایەن زانایان چى بووە؟ ئایا مرۆڤى ئەوساو ئێستا پێویستى بەم زانستە هەبووە؟ ئایا هونەرى شێوەکارى کە لە سەردەمانێکى زۆر زووتر لە  PHOTOGRAPHY وەک زمانێک و دواتر وەک هونەرێک جێگاى خۆى کردبووە تێنویەتى مرۆڤى نە دەشکاند؟ یا خود ئایا دەتوانین بەراوردى ئەم دووە پێکەوە بکەین وەک هونەر؟ بێ گومان زانایانى ئەو کات زیاتر بە دواى زانستێک دەگەران کە خێراتر و واقعییانەتر بیانگەینێتە ئارمانج لە هەموو بوارەکانى ژیان وەک پیشەسازى، نجوم، جۆگرافى، ژیانى سەر زەوى و ژێر زەوى و ناو دەریا و ئاسمان، کە واتە لێرەدا ئەم زانستە هەنگاوێکى بڵندتر دهاوێژێت بە نسبەت شێوەکارى کە لە سەرەتا وەک زمانێک و دواتر بوو بە هونەر. PHOTOGRAPHYوەک زانستێک سەرى هەلدا و بەشى پیشە سازى تەکمیلى کرد و دواتر وەک هونەر خۆى پێشاندا، ئێستاش ناتوانین نکۆلى لە کاریگەرى ئەم سێ لاێەنە لە سەر هەموو بوارەکانى ژیاندا بکەین.

مێژووی‌ هو‌نه‌ری‌ فۆتۆگراف له‌ كوردستاندا

یه‌كه‌مین وێنه‌گرێكی كورد كه‌له‌ كوردستاندا ستۆدیۆی وێنه‌گرتنی دامه‌زراندبێت و هونه‌ری فۆتۆو وێنه‌گرتنی له‌ناو كورداندا بڵاوكردبێته‌وه‌ و وێنه‌گرتنی كردبێته‌ پیشه‌یه‌ك بۆ خۆی، بریتیه‌ له (محه‌مه‌د یووسف سدیق غه‌زنه‌وی له ١٨٩٤ – ١٩٦٤).

محه‌مه‌د یوسف غه‌زنه‌وی، خه‌ڵكی شاری ئاكرێ بووه‌و له‌سه‌ره‌تادا له‌ به‌غدا ژیاوه‌و پاشان جۆته‌ مووسل و له‌ كۆتاییدا له‌ ئاكرێ نیشته‌جێ بووه‌ و ستۆدیۆیه‌كی وێنه‌گرتنی له‌وێ كردۆته‌وه‌. زمانی كوردی و عه‌ره‌بی و فارسی و هندی زانیوه‌.

ناوبراو، یه‌كه‌م وێنه‌گری خاوه‌ن ستۆدیۆ بووه‌، یه‌كه‌م وێنه‌كانی له‌ نێوان ساڵانی (١٩١٢- ١٩٢٠) له‌ بادینان دا گرتوه‌، گرنگترین ئه‌و وێنانه‌شی‌ كه له كاتی‌ خویدا كرتونی‌ و ئه‌مڕۆ له‌ به‌رده‌ستدان ، ئه‌ووێنانه‌ن : شێخ عه‌بدولسه‌لام بارزانی له‌ (١٩١٢ گیراوه‌)، سوڵتان مه‌حمودخانی ئه‌فغانی (١٩٢٠ گیراوه‌)، ته‌كیه‌ی شێخ عه‌بدولعه‌زیزی كوڕی شێخ عه‌بدولقادری گه‌یلانی (١٩٢٣ گیراوه‌)، وێنه‌گر له‌گه‌ڵ له‌بیبه‌فه‌ندی و عه‌بدوڵا ئه‌فه‌ندی (١٩٣٠ گیراوه‌)، خه‌جێ و به‌یبین (١٩٣٣ گیراوه‌)، یه‌كه‌مین قوتابخانه‌ی ئاكرێ (١٩٣٣ گیراوه‌). و به‌شێك له‌و وێنه‌ ناوبراوانه‌، له‌ گۆڤاری ڕاماندا، چه‌ن ساڵێك پێش ئێستا، له‌ گۆشه‌ی تایبه‌ت به‌ فۆتۆ له‌ كوردستاندا – بڵاو كراوه‌ته‌وه‌.

به‌م شێوه‌یه‌ له‌ ساڵی (١٩١٢) به‌ولاوه‌ محه‌مه‌د یوسف غه‌زنه‌وی، یه‌كه‌مین كورده‌ كه‌ كامێرای وێنه‌گرتنی خۆ و ستۆدیۆی وێنه‌گرتنی له‌كوردستاندا دامه‌زراندبێت.

مێژوو نووسی پایه‌دار، حوسێن حوزنی موكریانیش پێشڕه‌وی هه‌ره‌ چالاكی مه‌یدانی هونه‌ری‌ فۆتۆگرافه‌، ناوبراو، كاتێ له‌ (١٩١٥)دا له‌ ئه‌ڵمانیاوه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ حه‌له‌ب، كامێرایه‌كی وێنه‌گرتن له‌گه‌ڵ خۆی ده‌هێنێت و له‌ ناو چاپخانه‌كه‌ی خۆیدا له‌ ڕواندز دایده‌مه‌زرێنێت و بۆ كاری وێنه‌گرتنی ڕۆژنامه‌گه‌ری و بڵاوكردنه‌وه‌ی وێنه‌ له‌ ناو كتێب سوودی لێ وه‌رده‌گرێت.

ئه‌كره‌می ساڵحه‌ ره‌شه‌، ده‌ڵێ: یه‌كه‌م ئامێری وێنه‌گرتن له‌لایه‌ن حوسێن حوزنی موكریانی و كابرایه‌كی لوبنانییه‌وه‌ هێنرایه‌ سلێمانی و شێخ له‌ تیفی دانسازیش لێی كڕین، له‌ زه‌مانی شێخ مه‌حموددا بۆ ئیش و كاری خۆیان به‌كاری ده‌هێنا وه‌ك گرتنه‌وه‌ی نووسین (استنساخ). دوایی ئه‌و ئامێره‌ی فرۆشت به‌ یه‌حیا ئه‌فه‌ندی ره‌سام . ئیتر هه‌ر ئه‌و بۆ وێنه‌گرتن به‌كاری ده‌هێنا.

به لام حوسێن حوزنی له‌ سلێمانی كامیرایه‌كی تری فرۆشتوته‌ شێخ له‌تیفی دانساز. له‌ هه‌مان كاتدا كامیرایه‌كی دیكه‌شی له‌ ڕواندز (له‌ چاپخانه‌كه‌ی خۆیدا) هه‌بووه‌ بۆ كاری چاپه‌مه‌نی و ڕۆژنامه‌گه‌ری و وێنه‌گری ئیشه‌كانی خۆی: چونكه‌ ده‌بینین حوسێن حوزنی موكریانی له‌ ساڵانی (١٩٢٦-١٩٤٢) دا ده‌یان ڕه‌سم و وێنه‌ی فۆتۆگرافی له‌ ڕۆژنامه‌و كتێبه‌كانی خۆیدا بڵاوكردۆته‌وه‌.

به‌م شێوه‌یه‌، ، نووسه‌ری پایه‌دار، گیوی موكریانی، درێژه‌ به‌ ڕێگاكانی ئه‌و ده‌دات. به‌هه‌مان شێوه‌ی ئه‌و، بایه‌خی‌ به‌م هونه‌ره‌ شارستانییه‌ داوه‌ ته‌نانه‌ت به‌كامیرای خۆی چه‌ندین دیمه‌نی زیندووی ژیانی كوردستان و شه‌خسیاتی گه‌له‌كه‌ی خۆی له‌ فه‌وتان ڕزگار ده‌كات و ده‌یانگرێته‌ چوارچێوه‌ی زیندووی فۆتۆگرافه‌وه‌. به‌شێكی زۆری وێنه‌نایابه‌كانی شاری هه‌ولێر له‌ ساڵانی (١٩٢٠-١٩٥٠) كه‌ ئه‌مڕۆ له‌به‌رده‌ستدان، به‌ كامێرای به‌هه‌شتی گیوی موكریانی گیراون و تا ئێستاش ئامرازه‌كانی وێنه‌گرتن و كامیراكه‌یان هێشتا هه‌ر له‌ چاپخانه‌كه‌یاندا پارێزراون

سەرچاوە:

http://pukcenter.org/index.php?option=com_content&view=article&id=2195%3A2009-02-03-15-27-23&catid=35%3A2009-10-30-02-49-32

وێنه‌ و  وێنه‌گرى (photo، photography)

