بتپەرستی
بتپەرستی (بە ئینگلیزی: Idolatry، بە عەرەبی: عبادة الأصنام) ئایینێکە کە تێیدا مرۆڤ وێنەیەک لە شتێک دەکات بە خودای خۆی و دەیپەرستێت.
شارستانییەتە پێش مێژوویی و دێرینەکان
[دەستکاری]پێشووترین ئەو پەیکەرانەی کە بە پەیکەری ڤینوس ناودەبرێن، مێژووەکەیان بۆ سەردەمی پێش مێژووی پالیۆلیتیکی سەروو (٣٥–٤٠ ھەزار ساڵ لەمەوبەرەوە) دەگەڕێتەوە.[١] بەڵگە شوێنەوارییەکان لە دوورگەکانی دەریای ئێژە پەیکەرە سیکلادییەکانی سەردەمی نیۆلیتیکیان لە ھەزارەی چوارەم و سێیەمی پێش زایین دەرخستووە، بتەکان لە شێوازی «ناماستێ» لە شوێنەوارەکانی شارستانیەتی دۆڵی ئیندوس لە ھەزارەی سێیەمی پێش زایین، و نەخشەبەردینە زۆر کۆنترەکان لە دەوروبەری جیھان ئەوە نیشان دەدەن کە مرۆڤەکان دەستیان کردووە بە بەرھەمھێنانی وێنەی ئاڵۆز.[٢][٣] بەڵام، بەھۆی نەبوونی دەقە مێژووییەکان کە وەسفی ئەمانە بکەن، ڕوون نییە کە ئەم پەیکەرانە چ جۆرە پەیوەندییەکیان، ئەگەر ھەبێت، بە بیروباوەڕە ئایینییەکانەوە ھەبووە،[٤] یان ئایا واتا و بەکارھێنانی دیکەیان ھەبووە، تەنانەت وەک یاریچکە.[٥][٦][٧]
زووترین تۆمارە مێژووییەکان کە بتەکان پشتڕاست دەکەنەوە، ھی شارستانییەتی میسری کۆنن، لەوە بەدواوە پەیوەندییان بە شارستانییەتی یۆنانییەوە ھەیە.[٨] تا ھەزارەی دووەمی پێش زایین دوو شێوەی بەرفراوانی وێنەی پەرستن دەردەکەون، لە یەکێکیاندا وێنەکان زۆمۆرفیکن (خودا لە شێوەی ئاژەڵ یان ئاوێتەی ئاژەڵ–مرۆڤ) و لە یەکێکی تریشدا ئەنترۆپۆمۆرفیکن (خودا لە شێوەی مرۆڤ).[٤] ئەوی یەکەمیان زیاتر لەو بیروباوەڕانەدا دەبینرێتەوە کە میسری کۆن کاریگەریی لەسەر ھەبووە، لەکاتێکدا وێنە ئەنترۆپۆمۆرفیکەکان زیاتر لە چاندە ھیندۆئەورووپاییەکاندا دەبینرێنەوە.[٨][٩] ھێماکانی سروشت، ئاژەڵە بەسوودەکان یان ئاژەڵە ترسناکەکان لەوانەیە لەلایەن ھەردووکیشیانەوە بگونجێنرێن. ئەو کێلەبەردانەی کە لە سەردەمی ٤،٠٠٠ بۆ ٢،٥٠٠ی پێش زایین لە فەڕەنسا، ئیرلەندا تا ئۆکرانیا، و لە ئاسیای ناوەڕاست تا باشووری ئاسیا دۆزراونەتەوە، ئاماژە بەوە دەکەن کە پەیکەرە ئەنترۆپۆمۆرفیکە دێرینەکان مۆتیڤە زۆمۆرفیکەکانیان لەخۆگرتبوو.[٩] لە نۆردیک و نیمچەکیشوەری ھیندستان، بۆ نموونە مۆتیڤ یان پەیکەری مانگا (یان گا) باو بوون.[١٠][١١] لە ئیرلەندا، وێنە ئایکۆنییەکان بەرازیان لەخۆگرتبوو.[١٢]
