بۆ ناوەڕۆک بازبدە

عیبری مۆدێرن

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
عیبری مۆدێرن
لقیزمانی عیبری
وڵاتئیسرائیل
پۆتانی شوێن٣١°٦′٣٦″N ٣٥°١′١٢″E
Dialect ofزمانی عیبری
Linguistic typologysubject–verb–object
سیستەمی نووسینئەلفوبێی عیبری
Map

زمانی عیبری مۆدێرن ئەو زمانەیە کە لە ئێستادا ھاووڵاتیانی جوولەکەی ئیسرائیل گفتوگۆی پێ دەکەن عیبری مۆدێرن چەندین زاراوەی نوێی لە زمانی تەورات و تەلموود وەرگرتووە، ھەروەھا لە چەند زمانێکی وەک عەرەبی، ئەڵمانی، یدیش، و ئینگلیزی.

ھەروەھا لەلایەن ھەندێک لە عەرەبە ئیسرائیلییەکانەوە بەکاردەھێنرێت.[١][٢]

ناو

[دەستکاری]

بڵاوترین زاراوەی زانستی بۆ زمانەکە بریتییە لە «عیبریی نوێ» (עברית חדשה). زۆربەی خەڵک بە سادەیی وەک «عیبری» (עברית گۆکردن بە عیبری: [ivˈʁit]) ئاماژەی پێ دەکەن.[٣]

زاراوەی «عیبریی نوێ» وەک «تا ڕادەیەک پڕ لە کێشە» وەسف کراوە[٤] چونکە ئاماژەیە بۆ قۆناغبەندییەکی بێ گومان لە عیبریی پەرتووکی پیرۆز.[٤] ھایم بی. ڕۆزێن (he) (חיים רוזן) پشتگیری لە زاراوەی ئێستا بەربڵاو[٤] «عیبریی ئیسرائیلی» کرد لەسەر ئەو بنەمایەی کە «نوێنەرایەتیی سروشتە نەکاتییەکەی عیبری دەکات».[٣][٥] لە ساڵی ١٩٩٩، زمانناسی ئیسرائیلی گیلاد زوکەرمان زاراوەی «ئیسرائیلی» پێشنیار کرد بۆ نوێنەرایەتیکردنی سەرچاوە فرەچەشنەکانی زمانەکە.[٦]:325[٣]

پاشبنەما

[دەستکاری]

مێژووی زمانی عیبری دەکرێت بۆ چوار قۆناغی سەرەکی دابەش بکرێت:[٧]

سەرچاوە ھاوچەرخە جووەکان عیبری وەک زمانێکی ئاخێوەر کە لە پادشایەتییەکانی ئیسرائیل و یەھوودا گەشەی سەندووە وەسف دەکەن، لە ماوەی نزیکەی ١٢٠٠ تا ٥٨٦ی پێش زایین.[٨] زاناکان مشتومڕ دەکەن لەسەر ئەو ئاستەی کە عیبری وەک زمانێکی ناوخۆیی ئاخێوەر ماوەتەوە دوای دیلیی بابل، کاتێک ئارامیی کۆن بوو بە زمانی نێونەتەوەیی باڵادەست لە ناوچەکەدا.

زمانی عیبری وەک زمانێکی ناوخۆیی لە شوێنێک لە نێوان ٢٠٠ تا ٤٠٠ی زایینی لەناو چوو، دوای ڕاپەڕینی بار کۆخبا لە ١٣٢–١٣٦ی زایینی کەم بووەوە، کە دانیشتووانی یۆدیەی وێران کرد. دوای دەربەدەرییەکە، عیبری تەنھا بۆ بەکارھێنانی ئایینی و زمانی وێژەیی سنووردار بوو.[٩]

بووژانەوە

[دەستکاری]

عیبری لە کاتە جیاوازەکان و بۆ زۆر مەبەست لە سەرانسەری پەرتەوازەییدا قسەی پێ دەکرا. لە کاتی ییشوڤی کۆن، گەشەی سەندبوو بۆ زمانێکی ھاوبەشی ئاخێوەر (lingua franca) لە نێوان جووە فەلەستینییەکان.[١٠] پاشان ئێلیێزەر بێن-یەھودا سەرپەرشتیی بووژانەوەی زمانی عیبری کرد وەک زمانێکی دایک لە کۆتایی سەدەی ١٩ و سەرەتای سەدەی ٢٠ەم.