له‌ بابه‌تى پێشووتر کورته‌ باسێکمان له‌ سه‌ر زه‌روره‌ت و چۆنیه‌تى پێویستى مرۆڤ به‌ زانستى photography کرد،لێره‌دا دێینه‌ سه‌ر ئه‌م بابه‌ته‌، وێنه‌ و و ێنه‌گرى (photo، photography) و له‌ مه‌ودوا به‌ شێوه‌یه‌کى تێرو ته‌سه‌ل له‌ سه‌رى ده‌رۆین و باسى لێى ده‌که‌ین، ناتوانین نکۆلى له‌ کاریگه‌ى ته‌واوى، وێنه‌ له‌ سه‌ر هه‌موو لاێنه‌کانى ژیان دا بکه‌ین، ئه‌گه‌ر زیاده‌رۆیى نه‌بیت ده‌توانم بلێم له‌ دونیاى ئه‌مرۆدا و له‌ هیچ یه‌ک له‌ بواره‌کانى دا ناتوانین بێ وێنه‌ هه‌لکه‌ین، وێنه‌ وه‌ک سێبه‌رێک وه‌ک ئه‌ورێک بالى به‌ سه‌ر هه‌موو لایه‌نه‌ تاێبه‌تى و کۆمه‌لاێه‌تیه‌کانى ژیاندا کێشاوه‌، وێنه‌ بووته‌ پێویستى ژیان، ئایا که‌س ره‌غبه‌تى خوێندنه‌وه‌ى پر تیراژترین رۆژنامه‌و گوڤارى هه‌یه‌ که‌ به‌تال بیت له‌ وێنه‌؟ ئایا گه‌وره‌ترین کۆمپانیاى وه‌به‌رهێنان ده‌توانێ به‌ بێ وێنه‌ ریکلام بۆ به‌رهه‌مه‌کانى بکات؟ ئایا دیارترین ئه‌کته‌رى سینه‌مایى و یاریزانانى وه‌رزشیمان هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ى ئیستا خۆشمان ده‌ویستن که‌ ئیستا خۆشمان ده‌وێن و ئایا بروامان وایه‌ ئه‌وانیش به‌ بێ ده‌رکه‌وتن له‌ وێنه‌کان ئه‌وه‌نده‌ى ئێستا لایه‌نگریان ده‌بوو؟ ئایا تا ئیستا بیرمان له‌وه‌ کردۆته‌وه‌ که‌ کاریگه‌رى وێنه‌یک ده‌سته‌ڵات له‌ سیاسییه‌ک ده‌ستێنێت وبه‌ پێچه‌وانه‌ش ئه‌وى تر ده‌باته‌ سه‌ر کورسى ده‌سته‌لات؟ ئایا تا ئێستا بۆمان نه‌هاتووته‌ پێش که‌ به‌پێى زروفى کارى ماوه‌یه‌ک له‌ کۆرپه‌که‌مان، خۆشه‌ویسته‌که‌مان، دور که‌وتبوبینه‌وه‌ وه‌ به‌ دیتنى وێنه‌یه‌کى بچووکیان له‌ ناو جانتا، شاشه‌ى له‌بتۆب یا شاشه‌ى مۆبایله‌که‌مان ئارامى و هه‌ستێکى خۆش دایگرتبین؟ هه‌ستمان به‌رامبه‌ر به‌ ئه‌لبوومى وێنه‌کانمان چییه‌؟ ئایا ده‌توانین ئه‌م هه‌سته‌مان چ خۆش و چ ناخۆش بشارینه‌وه‌؟ ئایا ده‌توانین رێزو خۆشه‌ویستیمان به‌رامبه‌ر به‌هه‌یبه‌ت و ماندووبونى سه‌ر کرده‌کانمان له‌ کۆنه‌وه‌ تا ئێستا پێشان نه‌ده‌ێن و به‌ بێ بایه‌خ لێیان تێپه‌ر بین؟ ئایا دیتنى وێنه‌یه‌ک به‌قه‌د چه‌ندین په‌رتووک له‌ ساتێک زانیارى له‌ سه‌ریان ناده‌ن به‌ ئێمه‌؟ ئایا خوێندنه‌وه‌ى سه‌دان لاپه‌ره‌ له‌ژیان و داب و نه‌ریتى ژیانى کۆمه‌ڵگاکانى ترى جیهان به‌ بێ دیتنى وێنه‌یه‌ک له‌ سه‌ر چۆنێه‌تى ژیانیان، جل وبه‌رگ، شوێنى حه‌وانه‌وه‌، پێگه‌ى جوگرافى و... بێ وێنه‌یه‌ک تاموو چێژیى هه‌یه‌؟ ئه‌مانه‌ى سه‌ره‌وه‌ و سه‌دان نموونه‌ى تر ده‌لاله‌تى داپۆشینى ژیانى تاکه‌ شه‌خسى و کۆمه‌لایه‌تى ئێمه‌یه‌ به‌ وێنه‌ و لێره‌دایه‌ که‌ نه‌قشى هاتنه‌ کایه‌ى ئه‌م زانسته‌ پر ره‌نگ تر ده‌بیت.

 به‌ڵام  ئێستا پرسیاریک دێته‌ ئاراوه‌ و بۆ زانینى وه‌ڵامه‌که‌شى هه‌ر کامه‌مان به‌ پێى زانیارى و خواستى خۆمان ولامه‌که‌ى بده‌ینه‌وه‌، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌که‌ ئایا ئاستى زانیاریمان له‌ سه‌ر ئه‌م باسه‌دا چه‌نده‌؟ ئایا ئه‌و سه‌رچاوانه‌ کامه‌ن که‌ له‌ کۆمه‌لگاى ئێمه‌ ئه‌م جۆره‌ زانیارى یانه‌ ئه‌ده‌ن به‌ خه‌ڵک؟ ئایا جێگا و پێگه‌ى وێنه‌گرى له‌ کۆمه‌ڵگاکه‌مان له‌ کویه‌؟ ئایا ناوێکمان به‌خێرایى دێته‌ سه‌ر زمان که‌ خزمه‌تى ئه‌م بواره‌ى کردبێت و نه‌ وه‌ک کارێکى تیجارى به‌ڵکو وه‌ک حه‌زوو ئاره‌زوو وه‌ به‌ شێوه‌ى (پرۆفیشنال) کارى کردبیت؟ ئایا ته‌نها به‌ زانین و گووشینى دوکمه‌ى (دێکلانشور) بووینه‌ته‌ پرۆفیشنال؟ روانینمان به‌رامبه‌ر به‌ وێنه‌ چییه‌ و به‌ دواى چ لایه‌نێکى وێنه‌ یه‌ک دا ده‌گه‌رێن؟ ئایا زانکۆ یا فێرگه‌یه‌کى تایبه‌تى ئه‌م بواره‌مان هه‌یه‌؟ به‌ هیچ شێوه‌یه‌ک نیازى که‌م کردنه‌وه‌و بایه‌خى کارى ئه‌وانه‌ى له‌م رێگایه‌ و به‌شێوه‌یه‌کى ته‌جروبى کاریان کردووه‌و کار ده‌که‌نم نییه‌، چوونکه‌ منیش یه‌کێکم له‌وانه‌ى به‌م شێوه‌یه‌ هاتوومه‌ته‌ ناو ئه‌م بواره‌وه‌ به‌ڵام هه‌ر وه‌ک له‌ به‌شه‌کانى تر باس ده‌که‌م ده‌ستپێکى من له‌ سفره‌وه‌ بوو به‌ حه‌ز و بۆ زانینى زیاتر سودم له‌ زانست و تجروبه‌ وه‌رگرت، له‌و چه‌ند دێره‌ى سه‌ره‌وه‌ش لایه‌نى باسه‌که‌م ئه‌وانه‌ نین که‌ روانینیان به‌رامبه‌ر به‌ وێنه‌ هه‌ڵگرتنه‌ له‌ ناو ئه‌لبوومه‌کانیان.

ته‌فسیرو شیکردنه‌وى زانستیانه‌ى ئه‌وه‌ى که‌ وێنه‌ چییه‌ وا ده‌کات که‌ دان به‌وه‌ دابنێم که‌ من نه‌ له‌و ئاسته‌دام و نه‌ خۆمى لێ ئه‌ده‌م، که‌ بێم و به‌ شێوه‌یه‌کى زانستییانه‌ باسى بابه‌تیانه‌ى ئه‌م بواره‌ بێ پایانه‌ بکه‌م، به‌ڵام ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ نا گه‌ینێت که‌ دوور بووبم له‌ خوێندنه‌وه‌ى ئه‌و کتێب وبابه‌تانه‌ى له‌م باره‌یه‌وه‌ له‌ رۆژنامه‌و گۆڤاره‌کاندا نوسراون (زۆربه‌ى ئه‌م بابه‌تانه‌م به‌ زمانى فارسى خوێندونه‌ته‌وه‌) هۆیه‌کى تریش ئه‌وه‌یه‌ که‌ من ده‌مه‌وێت لێره‌دا به‌ زمانێکى زۆر ئاسان ئه‌م باسانه‌ له‌به‌ر ده‌ستى ئێوه‌ى به‌رێز دابنێم، چ ئه‌وانه‌ى وه‌ک بیره‌وه‌رى و یادگارى سه‌یرى وێنه‌ ده‌که‌ن و چ ئه‌وانه‌ى وێنه‌و وێنه‌گرى بۆیان بووته‌ حه‌زوو ئاره‌زوو.

