ئیمپراتۆریەتی جین (٢٦٦-٤٢٠)

ئیمپراتۆریەتی جین
بە ڕووسی: империя Цзинь
بەشێکە لە	Wei, Jin, Southern and Northern dynasties، Early Imperial China
دامەزران	١ی کانوونی دووەمی ٠٢٦٦
ئایین	بودیزم
کیشوەر	ئاسیا
پایتەخت	لوۆیانگ
دراو	ancient Chinese coinage
لە پێش	سێ شانشینەکە
لە دوای	Northern and Southern dynasties
کۆتاییھاتن	١ی کانوونی دووەمی ٠٤٢٠
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

ئیمپراتۆرییەتی جین (بە چینی: 晉朝 شێوازی خوێندنەوە: جین چاۆ) یان زنجیرە فەرمانڕەوایی جین، ھەنێک جار وەک سیما جین (司馬晉) ئەخوێنرێتەوە یان دوو جینەکان (兩晉) ئیمپراتۆرییەتێک بوو لە مێژووی دێرینی چین کە لە ٢٦٦ تا ٤٢٠ ی زایینی بەردەوام بووە، ئیمپراتۆرییەتەکە لەلایەن سیما یان دامەزراوە، گەورەترین کوڕی سیما ژاۆ، کە لە پێشوو پێش دامەزراندنی ئیمپراتۆرییەت پاشای جینی پێشووتر بوو، کە ئەویش وەک یەکێک لە دامەزرێنەرانی ئیمپراتۆرییەتەکە دەناسرا، بەیەکەوە لەگەڵ برا گەورەی سیما ژاۆ، سیما شی و باوکی سیما یی. لە سەردەمی سێ شانشینەکە لە (٢٢٠ تا ٢٨٠ ی زایینی) کە کۆتایی بە داگیرکارییەکانی ڕۆژھەڵاتی وو ھێنا، و ڕێکخستنەوەی لە چین کرد. (ڕێکخستنەوەی ولایەتەکان).

مێژوو

پێشینە

لە ماوەی سەردەمی سێ شانشینەکەدا، ھۆزی سیما—کە سەرکەوتووترین کەسیان سیما یی بوو—لە ناو شانشینی کاو وێی کە باڵادەست بوو بەسەر باکووری چیندا، ناوبانگیان دەرکرد. سیما یی وەسیی کاو وێی بوو، و لە ساڵی ٢٤٩دا کودەتایەکی ئەنجام دا کە بە ڕووداوی گۆڕەکانی گاۆپینگ ناسراوە، ھۆزی سیما دەستی کرد بە تێپەڕاندنی دەسەڵاتی ھۆزی کاو لە شانشینەکەدا. دوای مردنی سیما یی لە ساڵی ٢٥١، کوڕە گەورەکەی سیما یی، سیما شی وەک وەسیی کاو وێی شوێنی باوکی گرتەوە، و کۆنترۆڵی توندی ھۆزی سیمای بەسەر گۆڕەپانی سیاسیی کاو وێیدا پاراست. دوای مردنی سیما شی لە ساڵی ٢٥٥، برای بچووکی سیما شی، سیما ژاۆ بوو بە وەسیی کاو وێی. سیما ژاۆ بە سەرکوتکردنی ڕاپەڕین و ناڕەزایەتییەکان زیاتر خزمەتی بەرژەوەندییەکانی ھۆزەکەی کرد.

لە ساڵی ٢٦٣دا، ئەو سەرپەرشتیی ھێزەکانی کاو وێی کرد لە داگیرکردنی شو ھان و گرتنی لیو شان (کوڕی لیو بێی)، کە ئەمەش یەکەم لەناوچوونی یەکێک لە سێ شانشینەکەی نیشان دا. کارەکانی سیما ژاۆ نازناوی پاشای جینی پێ بەخشی، کە دوایین پلەی بەدەستھێنراو بوو لەژێر پلەی ئیمپراتۆردا. نازناوەکەی پێ بەخشرا چونکە ماڵی باوباپیرانی لە شارستانی وێن ھەڵکەوتبوو، لەسەر خاکی ویلایەتی جینی سەردەمی خانەدانی ژۆو، کە ناوەندەکەی لەسەر ڕووباری جین بوو لە شانسی. خولیای سیما ژاۆ بۆ تەخت دیار بوو، بەڵام پێش ئەوەی بتوانرێت ھەوڵێکی زەوتکردن بدرێت لە ساڵی ٢٦٥دا کۆچی دوایی کرد، و دەرفەتەکەی بۆ کوڕە پڕ لە تەماحەکەی، سیما یان بەجێھێشت.

جینی ڕۆژاوا (٢٦٦–٣١٦)

دامەزراندن و یەکخستنەوە

پەیکەرێکی چینیی سەردەمی جینی ڕۆژاوا

خانەدانی جین لەلایەن سیما یانەوە دامەزرا، کە بە ئیمپراتۆر وو («ئیمپراتۆری جەنگاوەری جین») ناسرابوو. دوای ئەوەی لە ساڵی ٢٦٥دا وەک پاشای جین و وەسیی کاو وێی شوێنی باوکی گرتەوە، سیما یان لە شوباتی ٢٦٦دا خۆی وەک ئیمپراتۆری خانەدانی جین ڕاگەیاند و دوا فەرمانڕەوای وێی، کاو خوانی ناچار کرد دەست لەکار بکێشێتەوە. ئیمپراتۆر وو ڕێگەی بە کاو خوان دا باقی ژیانی بە ڕێزەوە وەک میری چێنلیو بژی، و دواتر بە مەراسیمێکی ئیمپراتۆری بە خاک سپێردرا. لە ساڵی ٢٨٠دا، ئیمپراتۆر وو وو-ی ڕۆژھەڵاتی داگیر کرد و ناوکی چینی یەکخستەوە، بەمەش کۆتایی بە سەردەمی سێ شانشینەکە ھێنا.

دوابەدوای یەکخستنەوەکە، چین چووە ناو دە ساڵ لە ئاشتی و خۆشگوزەرانیی ئابووری، بە شێوەیەک کە باسەکان وردەکاریی شێوازی ژیانی زیادەڕۆ و نامۆکانی چینایەتی ئەرستۆکراسی دەگێڕنەوە. لە ناوخۆدا، ئیمپراتۆر وو پابەند بوو بە مافی نۆبەرایەتی بە دەرکردنی فەرمانێک کە کوڕە گەورەکەی، سیما ژۆنگ، کە دوای مردنی بە ئیمپراتۆر ھویی ناسرا، وەک جێنشینی تەخت شوێنی دەگرێتەوە، سەرەڕای کەمئەندامیی گەشەسەندنی دیاری. بۆ پاراستنی میراتگر و خانەدانەکەی، دەسەڵاتی بە میر و دووکەکانی دا بە دەستنیشانکردنیان بۆ پێگە گرنگە سەربازی و کارگێڕییەکان. لەم نێوەندەدا، چەند بەرپرسێکیش دەستیان کرد بە دەربڕینی نیگەرانی سەبارەت بە زیادبوونی دانیشتووان و مامەڵەکردن لەگەڵ گەلە جۆراوجۆرە نا-ھانەکان («پێنج بەربەرییەکە») کە بۆ چەندین سەدە لە باکووری چین نیشتەجێ ببوون.