عیبریی نوێ مۆرفیمەکانی عیبریی پەرتووکی پیرۆز، ڕێنووس و ڕێزمانی میشنایی، و گۆکردنی سەفاردیی بەکارھێنا. قبووڵکردنی لەلایەن کۆچبەرە سەرەتاییە جووەکان بۆ فەلەستینی عوسمانی بە پلەی یەکەم بەھۆی پشتگیریی ڕێکخراوەکانی ئێدمۆند جەیمس دی ڕۆتشیڵد لە ساڵانی ١٨٨٠ و ئەو پێگە فەرمییەی کە لە دەستووری ساڵی ١٩٢٢ی مەنداتی بریتانیا بۆ فەلەستین وەریگرت.[١١][١٢][١٣][١٤] بێن-یەھودا بە بەکارھێنانی ٨٠٠٠ وشە لە پەرتووکی پیرۆز و ٢٠٠٠٠ وشە لە لێکدانەوەکانی ڕەبەنەکان، عیبریی نوێی کۆدبەندی و پلانی بۆ دانا. زۆر وشەی نوێ لە زمانی عەرەبی وەرگیران، بەھۆی ڕەگە ھاوبەشە سامییەکانی زمانەکە لەگەڵ عیبری، بەڵام گۆڕانکارییان تێدا کرا بۆ ئەوەی لەگەڵ دەنگناسی و ڕێزمانی عیبریدا بگونجێن، بۆ نموونە وشەکانی gerev (تاک) و garbayim (کۆ) ئێستا بۆ «گەربەیم-گۆرەوی» بەکاردێن، کە بچووککراوەی وشەی عەرەبیی ğuwārib («جەورەب-گۆرەوی») یە.[١٥][١٦] سەرەڕای ئەوەش، کۆچبەرە سەرەتاییە جووەکان بە قەرزکردن لە عەرەبە ناوخۆییەکان، و کۆچبەرانی دواتری وڵاتە عەرەبییەکان زۆر ناویان وەک وشەی خوازراو لە عەرەبییەوە ناساند (وەک نانە، زەعتەر، مشمش، کوسبەرە، حێلبە، لۆبیا، حوموس، جەزەر، ڕەیحان، و ھتد)، ھەروەھا زۆربەی وشە بازاڕییەکانی عیبریی نوێ. سەرەڕای ناوبانگی بێن-یەھودا وەک نوێکەرەوەی عیبری، بەرھەمدارترین نوێکەرەوەی وشە عیبرییەکان شاعیر حایم نەحمان بیالیک بوو.