با له‌ مقوله‌ى ئه‌م باسه‌مان دور نه‌که‌وینه‌وه‌ که‌ ئه‌ویش وێنه‌یه‌. له‌راستیدا هه‌ر که‌سێک به‌ پێى بۆچوونى خۆى ده‌توانى وه‌ڵام بداته‌وه‌، ده‌توانین بلێین وێنه‌ ئه‌و شته‌ واقعییه‌یه‌ که‌ له‌ سه‌ر کاغه‌ز یا فلمێکى حه‌ساس به‌ رووناکى سابیت ده‌بیت و ئێمه‌ به‌ چاو ده‌ێبینین و ئه‌مه‌ش به‌ هۆى که‌ره‌سته‌کانى تایبه‌ت به‌ وێنه‌گرییه‌وه‌ دێنه‌ ئاراوه‌. ئێستا پێویستى مرۆڤــ به‌ بوارى وێنه‌گرى وایکردووه‌ که‌ ئه‌م زانسته‌ به‌ پێى نیاز له‌ هه‌ر بووارێک سوودى لێ وه‌رده‌گیرێت و بووته‌ هۆى جیاوازیان، منیش به‌ پێى زانیاریه‌کانى خۆم ده‌یانخه‌مه‌ به‌ر دیدى ئێوه‌ى ئازیز، که‌ ئه‌م دابه‌شکردنانه‌ له‌ سه‌ره‌تادا چۆن بووه‌ و رێچکه‌که‌ى تا ئێستا به‌ کوێ  گه‌ێشتوه‌.

'كورتە مێژوویەكی سەرهەڵدان و پەیدابوونی كامیرای فۆتۆگرافی'

