ئەستێرەی زەبەلاح
| ئەستێرەی زەبەلاح | |
|---|---|
.jpg) | |
| لقی | ئەستێرە |
ئەستێرەی زەبەلاح (بە ئینگلیزی: Giant star) ئەستێرەیەکە کە نیوەتیرە و درەوشانەوەی لە ئەستێرەیەکی زنجیرەی سەرەکی (یان گرگن) کە ھەمان پلەی گەرمیی ڕووتەختی ھەبێت زیاترە.[١] دەکەونە سەرووی زنجیرەی سەرەکییەوە لەسەر ھێڵکاریی ھێرتسپرۆنگ-ڕاسێل.[٢] ھەردوو زاراوەی زەبەلاح و گرگن بۆ ئەو ئەستێرانەی کە درەوشانەوەیان تەواو جیاوازە سەرەڕای پلەی گەرمی یان جۆری شەبەنگیی ھاوشێوەیان ھەیە لەلایەن ئەینار ھێرتسپرۆنگەوە لە دەوروپشتی ١٩٠٥دا داڕێژراون.[٣]
ئەستێرە زەبەلاحەکان نیوەتیرەیان چەند سەد ھێندەی خۆر گەورەترە و درەوشانەوەیان لە نێوان ١٠ بۆ چەند ھەزار ھێندەی خۆردایە. بە ئەو ئەستێرانەی کە ھێشتا لە زەبەلاحەکان درەوشاوەترن دەوترێت سەرووزەبەلاح و ژوورزەبەلاح.
ھەروەھا ڕەنگە ئەستێرەیەکی گەرم و درەوشاوەی زنجیرەی سەرەکی بە زەبەلاح ئاماژەی پێ بدرێت، بەڵام بە ھەموو ئەستێرەیەکی زنجیرەی سەرەکی دەوترێت گرگن گرنگ نییە چەندێک گەورە و درەوشاوە بێت.[٤]
ئەستێرە قەبارە مامناوەندەکان
[دەستکاری]بۆ ئەستێرەیەک کە بارستایییەکەی لە سەروو نزیکەی ٠.٢٥ بارستاییی خۆرەوە بێت، کاتێک ناوکی ئەستێرەکە ھایدرۆجینی لێ دەبڕێت، کورت دەبێتەوە و گەرم دەبێت بە شێوەیەک کە ھایدرۆجین دەست بە گۆڕان دەکات لە توێکڵێکی دەوری ناوکەکەدا. ئەو بەشەی ئەستێرەکە کە لە دەرەوەی توێکڵەکەیە، فراوان دەبێت و سارد دەبێتەوە، بەڵام تەنھا بە زیادبوونێکی کەمی ڕووناکی، و ئەستێرەکە دەبێتە ژێر-زەبەلاح. ناوکە ھلیۆمە بێکارەکە بەردەوام دەبێت لە گەشەکردن و بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی لەکاتێکدا کە ھلیۆم لە توێکڵەکەوە وەردەگرێت، بەڵام لە ئەستێرەکانی ھەتا نزیکەی ١٠-١٢ بارستاییی خۆرەوە ئەوەندە گەرم نابێت کە دەست بە سوتانی ھلیۆم بکات (ئەستێرە بارستایی بەرزەکان سەروو-زەبەلاحن و بە شێوەیەکی جیاواز پەرەدەسێنن). لەجیاتی ئەوە، تەنھا دوای چەند ملیۆن ساڵێک ناوکەکە دەگاتە سنووری شۆنبێرگ-چاندرسێخار، بە خێرایی دەڕووخێت، و لەوانەیە تێکبچێت. ئەمەش دەبێتە ھۆی ئەوەی کە چینەکانی دەرەوە زیاتر فراوان ببن و ناوچەیەکی گواستنەوەی بەھێز دروست دەکات کە توخمە قورسەکان دەھێنێتە سەر ڕووکار لە پرۆسەیەکدا کە پێی دەوترێت یەکەم ھەڵکێشان. ئەم گواستنەوە بەھێزە ھەروەھا گواستنەوەی وزە بۆ سەر ڕووکار زیاد دەکات، ڕووناکی بە شێوەیەکی بەرچاو زیاد دەکات، و ئەستێرەکە دەچێتە سەر لقی زەبەلاحی سوور کە لەوێدا بە شێوەیەکی جێگیر ھایدرۆجین لە توێکڵێکدا دەسوتێنێت بۆ بەشێکی بەرچاو لە تەواوی ژیانی (نزیکەی ١٠٪ بۆ ئەستێرەیەکی ھاوشێوەی خۆر). ناوکەکە بەردەوام دەبێت لە زیادکردنی بارستایی، کورت بوونەوە، و بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی، لەکاتێکدا کە ھەندێک لەدەستدانی بارستایی لە چینەکانی دەرەوەدا ڕوودەدات.[٥]
ئەگەر بارستاییی ئەستێرەکە، کاتێک لەسەر زنجیرەی سەرەکی بوو، لە خوار نزیکەی ٠.٤ بارستاییی خۆرەوە بووبێت، ئەوا ھەرگیز ناگاتە ئەو پلە گەرمییە ناوەندییانەی کە بۆ گۆڕانی ھلیۆم پێویستن.[٦] بۆیە وەک زەبەلاحێکی سووری ھایدرۆجین-سوتێنەر دەمێنێتەوە تاوەکو ھایدرۆجینی لێ دەبڕێت، لەو خاڵەدا دەبێتە کورتەباڵایەکی سپی ھلیۆمی.[٧] بەپێی تیۆری پەرەسەندنی ئەستێرەیی، ھیچ ئەستێرەیەکی خاوەن بارستاییی وا کەم نەیتوانیوە لە ماوەی تەمەنی گەردووندا بگاتە ئەو قۆناغە.