یەکێک لەو دیاردانەی کە لەگەڵ بووژانەوەی زمانی عیبری بینرا ئەوەیە کە واتای کۆنی ناوەکان ناوبەناو بۆ واتای تەواو جیاواز دەگۆڕدران، وەک «bardelas» (ברדלס، وشەیەکی خوازراو لە بە گریکی کوەینە: πάرδαλις, romanized: párdalis, بە وشەبەوشە 'پڵنگ')، کە لە عیبریی میشناییدا بە واتای «کەفتار» دەھات،[١٧] بەڵام لە عیبریی نوێدا ئێستا بە واتای «پڵنگی ڕاوکەر» دێت؛ یان «shezīf» (שזיף) کە ئێستا بۆ «ھەڵوژە» بەکاردێت، بەڵام پێشتر بە واتای «عەناب» دەھات.[١٨] وشەی kishū’īm (پێشتر «خەیار»)[١٩] ئێستا بۆ جۆرێکی «کودی ھاوینە» (Cucurbita pepo var. cylindrica) بەکاردێت، کە ڕوەکێکی ڕەسەنی جیھانی نوێیە. نموونەیەکی تر وشەی kǝvīsh (כביש) یە، کە ئێستا ئاماژەیە بۆ شەقام یان ڕێگا، بەڵام لە ڕاستیدا ئاواڵناوێکی ئارامییە بە واتای «پێپەستکراو» یان «کوتراو»، نەک ناوێکی باو. لە بنەڕەتدا بۆ وەسفکردنی شوێنپێیەکی کوتراو بەکاردەھات.[٢٠][٢١] گوڵی «Anemone coronaria» کە لە عیبریی نوێدا پێی دەگوترێت kalanit (כלנית)، پێشتر لە عیبریدا پێی دەگوترا shoshanat ha-melekh («گوڵی پاشا»).[٢٢][٢٣]

دەقی نموونە

[دەستکاری]
لە ماددەی ١ی جاڕنامەی گەردوونیی مافەکانی مرۆڤ
عیبریی نوێ[٢٤] تێنووسین کوردیی ناوەندی[٢٥]
כׇּל בְּנֵי הָאָדָם נוֹלְדוּ בְּנֵי חוֹרִין וְשָׁוִים בְּעֶרְכָּם וּבִזְכֻיּוֹתֵיהֶם. כֻּלָּם חוֹנְנוּ בִּתְבוּנָה וְּבְמַצְפּוּן, לְפִיכָךְ חוֹבָה עֲלֵיהֶם לִנְהֹג אִישׁ בְּרֵעֵהוּ בְּרוּחַ שֶׁל אַחֲוָה.
 Kol bnei ha'adam noldu bnei chorin veshavim be'erkam uvizchuyoteihem. Kulam chonenu bitvunah uvematzpun, lefichach chovah 'alehem linhog 'ish bere'ehu beruach shel achavah. «ھەموو مرۆڤەکان بە ئازادی و یەکسانی لە کەرامەت و مافدا لەدایک دەبن. ئەوان خاوەنی ژیری و ویژدانن و دەبێت بەرامبەر بە یەکتر بە گیانی برایەتی بجووڵێنەوە.»