٢٠١٢-٠١-٢٠

ئەیاد عەبدوڵڵافۆتۆگرافی

زاراوەیەكی یۆنانیە لە دوو بڕگە پێك دێت فۆتۆ ( Photo ) بە واتای رووناكی وە هەروەها گرافی Graphos)) واتا نووسین . بەلكاندنی هەردوو وشە بەیەكەوە دەبێتە( نووسین بە رووناكی ) Photograph . زۆربەی سەرچاوە عەرەبیەكان مێژووی دۆزینەوەی كامێرای فۆتۆگرافی دەبەستنەوە بە یەكێك لە بیردۆزەكانی ( حەسەنی كوڕی هەیسەم ) . ئەم زانایە لەكاتی توێژینەوەكانیدا لە بارەی رۆژ گیران و مانگ گیران ( الكسوف والخسوف )، دیاردەیەكی بەدیكردوە لە كتێبی ( میزان الحكمە ) بە روونی نووسیویەتیەوە كە تاوەكو ئێستا لە كۆلیژی ئەندازەی زانكۆی (عین شمس ) دەستنووسی ئەم بیردۆزەی پارێزراوە . لە بیردۆزەكەدا هاتووەو دەڵێت ( ئەگەر هاتوو چەند تەنێك بەرامبەر كونێك بوون لە چەند شوێنێكی جیا جیادا وە ئەو كونە لەسەر دیواری ژوورێكی تاریك دا بوو ئەوا دیمەنی ئەو تەنانە لە سەر دیواری بەرامبەركونەكە وەكو خۆیان دەردەكەونەوە ). ئەم دیاردەیە حەسەنی كوڕی هەیسەم لە ژێر ڕەشماڵدا لێی كۆڵیوەتەوە ساڵی ١٠٣٨ز . مێژوونوسە ئەوروپیەكانیش ئەم دیاردەیە بۆ زانای ئیتالی لیۆناردۆ دافینشی دەگەڕێننەوە كاتێك لە ساڵی ١٤٩٠ز سەندوقێكی دروستكرد بەناوی ( كامیرا ئۆبیسكورا )CAMERA OBSCURA واتە كامیرای كوندار، كە بریتی بوو لە درووستكردنی سەندوقێكی قەبارە ٢×٢ م لە یەكێك لە لاكانیدا كونێكی دروستكردبوو بۆ تێپەڕبوونی رووناكی و دەركەوتنی وێنە لە دیواری بەرامبەردا، لە ڕێگای ئەم دۆزینەوەیەدا نیگاركێشە بەناوبانگەكانی سەردەمی بوژانەوە لە ئەوروپا ( رێنسانس ) سوودی زۆریان وەردەگرت ئەویش كاتێك دەچوونە ناو سەندووقەكەو پارچەیەك قوماشیان بە دیواری بەرامبەردا هەڵدەواسیو بەسەر ئەو هێڵانەدا دەهاتنەوە كە لە كونەكەوە دەهاتنە ژوورەوە . بەمەش وێنەیەكیان دەستدەكەوت كە كۆپی دیمەنە واقعیەكە بوو . بەڵام وێنەكە بەشێوەیەكی پێچەوانە دەردەكەوت .هەمان ئەم دیاردەیەی دافینشی و هەیسەم ئەنجامیانداوە، چینیەكانیش پێیان وایە دۆزینەوەی سەندوقی تاریك دەگەڕێتەوە بۆ داهێنانی زانایەكی چینی بەناوی مۆتی ( MO TI ) لە ساڵی ٥٠٠ ز .ئەم دیاردەیەی سەندوقی تاریك لە كۆندا بۆ خۆرگیران و مانگ گیران و فەلەكناسی زۆر بەكار هاتووە بۆیە هەر گەل و نەتەوەیەك مێژووێكی لەگەڵیدا هەیە. چونكە هەندی سەرچاوەش هەن كە باس لە بیردۆزەكانی فیساغۆرس و ئەرخەمیدس دەكەن لە بارەی تیشك و تسشكدانەوەو چەندین دیاردەی فیزیایی تر كە پیوەندیان بە مەسەلەی بینین و روناكی و ئەندازەوە هەیە .بەڵام لە ڕاستیدا ئەم وێنە فۆتۆگرافییەی كە لەسەردەمی ئەمڕۆدا هەیە بنەچەكەی تەنها ناگەڕێتەوە بۆ ئەم دۆزینەوە فیزیاوییانە كە خۆیان لە دیراسەكردنی رووناكیدا دەبیننەوە بەڵكو دۆزینەوەیەكە پەیوەندیەكی توندو تۆڵی بە زانستی كیمیاشەوە هەیە كاتێك كە زانای فەرەنسی (نیسفۆر نیبس ) لە ساڵی ١٨٢٦ توانی بۆ یەكەم جار وێنەی شەقامی بەر ماڵەكەی خۆی بكێشێت بە كامێرایەك كە لە شوێنی یان لە دیواری بەرامبەر كونی كامێراكەدا بۆردێكی ڕووپۆشكراوی دانا بە ماددەی ( كلۆریدی زیو ) بەمەش توانی یەكەم وێنە لە مێژوودا لەسەر ئەم بۆردە هەستەوەرە لە ماوەی هەشت كاتژمێردا تۆمار بكات . دیارە ئەم كامێرایە یان ئەم سندوقە تاریكە لە ماوەی ئەم سێ چوار سەد ساڵەی دوای دۆزینەوەكەی دافینشی چەندین گۆرانكاری بەسەردا هاتبوو لە شێوەو قەبارەدا هەروەها دانانی بەربەستكەری روناكی لە شوێنی كونەكەدا لە لایەن دانیال باریارو وە هاوێنەی چاویلكە لەلایەن جیرم جاردان لە ساڵی ١٥٣٠ز پاشان ئەسانیۆس كارشێ هەڵسا بە دانانی هاوێنەیەكی پێشكەوتووتر لەهی چاویلكە ساڵی ١٦٤٠ز لە پاشان دانانی ئاوێنەیەك بە گۆشەی ٤٥ لەناو سەندوقەكە بۆ پێچەوانەكردنەوەی دیمەنەكە بۆ سەرووی سەندووقەكە تاوەكو نیگار كێش بتوانێت لە دەرەوەی سندوقەكەشدا وێنەی دیمەنی بەرامبەر هاوێنەكە بكێشێت .لەم كورتە مێژووەی سەرەوەدا مەبەستمان گەشەكردن و پێشكەوتنی جۆرو شێوازی كاركردنی كامێرایە لەماوەی نێوان ١٤٩٠ تا ١٨٢٦ واتا لە دافینشیەوە تا دەگاتە نیبس .ئەو وێنەیەی كە نیبس كێشای لە ماوەیەكی كەمدا ئاسەواری نەما لەبەرئەوەی پێكهاتە كیمیاویەكەی وەكو پێویست نەبوو، بۆیە دوای ئەو زانایەك بەناوی ( لویس داجیر ) لەساڵی ١٨٣٧ توانی زەمەنی وێنەكێشانەكە لە چەند كاتژمێرێكەوە بكات بە ٣٠ خولەك لەدوای ساڵێك دوای ئەوە زاناكان توانیان خوێی هالیداتی زیو(هایپۆ) بەكاربێنن بۆ وەستاندنی وێنەكە ( تپبیت الصورە ) لە ساڵی ١٨٤١ فوكس تالبۆت جۆرە كاغەزێكی تازەی دروستكرد ناوی نا كالۆ تایپ (Calo type ) واتە وێنەگرتنی سەرسوڕهێنەر وە ئەم شێوازە بەردەوامبوو تا ساڵی ١٨٥١ بەڵام ئەم شێوازە كە بە كۆلۆدیۆنی تەڕ ناودەبرا و بریتی بوو لە تێهەڵسواندنی بۆردێكی شووشەیی لە نێو خوێی ئایۆدیدی پۆتاسیۆم و كۆلۆدیۆن، زۆری نەخایاند كە زانا ریتشارد مادوكس هەڵسا بە دروستكردنی شێوازی كۆلۆدیۆنی وشك (wet Collodion) .لە هەمان ئەو ساڵانەدا فۆكس تالیبۆت توانی وێنەی نێگەتیف بەدەست بێنێت تاوەكو بتوانێت چەندین جار وێنەكە لەسەر یەك تۆمار بكات .ئەم لێكۆڵینەوەو توێژینەوە زانستیانە بەردەوام دەبێت رۆژ لەدوای رۆژ گۆڕانكاری سەیرو سەمەرەتر بەدوای خۆیدا دێنێت تاوەكو ساڵی ١٨٨٨ كاتێك جۆرج ئیستمان كۆداك لە داهێنانێكدا توانی فیلمی لولكراوی ١٣٥ ملم دورست بكات و كۆمپانیای (كۆداك ) دابمەزرێنێت. لەسەر باڵاخانەی كۆمپانیاكەشیدا نووسیبووی تەنها پەنجە داگرتن لەئەستۆی ئێوە ئەوانی تر خۆمان بۆتانی تەواو دەكەین، بەم كارەش توانی كامێرا ڕەوانەی هەموو ماڵێك بكات و مێژووی دوای داهێنی كامێرای ١٣٥ یش فریای ئەوە كەوت كە رووداوەكانی هەردوو جەنگی جیهانی بە ئەمانەتەوە تۆمار بكات و ئەو پێشكەوتنانەی كە لە سەدەی بیستیشدا لەم بوارەدا هاتەكایەوە لە شێوەی دروستكردنی كامێرای كۆداكی فەوری و تەكنەلۆژیای ژمارەیی دیجیتاڵ ئەوا خۆمان لەگەڵیدا ژیاوین و هاوچەرخی ئەو مێژوە دەكەین كە رۆژ لە دوای رۆژ زانست بەرەو پێشەوەتر دەچێت .جۆرەكانی كامێرا ١- كامێرای جۆری ١٣٥ مم SLR: ئەم جۆرە كامێرایە وێنەگرە شارەزاكان بەكاری دێنن وە جۆری فیلمی ٣٦ -١٣٥ لەگەڵیدا بەكاردێت، لە خانەوادەی كامێرای تاك هاوێنەی ڕیفلێكس دەژمێردرێت، دەتوانرێت هاوێنەكەی بگۆڕدرێت بە پێی پێویستی و شێوازو ستایلی كاركردن بۆ مەبەستی زۆربەی بوارەكانی وێنەگرتن . كامێرای تاك هاوێنەی ریفلێكس دیمەنی بەرامبەر كامێرا ڕاستەوخۆ وەكو خۆی دەگوازێتەوە بەبێ هیچ گۆڕانكاریەك واتە ئەو دیمەنەی كەلەمیانی دیاریكەری دیمەنەوە وێنەگر دەیبینێت رێك ئەو وێنەیەیە كە هاوێنەكەی ئاڕاستەكراوە بەبێ هیچ گۆڕانكاریەك لە گۆشەكەیدا .٢-كامێرای جۆری ١٢٠مم : ئەم جۆرە كامێرایە فیلمی گەورەی ٦×٦ سم ٦×٧، ٦×٩ ی دەخرێتە سەر، زیاتر بۆ مەبەستی هونەری لەلایەن وێنەگرە پڕۆفیشناڵەكان بەكاردێت. هەروەها جۆری تاك هاوێنەی ریفلێكس و جووت هاوێنەی ریفلێكسیشی هەیە كە هاوێنەیەكیان بۆ دیاریكردنی دیمەنەو ئەوەی تریش بەرامبەر كونی ئیكسپۆزەرە . ئەم كامێرایەش توانای گۆڕینی هاوێنەكانی تێدایە بەپێی ویستو خوازی وێنەگر .٣-كامێرای كۆمباكت ( كامیرای گیرفان ) : ئەم جۆرە كامێرایە زیاتر لەلایەن ئارەزومەندو گەشتیارو خەڵكی ئاسایی بەكاردێت، لەبەرئەوەی بە نرخێكی هەرزان دەست دەكەوێت . جۆرەكانیشی بریتین لە كامێرای ١٣٥، ١٢٦، ١١٠. لەم سیستەمەدا دیاریكەری دیمەن بە شێوەیەكی جیا لەلای چەپی سەرەوەی كامێراكە شوێنی بۆ كراوەتەوە، واتە ئەو گۆشەیەی كە تۆماری دەكات دەقاو دەق بەرامبەر دیمەنەكە نیەو بە جۆرێك لە كەموكورتی كامێرای كۆباكت دەژمێردرێت، لەبەرئەوەی لە كامێرای تاك هاوێنەی ریفلێكس SLR دیمەنەكان وەك چون لە دیاریكەری دیمەن دەیبینیت ئاواش لە وێنەكەدا دەردەچێتەوە . بەڵام لە كۆمباكتدا وانیە، گۆشەكانی بینین گۆڕانكاریان بەسەردادێت .٤-كامێرای DSLR : واتە كامێرای دیجیتاڵی تاك هاوێنەی ڕیفلێكس، ئەم شێوەیە بە هەمان پرۆسەی كامێرای SLR ی نۆرماڵ كاردەكات، تەنها لە شوێنی فیلمی ١٣٥ دا هەستەوەرێك دانراوە كە لە توانای دایە شەپۆلەكانی روناكی بەشێوەی داتا تۆمار بكات، وەئەم هەستەوەرەش بریتیە لە پارچەیەكی روپۆش بە خانەی ئەلیكترۆنی پێی دەوترێت سێنسۆر . كە تاوەكو ژمارەی ئەو خانانە زیاتر بێت وێنەكە بە دیقەتێكی بەرزتر دەردەكەوێت و بە پێوەری پیكسل و مێگا پیكسل دەسنیشانی جۆری هەستەوەری ناو كامێرا دەكرێت، كامێرای دیجیتاڵیش بە هەمان شێوە، سیستمی كۆمباكت و SLR ی هەیە .*دوورە تیشكۆ چیە؟ ( البعد البۆری للعدسە) : بریتیە لە مەودای نێوان سەنتەری هاوێنە و سێنسۆری كامێرا، وەتاوەكو هاوێنەكە دوورە تیشكۆكەی كورت تربێت ئەوا ( قووڵی مەیدان ) زیاتر دەبێت، هەروەها تا هاوێنەكە دوورە تیشكۆكەی درێژتر بێت قووڵی مەیدان تیایدا كەمتر دەبێت .قوڵی مەیدان DEPTH OF FIELD( DOF ): بریتە لە روونی و ساف دەركەوتنی نزیكترین دیمەنی پێش كامیرا تا دوورترین دووری كە بكەوێتە ناوەوەی پرۆسەی فۆكس كردن، بۆ نموونە كاتێك وێنەی كەسێك دەگرین باكگراوندەكەی لێڵە واتە قووڵی مەیدان تیایدا كەمە وەكاتێك باكگراوندەكەی روون وساف دەردەكەوێت واتە قووڵی مەیدان تیایدا زۆرە، ئەم پرۆسەیە بەهۆی بەكارهێنانی ئیكسپۆزەری كامێراوە ئەنجام دەدرێت، وەتاوەكو كونی ئیكسپۆزەر تەسك بێت ئەوا قووڵی مەیدان زیاتر دەبێت بە پێچەوانەشەوە تاوەكو كونی ئیكسپۆزەر كراوە بێت ئەوا قوڵی مەیدان كەم دەبێتەوە، ئەم پرۆسە هونەریە یەكێكە لە گرنگترین زانیاریەكانی سەر كامێرا كە پێویستە وێنەگر بەتەواوی شارەزایی لێی هەبێت چونكە راستەوخۆ پەیوەستە بە بەكارهێنانی هاوێنەی كامێرا بە شێوەیەكی تەندروست . لێرەدا پێویستە بزانین كە ئیكسپۆزەری تەسك واتە F22‌F16‌F11 هتد .. هەروەها ئیكسپۆزەری كراوەش بریتیە لە ستۆپە كراوەكانی وەك F4‌F2.8 .جۆرەكانی هاوێنە : ١- هاوێنەی ستاندارد( نورماڵ ) ٥٠ ملم Standard : ئەم هاوێنەیە دورە تیشكۆكەی ( البعد البۆری )٥٠ ملم ە و ئەو گۆشەیەی كە تۆماری دەكات زۆر نزیكە لە گۆشەی بینینی چاوی مرۆڤ . ٢-هاوێنەی گۆشە كراوە ( واید ئەنگڵ) ٢٨ملم Wideangle: ئەم گۆشەیەی كە ئەم جۆرە هاوێنەیە تۆماری دەكات فراوانەو زیاتر لەم شوێنانەدا بەكاردێت كە مەودای هاتووچۆكردنی وێنەگر تیایدا كەمە . یاخود بۆ مەبەستی هەندی جۆری وێنەی ریكلام و هونەری بەكاردێت، لەبەكارهێنانی ئەم جۆرە هاوێنەیەدا قوڵی مەیدان ( عمق المیدان ) زۆر زیاد دەكات ئەویش بەهۆی نزیكی مەودای نێوان هاوێنەو هەستەوەری كامێرا ( سینسۆر )، لایەنە خراپیەكانی ئەم جۆرە هاوێنەیە ئەوەیە كە گۆڕانكاری لە دوریەكانی روودەدات وقەبارەی تەنەكان دەگۆڕێت لە شێوەی ئاسایی خۆیان بەتایبەتی ئەگەر بێتو لە نزیكەوە وێنەی تەنەكانی پێ بكێشیت، بە پێچەوانەی هاوێنەی ستاندارد كە قەبارەی تەنەكان وەكو خۆیان دەردەكات بێ ئەوەی گۆشەكان بشێوێنێت .٣-هاوێنەی تەلی فۆتۆ ١٣٥ ملم TelePhoto: ئەم جۆرە هاوێنەیە دوورە تیشكۆكەی درێژەو زیاتر بۆ مەبەستی وێنەگرتنی دیمەنی دوور بەكاردێت، بەڵام بە شێوەیەكی گشتی بۆ وێنەگرتنی پۆرترێت زۆر گونجاوو لەبارە لەبەرئەوەی بەهۆی درێژی دوورە تیشكۆكەیەوە دەتوانێت دیمەنی بابەتەكە یان پۆرترێتەكە لە باكگراوندەكەی جیا بكاتەوە واتە ئامانجەكە ساف و روون دەردەكەوێت و باكگراوندەكەش لێڵ دەبێت .

