غەزای موئتە: جیاوازیی نێوان پێداچوونەوەکان

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
ناوەڕۆکی سڕاو ناوەڕۆکی زیادکراو
ب مامۆستا پەڕەی شەڕی مۆتەی گواستەوە بۆ غەزای موئتە: ناوی باوتر
لە ڕێگەی تووڵامراز دەستکاری کراوە، چاکسازیی نووسە عەرەبییەکان
ھێڵی ١: ھێڵی ١:
{{+R}}{{بێلایەنی}}{{Infobox military conflict|conflict=شەڕی مۆتە|date=٦٢٩ (١ی جومادەلئوولا ٨ی کۆچی)|place=[[ئوردن]]،[[شام]]|result=کشانەوەی ستراتیژی موسڵمانان|combatant1=[[موسڵمان|موسڵمانان]]|image=Mausoleum ,Jafer-ut-Tayyar,Jordan.JPG|caption=گۆری فەرماندە شەهیدەکانی غەزای مۆتە [[زەید کوڕی حاریسە]]،[[جەعفەر کوڕی ئەبووتاڵیب]]،عبدالله کوڕی رەواحە لە شاڕۆچکەی مۆتە، [[ئوردن]]|combatant2=[[File:Simple_Labarum2.svg|15px]][[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]]<br>غەسسانییەکان|strength1=٣،٠٠٠|strength2=١٠٠،٠٠٠ <ref name=waqidi>{{Cite book| publisher = Cambridge University Press| isbn = 978-0-521-59984-9| last = Gil| first = Moshe| title = A History of Palestine, 634-1099| url = https://archive.org/details/historypalestine00gilm| url-access = limited| date = 1997-02-27|page=[https://archive.org/details/historypalestine00gilm/page/n49 23]}}</ref><br>٢٠٠،٠٠٠ <ref name=ishaq>{{Cite book| publisher = Oxford University Press, USA| isbn = 0-19-636033-1| last = Ibn Ishaq| others = A. Guillaume (trans.)| title = The Life of Muhammad| date = 2004|quote=They went on their way as far as Ma‘ān in Syria where they heard that Heraclius had come down to Ma’āb in the Balqāʾ with 100,000 Greeks joined by 100,000 men from Lakhm and Judhām and al-Qayn and Bahrāʾ and Balī commanded by a man of Balī of Irāsha called Mālik b. Zāfila.| pages=532, 536}}</ref><br> {{small|(هەردووکیان زیادەڕەوییان کردووە)}}{{sfn|Haldon|2010|p=188}}{{sfn|Peters|1994|p=231}}{{sfn|Buhl|1993|p=756-757}}
{{+R}}{{Infobox military conflict|conflict=شەڕی مووەتە|date=٦٢٩ (١ی جومادەلئوولا ٨ی کۆچی)|place=[[ئوردن]]، [[شام]]|result=کشانەوەی ستراتیژی موسڵمانان|combatant1=[[موسڵمان|موسڵمانان]]|image=Mausoleum ,Jafer-ut-Tayyar,Jordan.JPG|caption=گۆری فەرماندە شەھیدەکانی غەزای مووەتە [[زەید کوڕی حاریسە]]، [[جەعفەر کوڕی ئەبووتاڵیب]]، عبداللە کوڕی ڕەواحە لە شاڕۆچکەی مووەتە، [[ئوردن]]|combatant2=[[پەڕگە:Simple_Labarum2.svg|15px]][[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]]{{ھن}}غەسسانییەکان|strength1=٣،٠٠٠|strength2=١٠٠،٠٠٠<ref name=waqidi>{{Cite book| publisher = Cambridge University Press| isbn = 978-0-521-59984-9| last = Gil| first = Moshe| title = A History of Palestine, 634-1099| url = https://archive.org/details/historypalestine00gilm| url-access = limited| date = 1997-02-27|page=[https://archive.org/details/historypalestine00gilm/page/n49 23]}}</ref>{{ھن}}٢٠٠،٠٠٠<ref name=ishaq>{{Cite book| publisher = Oxford University Press, USA| isbn = 0-19-636033-1| last = Ibn Ishaq| others = A. Guillaume (trans.)