سەرچاوەکان

[دەستکاری]
  1. ↑ bitFormation. «Loanwords in Hebrew from Arabic». Safa-ivrit.org. لە ڕەسەنەکە لە ١٠ی ئابی ٢٠١٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٦ی ئابی ٢٠١٤ ھێنراوە.
  2. ↑ bitFormation. «Loanwords in Hebrew from Russian». Safa-ivrit.org. لە ڕەسەنەکە لە ١٠ی ئابی ٢٠١٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٦ی ئابی ٢٠١٤ ھێنراوە.
  3. 1 2 3 Dekel 2014; quote: "Most people refer to Israeli Hebrew simply as Hebrew. Hebrew is a broad term, which includes Hebrew as it was spoken and written in different periods of time and according to most of the researchers as it is spoken and written in Israel and elsewhere today. Several names have been proposed for the language spoken in Israel nowadays, Modern Hebrew is the most common one, addressing the latest spoken language variety in Israel (Berman 1978, Saenz-Badillos 1993:269, Coffin-Amir & Bolozky 2005, Schwarzwald 2009:61). The emergence of a new language in Palestine at the end of the nineteenth century was associated with debates regarding the characteristics of that language.... Not all scholars supported the term Modern Hebrew for the new language. Rosén (1977:17) rejected the term Modern Hebrew, since linguistically he claimed that 'modern' should represent a linguistic entity that should command autonomy towards everything that preceded it, while this was not the case in the new emerging language. He also rejected the term Neo-Hebrew, because the prefix 'neo' had been previously used for Mishnaic and Medieval Hebrew (Rosén 1977:15–16), additionally, he rejected the term Spoken Hebrew as one of the possible proposals (Rosén 1977:18). Rosén supported the term Israeli Hebrew as in his opinion it represented the non-chronological nature of Hebrew, as well as its territorial independence (Rosén 1977:18). Rosén then adopted the term Contemporary Hebrew from Téne (1968) for its neutrality, and suggested the broadening of this term to Contemporary Israeli Hebrew (Rosén 1977:19)"
  4. 1 2 3 Matras & Schiff 2005; quote: The language with which we are concerned in this contribution is also known by the names Contemporary Hebrew and Modern Hebrew, both somewhat problematic terms as they rely on the notion of an unambiguous periodization separating Classical or Biblical Hebrew from the present-day language. We follow instead the now widely-used label coined by Rosén (1955), Israeli Hebrew, to denote the link between the emergence of a Hebrew vernacular and the emergence of an Israeli national identity in Israel/Palestine in the early twentieth century."
  5. ↑ Haiim Rosén (١ی کانوونی دووەمی ١٩٧٧). Contemporary Hebrew. Walter de Gruyter. لاپەڕە ١٥–١٨. ژپنک ٩٧٨-٣-١١-٠٨٠٤٨٣-٦.
  6. ↑ Zuckermann، Ghil'ad (١٩٩٩). «Review of the Oxford English–Hebrew Dictionary». International Journal of Lexicography. ١٢ (4): ٣٢٥–٣٤٦.
  7. ↑ Hebrew language 2015-06-11 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە. Encyclopædia Britannica
  8. ↑ אברהם בן יוסף ,מבוא לתולדות הלשון העברית (Avraham ben-Yosef, Introduction to the History of the Hebrew Language), page 38, אור-עם, Tel Aviv, 1981.
  9. ↑ Sáenz-Badillos, Ángel and John Elwolde: "There is general agreement that two main periods of RH (Rabbinical Hebrew) can be distinguished. The first, which lasted until the close of the Tannaitic era (around 200 CE), is characterized by RH as a spoken language gradually developing into a literary medium in which the Mishnah, Tosefta, baraitot and Tannaitic midrashim would be composed. The second stage begins with the Amoraim and sees RH being replaced by Aramaic as the spoken vernacular, surviving only as a literary language. Then it continued to be used in later rabbinic writings until the tenth century in, for example, the Hebrew portions of the two Talmuds and in midrashic and haggadic literature."
  10. ↑ Tudor Parfitt; The Contribution of the old Yishuv to the Revival of Hebrew, Journal of Semitic Studies, Volume XXIX, Issue 2, 1 October 1984, Pages 255–265, https://doi.org/10.1093/jss/XXIX.2.255 2023-07-01 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە.