'وێنەی فۆتۆگرافی وەك فۆرم و ناوەرۆك'

٢٠١٢-٠١-٢٠

تەها ئەحمەد ڕەسوڵ

وێنەی فۆتۆگرافی لەڕووی پێكهاتەوە فۆرم و شێوەیە، پێكهاتەش گردبوونەوەی هەموو خەسڵەتەكانی پانتایی و رووبەر و رەنگ و رووناكییە بەشێوەیەكی گشتگیر، هەموو رەگەزە پێكهێنەرەكان تێیدا لە شێوازێكی رێكخراودا كارلێكی خۆیان دەكەن و هەماهەنگ دەبن چونكە ئامانجی پێكهاتە گەیشتنە بە شێوازێكی تۆكمە و رێكوپێك، هەربۆیە پێكهاتەیەكی باش ئەوەیە بینین پەرش نەكاتەوە بەسەر هەندێك لە رەگەز و یەكەكانەوە یان لەمیانی ناهاوسەنگیی ئەگەر لەخۆی بگرێت، بەڵكو پێكهاتە بەمانای گشتگیریی و گەیشتن بە فۆرمێك كە رواڵەتەكەیەتی.وێنە لەهەمانكاتدا ناوەرۆكیش دەگەیەنێت ئەوەش بەپێی هەموو ئەو هێما و ئاماژە و سیمبۆلانەی كە هەڵگریەتی یاخود واتا و ناوەرۆكەكانی، لە وێنەدا ناوەرۆكی بەرچاو و دیار هەیە یاخود هەر ناوەرۆكێكی دیكە كە دەبێتەوە فرەمانایی و لەگەڵ بەشدارییەكانی بینەردا پەلیان لێدەبێتەوە و لەگەڵ ناوەرۆك و گوتاری سەرەكیدا یەكتری تەواو دەكەن.لەسەر ئەم بنەمایە پێویستە بەو چەشنە نەڕوانرێتە وێنە كە تەنها فۆرمێكە و رۆڵی كێشكردنی سەرنجی بینەری هەیە، بەڵكو بەو شێوەیەشە كە بڕوانرێتە پێكهاتەكەی كە هەڵگری چ بیرۆكە و مانایەكیشە، یاخود جیهانەكان و رەهەندەكان بەرجەستە دەكاتەوە ئەگەر لە وێنەی پۆرترێتێكیشدا خۆی نمایش بكات كە وێنەگر هەوڵی بەئەنجام گەیاندنی بۆدەدات.ئەو پرسیارەی لێرەدا خۆی دەسەپێنێت ئەوەیە بڵێین: ئەو پێوەر و پێودانگانە چین سەبارەت بە گوتارەكانی وێنە؟! بێگومان زمانی وێنە هەموو خەسڵەت و تایبەتمەندییە هونەریی و دەربڕینەكان و ستاتیكایە، لەبەرئەوە پێوەری حوكمدان و بڕیاردان لە چۆنێتی زمان و گوتارەكانی لە گەیاندنی بیرۆكە و ئاماژەكاندا خۆی دەنوێنێ كە وێنە بە ناوەرۆكێكی بەرچاو دەیخاتە روو یان مانای شاراوە كە شیاوی شرۆڤەكردنن، هەروەها ئەو ئەركەش كە وێنەگر لەمیانی وێنەكەوە گوزارشتی لێدەكات بۆئەوەی بگاتە وەرگر، یاخود هەموو ئەو كاردانەوە و پەرچەكردارانەی وێنەكە دەیبەخشێت لەڕووی سایكۆلۆژییەوە. یەكێك لە كۆڵەكەكانی وێنە بابەت و گۆشەنیگا و پێكهاتە و روونیی و ئاشكراییە، كاری هونەریی وەختێ بینەر رامانی تێدا دەكات لەسەر بنەمایەكی لۆژیكی رادەوەستێتەوە كە ئەویش پرۆسەی سەرنجڕاكێشان و رامان و وردبوونەوەیە، پاشان چێژوەرگرتن و خۆشنودی كە ئەوەیان پەیوەست دەبێتەوە بە پاشخان و ئاستی رۆشنبیریی وەرگرەوە كە لەگەڵ ناوەرۆكی وێنەكە و واتاكەیدا كارلێك دەكات. ئەو بنەمایانەی لە پێكهاتەی ستاتیكادا پێویستە وێنەگری فۆتۆگرافی رەچاوی بكات ئەوەیە پێكهاتە و خەمڵاندن سەبارەت بە وێنە بەمانای دانانی هەموو وردەكارییەكان دێت یاخود رەگەزەكانی لە پەیوەندییەكی هەماهەنگ و تەبادا پێكەوە ببەسترێنەوە، بەو شێوەیەی هاوسەنگییەك رۆبنێن و بینەر هەست بە ئارامی و خۆشنودی بكات بەرامبەری، هەروەها بابەتەكەی كار لە هەست و نەستی بكات و سەرنجی رابكێشێ، لەدواجاریشدا هەستێكی ستاتیكی تێدا بخوڵقێنێ.پێكهاتە پرۆسەی هەستكردنێكی دروستە هەربۆیە پێكهاتەیەكی باش ئەوەیە كاتێك بۆ ئامانجێكی دیاریكراو تێدەكۆشێت. وەختێ وێنەیەك دەگرین هەڵدەستین بە گونجاندنی رووناكی لەگەڵ سێبەرەكاندا، هەروەها فیگەر و رەنگەكان بۆ بەرجەستەكردنی مەبەست تاوەكو خزمەتی ئەو جیاوازییە بكات كە دروستی دەكەن، ئەمە سەرباری بایەخدان بە گۆشەكان و هەڵبژاردنی باشترینیان بۆئەوەی بینگە و گۆشەنیگاكەی بەدەربخات. سانایی و توانستی گوزارشتكردن گرنگترین فاكتەرن بۆ پێكهاتەی ستاتیكا، وەلێ ئێمە لێرەدا مەبەستمان ئەوەیە كە پێكهاتەی ستاتیكای وێنە بۆ خۆی ئامانج و مەبەستێك نییە ئەوەندەی ناوەرۆكەكەی شتێكی بنەڕەتییە، چونكە پێكهاتە هۆكارێكی یاریدەدەرە بۆ بەرجەستەكردنی واتا و وێناكردن بە راستگۆیی و ئەمانەتەوە.پێكهاتەی ستاتیكا و جوانیی سەبارەت بە فۆتۆگرافەر هەست و ئەندێشە و خەیاڵكردنە كە رەگەزی بینراوی بەهێز دەبەخشێتە وێنەكە، بەوەش دەركپێكردنی مانا و واتای وێنە بەرهەم و ئاكامی چەندین فاكتەری خودییە كە لە رۆشنبیریی و چێژبینینی هونەریی و هەستی جوانیی و رەچاوكردنی رووناكیی و گۆشەنیگا و كاتی دیاریكراوی وێنەگرتنەوە دێتە ئاراوە. ئایا وێنەی فۆتۆگرافی واقیعێكی هونەریی دەخەمڵێنێ؟ بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە پێویستە لە فۆتۆگرافەرەوە دەست پێبكەین، لەبەرئەوەی فۆتۆگرافەر تەنها پیشەوەرێك نییە ئەوەندەی لە گەوهەردا هونەرمەندێكە و لەنێو رووداوەكاندا كاردانەوەی هەیە و كاریگەریی هەستەكانیەتی دەبنە پاڵنەری كاركردنی، بەرامبەر بە رووداوەكان هەڵوێست وەردەگرێ و بە هەستە راستگۆییەكانی لایەنە كۆمەڵایەتییەكان بەهەند وەردەگرێت، لەبەرئەمە وێنەی فۆتۆگرافی تەنها وێنەی بابەت و كار و جووڵە و كەسایەتییەكان نییە، بەڵكو سەباری هەموو ئەمانەش ئەو پێوەرە جوانییەش رەنگ پێدەداتەوە كە گەوهەر و هەستی ناوەكیی فۆتۆگرافەرە.بەمشێوەیە وێنەی فۆتۆگرافی بە زمانێكی باڵای دەربڕینەوە واقیعمان بۆ دەگوێزێتەوە، روانینێكی تایبەتمەند دەداتە واقیع و هەموو بابەتەكان نەك كۆپیكردنەوە و لاساییكردنەوەیان، بەمانایەكی دیكە دیدگایەك دەبەخشێت كە بارگاوییە بە رەگەزی هونەریی و پێكهاتەیەكی ستاتیكی، بە جۆرێكی دیكەش، گرتە و وێنەی فۆتۆگرافی پرۆسەیەكی ئەفراندنە بۆخاتری رێكخستنەوە و پەرەپێدانی ژیانی خودیی و كۆمەڵایەتی، هەربۆیە فۆتۆگرافەری داهێنەر بەدوای ئەودیوی رواڵەتەكان و سیما بەرچاوەكاندا دەگەڕێت تاوەكو فۆرمی نوێ بەرهەم بهێنێت، وێنەگرتن كۆپیكردنەوەی شتەكان نییە ئەوەندەی سەرخستن و داهێنانە تیایاندا، فۆتۆگرافەر چاومان بە رووی جیهانی تیشك و رەنگەكاندا دەكاتەوە و بە شێوازێكی زیندوو دەیانپشكنێ وەك ئەوەی بۆ یەكەمجار بێت دەركیان پێ بكەین.