ئایینی میسری کۆن فرەخودایی بوو، خاوەنی بتگەلێکی گەورە بوو کە یان ئاژەڵ بوون یان پارچەی ئاژەڵیان تێدا بوو. شارستانییەتی یۆنانی کۆن شێوە مرۆییەکانی پەسەند دەکرد، بە ڕێژەی نموونەیی، بۆ نوێنەرایەتیکردنی خوداوەندەکان.[٨] کەنعانییەکانی ڕۆژاوای ئاسیا گوێرەکەیەکی زێڕینیان خستە ناو پانتێۆنەکەیانەوە.[١٣]
فەلسەفە و کارە دێرینەکانی یۆنانییەکان، و دواتر ڕۆمانییەکان، پڕ بوون لە بتپەرستیی فرەخودایی.[١٤][١٥] ئەوان مشتومڕیان دەکرد لەسەر ئەوەی وێنە چییە و ئایا بەکارھێنانی وێنە گونجاوە. بە بۆچوونی ئەفلاتوون، وێنەکان دەتوانن دەرمان یان ژەھر بن بۆ ئەزموونی مرۆڤ.[١٦] بە وتەی پۆڵ کوگلەر، بۆ ئەرستۆ، وێنەیەک ناوەندێکی دەروونی گونجاوە کە «پردێکە لە نێوان جیھانی ناوەوەی عەقڵ و جیھانی دەرەوەی واقیعی ماددی»، وێنەکە ئامرازێکە لە نێوان ھەست و ژیریدا. بتەکان کاتالیستی دەروونی بەسوودن، داتاکانی ھەست و ھەستە ناوەکییە پێشوەختەکان ڕەنگ دەدەنەوە. ئەوان نە سەرچاوە و نە مەبەستی بیرکردنەوەن، بەڵکو ناوەندێک بوون لە گەشتی ناوەوەی مرۆڤدا.[١٦][١٧] دژایەتییەکی توند بۆ بتپەرستیی یۆنانییەکان و ڕۆمانییەکان لەلایەن مەسیحییەتی سەرەتایی و دواتر ئیسلامەوە ھەبوو، وەک بەڵگەی ئەو بێڕێزی و تێکدانە بەرفراوانەی پەیکەرە دێرینەکانی یۆنانی و ڕۆمانی کە تا سەردەمی نوێ ماونەتەوە.[١٨][١٩][٢٠]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ «The Cave Art Debate». Smithsonian Magazine. ئازاری ٢٠١٢.
- ↑ Richard G. Lesure (٢٠١١). Interpreting Ancient Figurines: Context, Comparison, and Prehistoric Art. Cambridge University Press. لاپەڕە ١١–١٢. ژپنک ٩٧٨-١-١٣٩-٤٩٦١٥-٥.
- ↑ National Museum, Seated Male in Namaskar pose, New Delhi, Government of India;
S Kalyanaraman (2007), Indus Script Cipher: Hieroglyphs of Indian Linguistic Area, Motilal Banarsidass, ISBN 978-0982897102, pages 234–236 - 1 2 Peter Roger Stuart Moorey (٢٠٠٣). Idols of the People: Miniature Images of Clay in the Ancient Near East. Oxford University Press. لاپەڕە ١–١٥. ژپنک ٩٧٨-٠-١٩-٧٢٦٢٨٠-١.
- ↑ S. Diamant (1974), A Prehistoric Figurine from Mycenae, The Annual of the British School at Athens, Vol. 69 (1974), pages 103–107
- ↑ JÜRGEN THIMME (1965), DIE RELIGIÖSE BEDEUTUNG DER KYKLADENIDOLE, Antike Kunst, 8. Jahrg., H. 2. (1965), pages 72–86 (in German)
- ↑ Colin Beckley؛ Elspeth Waters (٢٠٠٨). Who Holds the Moral High Ground?. Societas Imprint Academic. لاپەڕە ١٠–١١. ژپنک ٩٧٨-١-١٤٥٤٠-١٠٣-٠.