  11. ↑ Hobsbawm، Eric (٢٠١٢). Nations and Nationalism since 1780: Programme, Myth, Reality. Cambridge University Press. ژپنک ٩٧٨-١-١٠٧-٣٩٤٤٦-٩., "What would the future of Hebrew have been, had not the British Mandate in 1919 accepted it as one of the three official languages of Palestine, at a time when the number of people speaking Hebrew as an everyday language was less than 20,000?"
  12. ↑ Swirski، Shlomo (١١ی ئەیلوولی ٢٠٠٢). Politics and Education in Israel: Comparisons with the United States. Routledge. ژپنک ٩٧٨-١-١٣٥-٥٨٢٤٢-٥.: "In retrospect, [Hobsbawm's] question should be rephrased, substituting the Rothschild house for the British state and the 1880s for 1919. For by the time the British conquered Palestine, Hebrew had become the everyday language of a small but well-entrenched community."
  13. ↑ Palestine Mandate (1922): "English, Arabic and Hebrew shall be the official languages of Palestine"
  14. ↑ Benjamin Harshav (١٩٩٩). Language in Time of Revolution. Stanford University Press. لاپەڕە ٨٥–. ژپنک ٩٧٨-٠-٨٠٤٧-٣٥٤٠-٧.
  15. ↑ Even-Shoshan، A.، ed. (٢٠٠٣). Even-Shoshan Dictionary (بە عیبری). بەرگی ١. ha-Milon he-ḥadash Ltd. لاپەڕە ٢٧٥. ژپنک ٩٦٥-٥١٧-٠٥٩-٤. OCLC ٥٥٠٧١٨٣٦.
  16. ↑ Cf. Rabbi Hai Gaon's commentary on Mishnah Kelim 27:6, where אמפلیא (ampalya) was used formerly for the same, and had the equivalent meaning of the Arabic word ğuwārib ('stockings'; 'socks').
  17. ↑ Maimonides' commentary and Rabbi Ovadiah of Bartenura's commentary on Mishnah Baba Kama 1:4; Rabbi Nathan ben Abraham's Mishnah Commentary, Baba Metzia 7:9, s.v. הפרדלס; Sefer Arukh, s.v. ברדלס; Zohar Amar, Flora and Fauna in Maimonides' Teachings, Kefar Darom 2015, pp. 177–178; 228
  18. ↑ Zohar Amar, Flora and Fauna in Maimonides' Teachings, Kfar Darom 2015, p. 157, s.v. שזפין OCLC 783455868, explained to mean 'jujube' (Ziziphus jujuba); Solomon Sirilio's Commentary of the Jerusalem Talmud, on Kila'im 1:4, s.v. השיזפיن, which he explained to mean in Spanish azufaifas ('jujubes'). See also Saul Lieberman, Glossary in Tosephta - based on the Erfurt and Vienna Codices (ed. M.S. Zuckermandel), Jerusalem 1970, s.v. שיזפיن (p. LXL), explained in German as meaning Brustbeerbaum ('jujube').
  19. ↑ Thus explained by Maimonides in his Commentary on Mishnah Kila'im 1:2 and in Mishnah Terumot 2:6. See: Zohar Amar, Flora and Fauna in Maimonides' Teachings, Kefar Darom 2015, pp. 111, 149 (Hebrew) OCLC 783455868; Zohar Amar, Agricultural Produce in the Land of Israel in the Middle Ages (Hebrew title: גידולי ארץ-ישראל בימי הביניים), Ben-Zvi Institute: Jerusalem 2000, p. 286 ISBN 965-217-174-3 (Hebrew)
  20. ↑ Compare Rashi's commentary on Exodus 9:17, where he says the word mesillah is translated in Aramaic oraḥ kevīsha ('a blazed trail'), the word kevīsh being only an adjective or descriptive word, but not a common noun as it is used today. It is said that Ze'ev Yavetz (1847–1924) is the one who coined this modern Hebrew word for 'road'. See Haaretz, Contributions made by Ze'ev Yavetz ; Maltz، Judy (٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣). «With Tu Bishvat Near, a Tree Grows in Zichron Yaakov» (بە ئینگلیزی). Haaretz. لە ٢٨ی ئازاری ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٧ی ئازاری ٢٠١٧ ھێنراوە.
  21. ↑ Roberto Garvia, Esperanto and its Rivals, University of Pennsylvania Press, 2015, p. 164
  22. ↑ Amar، Z. (٢٠١٥). Flora and Fauna in Maimonides' Teachings (بە عیبری). Kfar Darom. لاپەڕە ١٥٦. OCLC ٧٨٣٤٥٥٨٦٨.{{cite book}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: location missing publisher (بەستەر), s.v. citing Maimonides on Mishnah Kil'ayim 5:8
  23. ↑ Matar – Science and Technology On-line, the Common Anemone (in Hebrew)
  24. ↑ «OHCHR | Universal Declaration of Human Rights - Hebrew».
  25. ↑ «Universal Declaration of Human Rights». United Nations.
وەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=عیبری_مۆدێرن&oldid=1589612»