لە ئەستێرەکانی سەروو نزیکەی ٠.٤ بارستاییی خۆرەوە پلەی گەرمی ناوکەکە لە کۆتاییدا دەگاتە ١٠٨ کێلڤن و ھلیۆم دەست بە گۆڕان دەکات بۆ کاربۆن و ئۆکسجین لە ناوکەکەدا لە ڕێگەی پرۆسەی سێ-ئەلفاوە.[٨] کاتێک ناوکەکە تێکدەچێت، گۆڕانی ھلیۆم بە تەقینەوەیی دەست پێدەکات، بەڵام زۆربەی وزەکە بۆ ھەڵگرتنی تێکچوونەکە دەڕوات و ناوکەکە دەبێتە گواستەرەوە. ئەو وزەیەی کە لە گۆڕانی ھلیۆمەوە دروست دەبێت، پەستان لە توێکڵی ھایدرۆجین-سوتێنەری دەوروبەری کەم دەکاتەوە، کە ڕێژەی وزە-دروستکردنەکەی کەم دەکاتەوە. ڕووناکیی گشتیی ئەستێرەکە کەم دەکات، بەرگە دەرەکییەکەی دووبارە کورت دەبێتەوە، و ئەستێرەکە لە لقی زەبەلاحی سوورەوە دەچێتە لقی ئاسۆیی.[٩]
کاتێک ھلیۆمی ناوکەکە تەواو دەبێت، ئەستێرەیەک کە تا نزیکەی ٨ بارستاییی خۆرەوە بارستایی ھەبێت، ناوکێکی کاربۆن-ئۆکسجینی ھەیە کە تێکدەچێت و دەست بە سوتانی ھلیۆم دەکات لە توێکڵێکدا. ھەروەک ڕووخانی پێشووتری ناوکی ھلیۆم، ئەمەش دەبێتە ھۆی دەستپێکردنی گواستنەوە لە چینەکانی دەرەوەدا، دووەم ھەڵکێشان دەستپێدەکات، و دەبێتە ھۆی زیادبوونێکی بەرچاو لە قەبارە و ڕووناکیدا. ئەمە لقی زەبەلاحی ئاسیمپتۆتییە (AGB) کە ھاوشێوەی لقی زەبەلاحی سوورە بەڵام ڕووناکترە، لەگەڵ توێکڵێکی ھایدرۆجین-سوتێنەر کە زۆربەی وزەکە دابین دەکات. ئەستێرەکان تەنھا بۆ ماوەی نزیکەی ملیۆنێک ساڵ لەسەر زەبەلاحی ئاسیمپتۆتییە دەمێننەوە، و ناجێگیرتر دەبن تاوەکو سووتەمەنییان لێ دەبڕێت، بەناو قۆناغی تەمەئەستێرەیی ھەسارەییدا تێدەپەڕن، و پاشان دەبنە کورتەباڵایەکی سپی کاربۆن-ئۆکسجینی.[١٠]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ Astronomy encyclopedia. Patrick Moore (چاپی Fully rev. and expanded ed). New York: Oxford University Press. ٢٠٠٢. ژپنک ٠-١٩-٥٢١٨٣٣-٧. OCLC ٥١٧٢٢٩١٩.
{{cite book}}:|edition=دەقی زیادەی ھەیە (یارمەتی)ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: ئەوانی تر (بەستەر) - ↑ The Facts on File dictionary of astronomy. John Daintith, William Gould, Inc Facts on File (چاپی 5th ed.). New York, NY: Facts on File. ٢٠٠٦. ژپنک ٠-٨١٦٠-٥٩٩٨-٥. OCLC ٦٤٦٨٨٩٢٤.
{{cite book}}:|edition=دەقی زیادەی ھەیە (یارمەتی)ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: ئەوانی تر (بەستەر) - ↑ Russell، Henry Norris (١٩١٤). «Relations Between the Spectra and Other Characteristics of the Stars». Popular Astronomy. ٢٢: ٢٧٥–٢٩٤. Bibcode:١٩١٤PA.....٢٢..٢٧٥R.
{{cite journal}}:|bibcode=length بپشکنە (یارمەتی) - ↑ Mitton، Jacqueline (٢٠٠١). Cambridge dictionary of astronomy. Cambridge: Cambridge University Press. ژپنک ٠-٥٢١-٨٠٠٤٥-٥. OCLC ٤٤٨٨٣٨١٤.
- ↑ Evolution of Stars and Stellar Populations, Salaris, Maurizio; Cassisi, Santi (2005)
- ↑ An Introduction to the Theory of Stellar Structure and Evolution, Prialnik, Dina (2000), p. 169
- ↑ Evolution of Stars and Stellar Populations, Salaris, Maurizio; Cassisi, Santi (2005)
- ↑ Evolution of Stars and Stellar Populations, Salaris, Maurizio; Cassisi, Santi (2005)
- ↑ Evolution of Stars and Stellar Populations, Salaris, Maurizio; Cassisi, Santi (2005), Foundations of Astronomy, Seeds, Michael A.; Backman, Dana E. (2012)
- ↑ Evolution of Stars and Stellar Populations, Salaris, Maurizio; Cassisi, Santi (2005)
بەستەرە دەرەکییەکان
[دەستکاری]