{{cite book}}: نرخی|ژپنک=بپشکنە: checksum (یارمەتی) - 1 2 3 Barbara Johnson (٢٠١٠). Moses and Multiculturalism. University of California Press. لاپەڕە ٥٠–٥٢. ژپنک ٩٧٨-٠-٥٢٠-٢٦٢٥٤-٦.
- 1 2 Douglas Q. Adams (١٩٩٧). Encyclopedia of Indo-European Culture. Routledge. لاپەڕە ٤٤, ١٢٥–١٣٣, ٥٤٤–٥٤٥. ژپنک ٩٧٨-١-٨٨٤٩٦٤-٩٨-٥.
- ↑ Boria Sax (٢٠٠١). The Mythical Zoo: An Encyclopedia of Animals in World Myth, Legend, and Literature. ABC-CLIO. لاپەڕە ٤٨–٤٩. ژپنک ٩٧٨-١-٥٧٦٠٧-٦١٢-٥.
- ↑ Douglas Q. Adams (١٩٩٧). Encyclopedia of Indo-European Culture. Routledge. لاپەڕە ١٢٤, ١٢٩–١٣٠, ١٣٤, ١٣٧–١٣٨. ژپنک ٩٧٨-١-٨٨٤٩٦٤-٩٨-٥.
- ↑ James Bonwick (١٨٩٤). Irish Druids and Old Irish Religions. Griffith, Farran. لاپەڕە ٢٣٠–٢٣١.
- ↑ Barbara Johnson (٢٠١٠). Moses and Multiculturalism. University of California Press. لاپەڕە ٢١–٢٢, ٥٠–٥١. ژپنک ٩٧٨-٠-٥٢٠-٢٦٢٥٤-٦.
- ↑ Sylvia Estienne (٢٠١٥). Rubina Raja and Jörg Rüpke (ed.). A Companion to the Archaeology of Religion in the Ancient World. John Wiley & Sons. لاپەڕە ٣٧٩–٣٨٤. ژپنک ٩٧٨-١-٤٤٤٣-٥٠٠٠-٥.
- ↑ Arthur P. Urbano (٢٠١٣). The Philosophical Life. Catholic University of America Press. لاپەڕە ٢١٢–٢١٣ with footnotes ٢٥–٢٦. ژپنک ٩٧٨-٠-٨١٣٢-٢١٦٢-٥.
- 1 2 Paul Kugler (٢٠٠٨). Polly Young-Eisendrath؛ Terence Dawson (eds.). The Cambridge Companion to Jung. Cambridge University Press. لاپەڕە ٧٨–٧٩. ژپنک ٩٧٨-١-١٣٩-٨٢٧٩٨-٠.
- ↑ Christopher Norris (١٩٩٧). New Idols of the Cave: On the Limits of Anti-realism. Manchester University Press. لاپەڕە ١٠٦–١١٠. ژپنک ٩٧٨-٠-٧١٩٠-٥٠٩٣-٠.
- ↑ David Sansone (٢٠١٦). Ancient Greek Civilization. Wiley. لاپەڕە ٢٧٥–٢٧٦. ژپنک ٩٧٨-١-١١٩-٠٩٨١٤-٠.
- ↑ Sidney H. Griffith (٢٠١٢). The Church in the Shadow of the Mosque: Christians and Muslims in the World of Islam. Princeton University Press. لاپەڕە ١٤٣–١٤٥. ژپنک ٩٧٨-١-٤٠٠٨-٣٤٠٢-٠.
- ↑ King، G. R. D. (١٩٨٥). «Islam, iconoclasm, and the declaration of doctrine». Bulletin of the School of Oriental and African Studies. ٤٨ (2): ٢٦٧. doi:١٠.١٠١٧/s٠٠٤١٩٧٧x٠٠٠٣٣٣٤٦. S2CID ١٦٢٨٨٢٧٨٥.
- ویکیپیدیای ئینگلیزی
- فەرھەنگی لارووس بەرگی یەکەم