تێگەیشتن لە وێنەبۆئەوەی بزانین چۆن لە وێنەكان تێدەگەین و بچینە قووڵاییەكانیەوە و رەهەندەكانی لێك بدەینەوە، پێویستە سەرەتا ئەوە بزانین كە وێنە ئامرازێكی گەیاندنی پەیوەندی نێوان نێرەر و وەرگرە. نێرەری وێنە پێشنیاری روانینێكی بێلایەنانە ناكات بۆ شتەكان، وەرگریش بەپێی ئەزموونی جوانیی و ئەندێشمەندیی كۆمەڵایەتی وێنەكان دەخوێنێتەوە چونكە وێنەكان بەتەنها دیالۆگ لەگەڵ هەستی بینیندا ساز ناكەن بەڵكو هەست و دەركپێكردنی دەجووڵێنن و پاشخانی سۆز و میهر و لایەنە كۆمەڵایەتییەكان دەوروژێنن.لێرەوەیە دەبینین تێگەیشتنی وێنە پەیوەست دەبێتەوە بە رۆشنبیریی وەرگرەوە سەرباری تێگەیشتن لە ناوەرۆكەكان و رەهەندەكان و شیكردنەوەی هێما و ئاماژەكان بەشێوەیەكی ورد و دروست، هەروەكو زمانی ئاخاوتنی لێدێتەوە و بەپێی ئاستی توانست و ئەزموون و پاشخانی رۆشنبیریی تێگەیشتن لە ناوەرۆكەكانی دێتە ئەنجام، بەمانایەكی تر ئەو واتا و مانایەی وێنە ئاماژەی پێدەدات هەموو ئەو شتانە نییە كە لە لێكدانەوەی بینەردا بوونیان هەیە، بەڵكو دەبێتەوە بەشێك لێیان، وێنەش كە خاوەنی پێكهاتەیەكی تایبەتییە لەڕێی بینینەوە دەخوازێت فرەمانایی بەدەست بهێنێ و بەرەو رێكخستن پەل بكوتێ. وەك چۆن لاسایی و كۆپیكردنەوەی سروشت و واقیع باڵی كێشاوە بەسەر زۆرینەی كایە هونەرییەكاندا، لێرەدا دەبێت لەوە بكۆڵینەوە كە تا چ رادەیەك ئەم پێودانگانە بەسەر وێنەگرتنی فۆتۆگرافیشدا دەچەسپێت. وێنەگر یان فۆتۆگرافەری داهێنەر ناخوازێت كۆپی سروشت بكاتەوە و لاسایی دەقاودەقی واقیع بكاتەوە، بەڵكو ئەویش وەك هونەرمەندانی نوێخواز لەمیانی روانینی تایبەتییەوە دێت و سەرلەنوێ هونەرییانە بونیادی دەنێتەوە، ئەمەش بەروونی ئەو وەختە ئاشكرا دەبێت كە مامەڵە لەگەڵ رەنگەكانی سروشتدا دەكات، هارمۆنیەت و گونجاندنی تۆنی رەنگەكانی سروشت ئەو كاتە ون دەبن كە وێنەگرێك لەڕێی لاساییەوە كارەكەی ئەنجام بدات، هەربۆیە پێویستە فۆتۆگرافەری هاوچەرخ و نوێخواز خۆی لە پرۆسەی كۆپیكردنەوە دەرباز بكات. هونەرمەندی مەزن (جۆرج میلێ) دامەزرێنەر و دۆزەرەوەی هونەری حەوتەم بەو شێوەیە وێنەی شتەكانی نەدەگرت كە هەن و بوونیان هەیە، یان هەنگاویان لەگەڵدا بنێ بۆ دۆزینەوە و شیكردنەوەیان، بەڵكو بەو چەشنە وێنەی دەگرتن وەك لە گەوهەردا هەستی پێدەكردن. دەكرێت بڵێین وێنەگری هونەرمەند یاخود فۆتۆگرافەر لە بۆشاییەوە لەدایك نابێت، ئەو بەرهەمی كەلەپوورێكی مرۆیی بەرفراوان و دەوڵەمەندە، بەڵكو بەخششی سروشتە بە كارلێكی كەسێتیی ( خودیی ) و كۆمەڵایەتی و دیرۆك و مێژوویەكی مرۆیی كەڵەكەبوو.