| title = The Life of Muhammad| date = 2004|quote=They went on their way as far as Ma‘ān in Syria where they heard that Heraclius had come down to Ma’āb in the Balqāʾ with 100,000 Greeks joined by 100,000 men from Lakhm and Judhām and al-Qayn and Bahrāʾ and Balī commanded by a man of Balī of Irāsha called Mālik b. Zāfila.| pages=532, 536}}</ref>{{ھن}}{{small|(ھەردووکیان زیادەڕەوییان کردووە)}}{{sfn|Haldon|2010|p=188}}{{sfn|Peters|1994|p=231}}{{sfn|Buhl|1993|p=756-757}}
١٠،٠٠٠ {{small|(خەمڵاندنی مۆدێرن)}}{{sfn|Kaegi|1992|p=79}}|commander1=[[زەید کوڕی حاریسە]]{{KIA}} <br>[[جەعفەر کوڕی ئەبووتاڵیب]]{{KIA}}<br>عبدالله کوڕی رەواحە{{KIA}}<br>[[خالید کوڕی وەلید]]|commander2=هەرقل<br>توزاریق<br>مەلیک کوڕی زەفیلە{{KIA}}|casualties1=١٢ شەهید<ref name=zayd>{{Cite book| publisher = University of Pennsylvania Press| isbn = 978-0-8122-4617-9| last = Powers| first = David S.| title = Zayd| date = 2014-05-23|pages=58–9}}</ref>|casualties2=٣،٣٥٠}}'''شەڕی مۆتە''' کە بە ''غەزای مۆتەش'' ناسراوە (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: مَعْرَكَة مُؤْتَة) لە ئەیلوولی ٦٢٩ (١ [[جومادەلئوولا]] ٨ی [[ڕۆژژمێری کۆچی|کۆچی]])،[١] لە نێوان هێزەکانی [[خەلافەتی ڕاشدین|محەممەد]] (ص) و سوپای [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|ئیمپراتۆریەتی بیزەنتین]] و ژێردەستە غەسانییەکانیان ڕوویدا. لە گوندی مۆتە لە رۆژهەڵاتی [[رووباری ئوردن]] و لە پارێزگای كەرەك روویدا.
١٠٬٠٠٠ {{small|(خەمڵاندنی مۆدێرن)}}{{sfn|Kaegi|1992|p=79}}|commander1=[[زەید کوڕی حاریسە]]{{KIA}}{{ھن}}[[جەعفەر کوڕی ئەبووتاڵیب]]{{KIA}}{{ھن}}عبداللە کوڕی رەواحە{{KIA}}{{ھن}}[[خالید کوڕی وەلید]]|commander2=ھەرقل{{ھن}}توزاریق{{ھن}}مەلیک کوڕی زەفیلە{{KIA}}|casualties1=١٢ شەھید<ref name=zayd>{{Cite book| publisher = University of Pennsylvania Press| isbn = 978-0-8122-4617-9| last = Powers| first = David S.| title = Zayd| date = 2014-05-23|pages=58–9}}</ref>|casualties2=٣٬٣٥٠}}'''شەڕی مووەتە''' کە بە ''غەزای مووەتەش'' ناسراوە (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: مَعْرَکَة مُؤْتَة) لە ئەیلوولی ٦٢٩ (١ [[جومادەلئوولا]] ٨ی [[ڕۆژژمێری کۆچی|کۆچی]])،[١] لە نێوان ھێزەکانی [[خەلافەتی ڕاشدین|محەممەد]] و سوپای [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|ئیمپراتۆرییەتی بیزەنتین]] و ژێردەستە غەسانییەکانیان ڕوویدا. لە گوندی مووەتە لە ڕۆژھەڵاتی [[ڕووباری ئوردن]] و لە پارێزگای کەرەک ڕوویدا.


