ئێڤاریست گالوا

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
ئێڤاریست گالوا Évariste Galois
لێدوان=
لەدایکبوون ٢٨ی تشرینی یەکەمی ١٨١١
پاریس
مردن ٣١ی ئایاری ١٨٣٢
پاریس
بواری زانستی بیرکاری

ئێڤاریست گالوا (بە فەڕەنسی: Évariste Galois) ماتماتیکزان و شۆڕشگێڕی فەڕانسەوی بوو. گالوا لە یەکەمین کەسانێک بوو بەردی بناغەی بیردۆزی گرووپەکانی دانا و لێکۆڵینەوەکانی ئەو شۆڕشێکی لە لقی جەبر بەرپا کرد و بە ھۆی بیردۆزی گالوا بابەتگەلێک وەکوو ھەژمار گرینگی خۆیان لەدەست دا و بە جێگای ھەژمار پێکھاتەگەلێک وەکوو گرووپ، حەڵقە و مەیدان، جێگای خۆیان کردەوە. بیردۆزی گالوا بوو بە ھۆی ئەوەی ماتماتیکزانان بتوانن چەندین مەسەلەی بەناوبانگی بیرکاری کە دەمێک بوو پێیان سەرقاڵ بوون، شیکاری بکەن. یەکێک لەوان سەلماندنی ئەوەیە کە شیکاریی جەبری بۆ ھاوکێشەی فرەتێرمی لە پلەی ٥ و سەرتر بوونی نییە. ھەروەھا بابەتەگەلێک وەکوو سیانەیی گۆشە، بازنە دووجاکردن بە یارمەتی بیردۆزی گاڵوا چارەسەر کران.

ژیاننامە[دەستکاری]

گالوا لە ڕێکەوتی ٢٨ تشرینی یەکەم ١٨١١ لە پاریس لەدایک بوو. تەمەنی ١٤ یان ١٥ ساڵ بوو لەجێگای خوێندنی وانەکانی قوتابخانە سەرقاڵی خوێندنەوەی ئەندازەی لۆژاندر بەرھەمەکانی لاگرانژ و داھێنانەکانی ئابێل بوو. ناوبراو دوای ئەوەی نەیتوانی لە تاقیکردنەوەکانی قوتابخانەی پۆلی تێکنیک سەرکەوێت و بڕواتە زانکۆ و بە تایبەت بە ھۆی ئەوەی ئاشنایەتی لەگەڵ زانایانی بەناوبانگ نەبوو چۆ دە ڕیزی ڕاپەرینەکانی سیاسی، ناوبراو کۆماریخوازێکی تووندڕەو بوو و لەسەر ئەو باوەڕە بوو:

گاڵوا دوای ئەوەی چەند مانگ لە بەندیخانەدابوو، ئازاد کرا؛ و تەمەنی نزیک بیست ساڵ و حەوت مانگ دەبوو کە لە یارییەکی دوئێل لەسەر کچێک بریندار بوو و کوژرا. ھەندێک کەس لەسەر ئەو باوەڕە بوون دووژمنە سیاسییەکانی گاڵوا بە ھێنانەمەیدانی ئەو کچە پیلانێکیان بۆ گاڵوا ڕێکخست و لە دوایدا مەسەلەی شەڕافەتیان کردە بیانوو و بە دۆئێلەک کە ئەنجامەکەی دیار بوو کوشتیان.[١]

ئەمانەش ببینە[دەستکاری]

پەراوێزەکان[دەستکاری]

  1. ^ Bourgne, R. ; J. -P. Azra (1962). Écrits et mémoires mathématiques d'Évariste Galois. Paris: Gauthier-Villars

سەرچاوەکان[دەستکاری]