دووانەی رووناكی و سێبەرچ وێنەگرتنێك بوونی نییە بەبێ رۆشنایی، كامێرا چاوێكە و لەمیانی تیشك و رووناكییەوە شتەكان دەبینێت، فیلم پشت بە تیۆری تیشك و سێبەر دەبەستێت بۆئەوەی وێنەیەكی روون و ئاماژەبەخش بەرهەم بێنێت، هەموو ئەمەش زۆرینەی وێنەگران رەچاویان كردووە هەر لە وێنەگرتنی رەش و سپییەوە، فۆتۆگرافەر لەمیانی ئەمەوە دەتوانێت تۆنی جیاكاریی لەنێوان سێبەر و رووناكیدا پرۆسێسە بكات. ئەمڕۆ دەبینین كەم تا زۆر وێنەگرتنی رەنگاورەنگ شتێك لەو دووانەییە دووركەوتۆتەوە و گەرمی و بزاوتن و ئامادەگیی هەیە.لێرەوە پێویستە ئەوە بوترێت كە چوونیەكی و هاوسەنگی لە وێنەدا پشت بە دوو فاكتەر دەبەستێت، ئەوانیش خودیی و بابەتین، دەرككردنی چوونیەكی نێوان رەنگەكان و گونجاندنیان پەیوەست دەبێتەوە بە هۆكارە خودییەكان و بۆ بینەران دەگەڕێتەوە ئەوەش بەپێی ئاستی ئەزموون و پاشخانیان، هەرچی فاكتەرە بابەتییەكانیشە پەیوەست دەبنەوە بە ئاوێتەبوون و گردبوونەوەی رەنگەكان لەگەڵ یەكتردا. بۆیە دەبێت وێنەگر بزانێت چۆن یاساكانی تیشك و سێبەر بەكاربهێنێ یان ناتەبایی لە چڕبوونەوە و تۆخبوونەوەی رەنگەكاندا، هەروەها لە شێوەكان و پێكهاتە و رووبەر و پانتاییەكان و هەموو ئەو شتانە، بەواتای توانستی بینین و هزریی هەبێ و هەست و نەستی وەربگێڕێتە سەر ئاماژەی بینراو تاوەكو كاربكاتە سەر بینەر و پەیامەكەی بگەیەنێت.ئایا ئەركی هونەری فۆتۆگرافە كە چێژ و چەشەی ستاتیكی تێپەڕێنێ تاوەكو هەست و ویژدان وەبەربهێنێ، لەوێشەوە بەرهەمهێنانی هزر و مەعریفە؟!بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە دەڵێین هونەر داهێنانە، كردەیەكە و پێویستی بە هزر و مەعریفە هەیە، چونكە كاری هونەریی پرۆسەیەكی ئەقڵییە نەك هەڵچوون و ئیلهام و سروش، وەك ( هیگڵ )یش ناڵێین كە پێویستە هەر بەرهەمی هزر بێت، ئەویش وەك لۆژیك و فەلسەفە وایە هەروەك چۆن ( پۆل ڤالێری ) جەختی لێدەكاتەوە كە هەموو كارێكی هونەریی هاوكێشەیەكی بیركارییە و پێویست دەكات شیبكرێتەوە، یان وتەكەی ( شۆبنهاوەر ) كە پێی وایە كاری هونەریی بارگاوییە بە هزر و ئیرادەوە، لەمەوەیە كە كاری هونەریی پەیوەندییەكی ئەوتۆی هەیە بە مەعریفەوە لەبەرئەوەی هەم دەیگەیەنێت هەم دەیخوڵقێنێ.رۆشنبیریی و داهێنانرۆشنبیریی بەشێكە لە پرۆسەی داهێنانی هونەریی جیانابێتەوە، ناكرێت داهێنانێك مەزندە بكەین لەدەرەوەی رۆشنبیرییەوە، مرۆڤی نارۆشنبیر ناتوانێت لە هیچ كایە و بوارێكدا داهێنان بكات، هونەریش كوڕی رۆشنبیرییە و رۆشنبیریی پاڵشپتی هونەرە، لەپاڵ رۆشنبیریشدا لێهاتوویی و دەستڕەنگینی ئامادەگیی هەیە و هەردووكیان دەبنە مایەی خوڵقاندنی هونەر و داهێنان.ئەفراندن و ئەزموونی تایبەتی ( لێهاتوویی ) لە رۆشنبیریی و مەعریفە جیانابنەوە و لە یەكێتییەكی تۆكمەدان، هونەرمەندی فۆتۆگرافەر ناتوانێت رووبەڕووی كارە هونەریەكەی خۆی ببێتەوە بەبێ پاشخانی رۆشنبیریی و دەروونیی، هەموو رەگەز و پێكهاتەكانی وێنەكە دەبێت بڕژێنەوە ناو مەعریفە و پاشخانی رۆشنبیریی هونەرمەندەوە و بەهەمووشیان ستاتیكا و ناوەرۆكی بابەتەكە دەخەمڵێنن.ئەو تەكنیكە نوێینەی ئەمڕۆ هاتوونە ناو كایەی فۆتۆگرافەوە بەرهەمی ئەو تەكنۆلۆژیایەیە كە بەم دواییە سێبەری رژاندۆتە سەر هەموو كایە و بوارەكانی ژیانی مرۆڤایەتی، لەلایەكەوە هاتنەژوورەوەی كۆمپیوتەر و ئەلكترۆنەكان بۆ ناو وێنەگرتنی فۆتۆگرافی، هەروەها كامێرای دیگیتاڵ ( پێوانەیی ) سەریهەڵدا كە خەرمانێك لە وێنەی زۆر ئەمبار دەكات لە یادەوەریی ئەلكترۆنیدا، سەرباری چەندەها كامێرای دیكە كە بەرنامەگەلێكیان هەیە و كۆمپیوتەرێكی بچووكیان لەگەڵدایە، هەروەها ئێستا دەكرێت وێنە و گرتەكان بخرێنە سەر فیلمێك بە پێوانەی ٣٥ ملم بۆ وێنەی ئەژمار و پێوانەیی سی دی و پیشاندانی لە شاشەوە.وێڕای ئەم پێشكەوتنەش لە تەكنیك و ئامێردا كە دەرفەتی باشیان رەخساندووە بۆ فۆتۆگرافەر تاوەكو توانستەكانیان بەدەربخەن و كەسێتییان بسەپێنن بەسەر وێنەكاندا، وەلێ توانستی دەستڕەنگینی و لێهاتوویی تایبەتی، هەستكردن و چێژی باڵا و روانینێكی قووڵ و تایبەتمەند رۆڵی كاریگەر و ئەوتۆیان هەیە بۆ خوڵقاندنی هونەرێكی ستاتیكی و مەعریفی، ئەگەرچی تەكنۆلۆژیا زۆرجار كاریگەریی خۆی هەیە بەسەر كایەكەشدا، یان رێنمایی دەكات بۆ پەلهاویشتنی دیكە، بەڵام لەدواجاردا ئەوە هەر هونەرمەندە هەماهەنگ دەبێتەوە بە ئامێر و ئامرازەكان و ئەو زمانە بەرهەم دێنێتەوە كە دەبێتەوە دەربڕینی ئەو بینگە و دیدگایەی بە جیهانی ناوەكییەوە لێكدراوە و، لەڕێی شێوازەوە تایبەتمەندیی دەبەخشێتەوە وێنەكان كە وەك پەنجەمۆری تایبەتن و پەیوەستن بە داهێنانی خودییەوە.

سەرچاوە:( العرب اون لاین ) ئەم نووسینانە:١- الصورە فوتوغرافیە شكل أم مچمون؟ محمد حلیوە ٢٠١٠٫٢- أحكام علی خگاب الصورە، فادی حسن٢٠١١٫٣- فهم الصورە الفوتوغرافیە لدی المرسل و المتلقی، كاگم نعمان ٢٠١١٫٤- علاقە صورە فوتوغرافیە بالمعرفە و الپقافە، عبدالمعگی محمد ٢٠١١.

