ئێڤاریست گالوا

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
ئێڤاریست گالوا Évariste Galois
لێدوان=
لەدایکبوون ۲٨ی تشرینی یەکەمی ۱٨۱۱
پاریس
مردن ۳۱ی ئایاری ۱۸۳۲
پاریس
بواری زانستی بیرکاری

ئێڤاریست گالوا (بە فەڕەنسی: Évariste Galois) ماتماتیکزان و شۆڕشگێڕی فەڕانسەوی بوو. گالوا لە ژمارەی یەکەمین کەسەکان بوو کە بەردی بناغەی بیردۆزی گرووپەکانی دانا و لێکۆڵینەوەکانی ئەو شۆڕشێکی لە لقی جەبر بەرپا کرد و بە هۆی بیردۆزی گالوا بابەتگەلێک وەکوو هەژمار گرینگی خۆیان لەدەست دا و بە جێگای هەژمار چەمکەکان و پێکهاتەگەلێک وەکوو گرووپ، حەڵقە و مەیدان، جێگای خۆیان کردەوە. بیردۆزی گالوا بوو بە هۆی ئەوەی بتوانن چەند مەسەلەی بەناوبانگی بیرکاری که لەمێژ بوو کاریان لەسەر دەکردن، شیکاری بکەن یەکێک لەوان سەلماندنی ئەوە بوو شیکاریی جەبری بۆ هاوکێشەی چەندتێرمی پلە ۵ و سەرتر بوونی نییە. و هەروەها بابەتەگەلێک وەکوو سیانەیی گۆشە، تەربیعی بازنە بە یارمەتی بیردۆزی گاڵوا چارەسەر کران.

ژیاننامە[دەستکاری]

گالوا لە ڕێکەوتی ۲٨ تشرینی یەکەم ۱٨۱۱ لە پاریس لەدایک بوو. تەمەنی ۱۴ یان ۱۵ ساڵ بوو بەجێی خوێندنی وانەکانی قوتابخانە خەریکی خوێندنەوەی ئەندازەی لۆژاندر بەرهەمەکانی لاگرانژ و داهێنانەکانی ئابێل بوو. ناوبراو دوای ئەوەی نەیتوانی لە تاقیکردنەوەکانی قوتابخانەی پۆلی تێکنیک سەرکەوێت و بڕواتە زانکۆ و بە تایبەت بە هۆی ئەوەی ئاشنایەتی لەگەڵ زانایانی بەناوبانگ نەبوو چۆ دە ڕیزی ڕاپەرینەکانی سیاسی، ناوبراو کۆماریخوازێکی تووندڕەو بوو و لەسەر ئەو باوەڕە بوو:

ئێڤاریست گالوا من بۆ ئەوەی ببمە زانایەکی گەورە شتێکم کەم هەیە کەواتە دڵی من ئاواتێکی هەیە و مێشکم ناتوانی ئەو ئاواتەی بەدیبێنێت. ئێڤاریست گالوا

گاڵوا دوای ئەوەی چەند مانگ لە بەندیخانەدابوو، ئازاد کرا؛ و تەمەنی نزیک بیست ساڵ و حەوت مانگ دەبوو کە لە یارییەکی دوئێل لەسەر کچێک بریندار بوو و کوژرا. هەندێک کەس لەسەر ئەو باوەڕە بوون دووژمنە سیاسییەکانی گاڵوا بە هێنانەمەیدانی ئەو کچە پیلانێکیان بۆ گاڵوا ڕێکخست و لە دوایدا مەسەلەی شەڕافەتیان کردە بیانوو و بە دۆئێلەک کە ئەنجامەکەی دیار بوو کوشتیان.[١]

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ Bourgne, R. ; J. -P. Azra (1962). Écrits et mémoires mathématiques d'Évariste Galois. Paris: Gauthier-Villars