ئێدوارد بۆبات

٢٠١٢-٠١-٢٠

Edourd boubat1923 – 1999 ئێدوارد بۆبات

 ئەنوەر 

ئیدوارد بوبا 1999-1923 Edourd boubat یەكێكە لە گرینكترین هونەر مەندانی فۆتۆگراف فەرەنسی داری جەنگی جیهانی دووەم.كارەكانی ئەو بەو ترادیسیۆنە گەورەی هونەری فۆتۆگراف فەرەنسی سەدەی بیستەم دەژمێردرێت كە ئەوانی تریش براسای :BRASS و هنری كارتێیە بریسۆن BRESSON و ڕۆبێرت دوانۆ )ن DOISNEAU .هونەرمەندی ناوبراو بایەخ و گرینگی بە وێنەگرتنی خەڵكی ئاسایی و قۆناغی دوای جەنگ داوە .ئەو لەماوەی بەنجا ساڵی كاروانی ژیانی هونەرییدا ، بەپێچەوەانەوی زۆربەی وێنەگرانی نەوەی خۆی هیچ ڕۆڵ و بایەخی بە بابەت و ڕووداوە سیاسیەكانی ڕۆژگاری خۆی نەداوە .بۆیە نە(لاشە ،خوێن ،و دیمەنی جەنگ ) لە بەرهەمەكانی ئەودا بەدی ناكەین . لەبڕی بابەتی تراجیدی ئامێز و كارەستبار . ئەو ژیانی ڕۆژانە ، جوانی ژیانی و بابەتی سەرنج ڕاكێشی بەرجەستە كردووە .وێنەی ئافرەت،ئاژەڵ و دارو درەخت و دیمەنی سروشتی كێشاوە ، سەرباری بابەتی سەرەكی كە گرینگی تایبەتی بە وێنەكێشانی منداڵان دابوو.بۆبا بەوە ناسراوە كە ساتە شاعیرەكانی ژیانی وێنە كردووە . هەربۆیە شاعیری فەڕەنسی ناودار جاك بریڤێر JACGUES PREVERT بۆبای بە پەیامنێری ئاشتی ناو ببات و وەسف بكات . ئەو هەمیشە بەدوای ئاشتی و ساتە هێمنەكانی گەڕاوە . ئەو گرتە فۆتۆییەی كە پیاوێكی پرتوگالی مناڵەكەی لە ئامێز گرتووە . بەسەر شان و ملیەوە، خەوتووە،ئەویش دەڕوانێتە دیمەنی دەریاكە( بەهێمنی لە دیمەنی دەریاكە ڕادەمێنێ). نمونەی ئەم جۆرە ( ئیماژ)نەن .هەروەها پۆرترێتی كەسایەتیە ناودارەكانی وەك (سارتەر،باشلار و جان جینێ ..هتد كێشاوە .بەكار هێنانی ڕۆناكیشی كوالێتی بەكارەكانی ئەو بە خشیوە. سێ توخم بەسەر كارەكانی (بۆبا) زاڵە :ژیانی هونەرمەند،شیعر،تەم و مژ .میشێل گێرا لە ڕۆژنامەی لۆمۆندی فەرەنسی بەم جۆرە گوزارشتی لە بۆبا كردووە:( ئەو فۆتۆگرافەرێكی بلیمەت بوە و هەروەها وێنەی قەشەنگ و بلیمەتی كێشاوە ).لەرووی تەكنیكی یەوە بەهرەمەندو توانایەكی دەگمەنی هەبوە،بەرجەستە كردنی ساتە ئەفسوناویەكان دا هاوتای هینری كارتییە بریسۆن بوە و ئەندێشەی هونەری خۆی ئەزموون كردوە.ئێدوارد بۆبا ی فۆتۆگرافەر شاعیرە لەگەڵ كامیرا .ئافرەتێك ئامێری مۆسیقی ئۆكۆردیۆن لە یەكێك لە شەقامەكانی پاریسی دەژەنی.پیاوێكی بەتەمەن لە قاوەخانەیەكی پاریسی لەتەك سەگەكەی دانیشتووە و خەریكی خوێندنەوەی ڕۆژنامەیە .مناڵەكان خەریكی ڕاكردن و یاریكردن و بەفرە خلیسكانێن .ژنێك لە باڵەكۆن دەڕوانێتە ڕوبار .گرتنەوەی بەفر بەدەم . ئافرەتێكی بەساڵا چوو لە یەكێك لە شەقامەكان دانیشتووە و سەگەكەی لە باوەشی گرتووە و دەڕوانێتە هاوێنەی كامیرا.ژنێك خەریكی ڕێكخستنی گوڵە و لە پشیلەكەی ڕادەمێنێ كە لەقەراغ پەنجەرەكەدا دانیشتووە .ژوان و یەك گەیشتنی ئەڤینداران ،و دەست لە ملانێ و ماچ و موچ و بابەتی ڕۆمانسی بوەتە تێمە و ئیماژی بۆبا .لیلی ویا لیلیا ئەو كچە فەڕەنسیە كە سیماو ڕوخسارێكی ووردی هونەری هەیە بۆتە (مۆدێل) ی پۆرترێتەكانی .نەوەی نامۆ ویا وون بوو لە هاید پاڕك ) كە لەڤیستڤاڵی مۆسیقی لە هایدپاڕك ساڵی ١٩٧٠ سازی كردوە.فۆتۆیێكی ترە كە گوزارشت لە ڕەوشی ژیانی گەنجی حەفتەكانی سەدەی ڕابردوو دەكات. لە فۆتۆكانیدا هەست بە خۆرسكی ژیان و عەفویەت ،ناسكی ،سۆز،گەرمی،لایەنی هەستەوەری ژیان و ساتە خۆشە بەسەر چووەكان دەكەین. هەر بۆیەش كەشێكی نۆستالجیی باڵی بەسەر فەزای كارمەندان كێشاوە . لەگەشتەكانیدا بۆ ووڵاتانی ئەوڕوپا . ئەفریقیا .ئەمریكا وە ئوستراڵیا و چین و هیندستانەو ...هتد فۆتۆی كێشاوە هەروەك كرێكاران لە بەڕازیل ، ژیانی ڕۆژانەو ژیان و ڕەوشتی خێزان داری لە هندستان بۆبا جەخت دەكاتە سەر ستانی خۆرسك ، مەسلەی وێنە كێشان لای ئەو تەنیا مەسلەی فكرو تێڕامان نییە . ( من كاتێك وێنە دەگرم ، لەو چركە ساتەدا بیر ناكەمەوە ) .لە دیدارێكی هونەرییدا ئەم پرسیارە ئاراستی بۆبا كراوە . وێنەكانت بەوە وەسف كراون ( ڕۆمانتیكی بن؟ ) ئەو بەنەرێنی وەڵامی پرسیارەوە دەداتەوە ( كارەكانی من ڕۆمانتیكی نین بەڵكو ( هیومانیستس) ین ، من حەزم بە پۆلێن كردن نییە ، وەلێ من هەمیشە لەگەڵ ئەو وێنەگرە فۆتۆگرافیانەی وەك دوانۆ و بریسۆن و فۆتۆگرافەری ئەمریكی (یوجین سمیت) م كە بایەخ بە خەڵك و مرۆڤایەتی دەدەن)پوختەی ژیانی هونەرمەند :ئیدوارد بۆبا (١٩٩٩-١٩٢٣)لە شاری پاریس لە دایك بووە ، هەر لەوێش خوێندوێتی ، لە مۆنماتەر ژیانی بردۆتە سەر، سەرەتا خەریكی خوێندنی گرافیك و تایپۆگرافی بووە ، و دوای جەنگ لە گارگەیەك دا كاری كردووە سەرەتا وێنەی ڕۆژانەی یەكشەمەی كێشاوە. ساڵی ١٩٤٦ (كچە بچكۆڵەكەی گەلا هەوڵوەریوەكان) كە بە فۆتۆیێكی بەرایی ( یەكەمین فۆتۆی) هونەرمەند دەژمێردرێت . وێنەیەكی قەشەنگ بووە .لە گۆڤاری US CAMERA بڵاو كراوەتەوە ، سەرنجی خەڵكی ڕاكێشاوە .بۆبا ساڵی دواتر خەڵاتی (كۆداك) ی KODAK PRIZE پێ بەخشراوەساڵی ١٩٤٩ بە براسای BRASSI ،رۆبێرت فرانك ROBERT FRANK و هنری كارتییە بریسۆن –HENRI CARTER BRESSON ئاشنابوە .دواتریش ساڵی ١٩٥٠ دان بە بەهرەی هونەرمەند نراوە .پاشان لەگەڵ هەریەك لە هونەرمەندانی فۆتۆگراف براسای و دوانۆ لە پێشانگایەكی هاوبەش كردووە . ستڵی ١٩٥٠ بەرهەمەكانی لە گۆڤاری كامیرای SWISS MAGZINE CAMERA بڵاو كردۆتەوە.لە نێوان ساڵانی ١٩٥٠ تا ١٩٦٠ گرێبەستی لەگەڵ گۆڤاری REALITE ساز كردوەو بۆتە ستافی گۆڤاری ناوبراو .بۆبا فۆتۆكانی لە هەر دوو گۆڤاری ئیفینتی INFINITY و ریالیتی REALITES پەخش كردوە .ساڵی ١٩٧٠ پەیوەندی بە بریكاری ڕاڤو RAPHO دەكات ، چۆتە ڕیزی ئەو ئەو دامەزراوە فۆتۆگرافییەوە . بە ووڵاتانی ئەێوڕوپاو ئەفریقیا و ئەمریكای لاتینی و مەكسیك ..هتد گەڕاوە.لەساڵی ١٩٦٨ بەدواوە ئەو وەك فۆتۆگرافەرێكی ئازاد و سەربەخۆ كاری كردوە .ساڵی ١٩٤٣ لەگەڵ سەدان هەزار هاوڵاتی تری فەرەنسی سوخرە دەنێردرێتە شاری ( لایبزگ ) ی ئەڵمانی ،لەوێ بە گوتەی خۆی كارەساتی جەنگ و بۆردومان كردنی ئەم شارە لەلایەن هێزی هاوپەیمانەكان و بلێسەی ئاگری جەنگی بینیوە.هەروەك هونەرمەند ئاماژەی بەوە كردوە :(ئێمە تاوانی نازییەكانمان بینی ،من ەكارەساتم بینی ).بۆبا بە پێشانگای تاكە كەسی و بەشداری لە پێشانگای هاوبەش لە زۆربەی گالێری مۆزەخانەكانی ئەوڕوپا و ئەمریكا و مەكسیك و كەندا كردوە.گرینكترینیان ئەو پێشانگا RETROSPECTIVE كە لە كۆشكی هونەری فۆتۆگرافی ئەوڕوپی MAISON EUROPPENN DE LA PHOTOGRAPHIC بۆ هونەرمەندی ناوبرا لە ساڵی سازكرا.گرینكترین خەڵاتەكان : بۆبا چەندین جار خەڵات كراوە هەروەك خەڵاتی كۆداك KODAK PRIZE ی وەرگرتوە . 

ساڵی ١٩٧٣ خەڵاتی ئۆكتا ڤیۆس هیل ) ی دواتریش ساڵی ١٩٨٨ خەڵاتی HASSELBLD ی پێ بەخشراوە 

وێنەیەکی کۆن

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  • www.kurdishphotography.tk

 http://www.kurdishphotography.tk/2017/07/blog-post_26.html[بەستەری مردوو][بەستەری مردوو]