شەڕی مۆتە یەکەم شەڕە کە [[موسڵمان|موسڵمانان]] لە دەرەوەی سنوورەکانی [[نیمچەدوورگەی عەرەبی|نیمچە دورگەی عەرەبی]] ئەنجامیانداوە، سێ هەزار چەکداری موسڵمان بۆ ماوەی شەش ڕۆژ بەرگەی دوو سەد هەزار سوپای ڕۆم و عەشیرەتە عەرەبەکانی هاوپەیمانان گرت، لە حەوتەمین ڕۆژی دوای ئەوەی ئەو سێ سەکردەی ([[زەید کوڕی حاریسە]]،جەعفەر کوڕی ئەبووتاڵیب،عبدالله کوڕی رەواحە)موسڵمانان کە پێغەمبەر(ص) دیاریکردبوو شەهید بوون،<ref>{{Cite web|date=2021-01-01|title=الدرر السنية - الموسوعة الحديثية|url=https://web.archive.org/web/20210101171815/https://dorar.net/hadith/sharh/66475|access-date=2022-08-06|website=web.archive.org}}</ref> دواتر خالید بووە فەرماندە [[خالید کوڕی وەلید]] کشانەوەیەکی تاکتیکی سەرکەوتووی بە کەمترین زیان ئەنجامدا.<ref>{{Cite web|date=2018-01-25|title=غزوة مؤتة وعبقرية خالد بن الوليد العسكرية في الانسحاب التكتيكي|url=https://web.archive.org/web/20180125214941/http://www.alarabiya.net/articles/2008/09/23/57124.html|access-date=2022-08-06|website=web.archive.org}}</ref> دوای سێ ساڵ موسڵمانان گەرانەوە بۆ شکستپێهێنانی هێزەکانی بیزەنتین لە گەشتی ئوسامە بن زەید.
شەڕی مووەتە یەکەم شەڕە کە [[موسڵمان|موسڵمانان]] لە دەرەوەی سنوورەکانی [[نیمچەدوورگەی عەرەبی|نیمچە دوورگەی عەرەبی]] ئەنجامیانداوە، سێ ھەزار چەکداری موسڵمان بۆ ماوەی شەش ڕۆژ بەرگەی دوو سەد ھەزار سوپای ڕۆم و عەشیرەتە عەرەبەکانی ھاوپەیمانان گرت، لە حەوتەمین ڕۆژی دوای ئەوەی ئەو سێ سەکردەی ([[زەید کوڕی حاریسە]]، جەعفەر کوڕی ئەبووتاڵیب، عبداللە کوڕی ڕەواحە) موسڵمانان کە پێغەمبەر دیاریکردبوون شەھید بوون،<ref>{{Cite web|date=2021-01-01|title=الدرر السنیة - الموسوعة الحدیثیة|url=https://web.archive.org/web/20210101171815/https://dorar.net/hadith/sharh/66475|access-date=2022-08-06|website=web.archive.org}}</ref> دواتر خالید بووە فەرماندە [[خالید کوڕی وەلید]] کشانەوەیەکی تاکتیکی سەرکەوتووی بە کەمترین زیان ئەنجامدا.<ref>{{Cite web|date=2018-01-25|title=غزوة مؤتة وعبقریة خالد بن الولید العسکریة فی الانسحاب التکتیکی|url=https://web.archive.org/web/20180125214941/http://www.alarabiya.net/articles/2008/09/23/57124.html|access-date=2022-08-06|website=web.archive.org}}</ref> دوای سێ ساڵ موسڵمانان گەرانەوە بۆ شکستپێھێنانی ھێزەکانی بیزەنتین لە گەشتی ئوسامە کوڕی زەید.


== پاشخانی رووداوەکان ==
== پاشخانی ڕووداوەکان ==
دوای شکستی [[قوڕەیش]] و هاوپەیمانەکانیان لە [[غەزای خەندەق]]، و پێغەمبەر(ص) [[سوڵحی حودەیبییە|پەیمانی ئاشتی حودەیبیەی]] لەگەڵ قوڕەیش ئەنجامدا، پێغەمبەر محەممەد (ص) نامە بۆ پاشاکان و سەرۆکەکانی وڵاتانی دراوسێ نارد و بانگهێشتیان کرد بۆ ئیسلام، ئەویش لەنێو ئەو کەسانەدا بوو کە لەلایەن پاشای بۆسرە پەیامێکیان بۆ نارد، شەرحەبیل کوڕی عەمر غەسسانی والی بەلقا کە لە ژێر پاراستنی ڕۆمەکاندا بەسترا و سەری دەبڕدرا.
دوای شکستی [[قوڕەیش]] و ھاوپەیمانەکانیان لە [[غەزای خەندەق]]، و پێغەمبەر [[سوڵحی حودەیبییە|پەیمانی ئاشتی حودەیبییەی]] لەگەڵ قوڕەیش ئەنجامدا، پێغەمبەر محەممەد نامەی بۆ پاشاکان و سەرۆکەکانی وڵاتانی دراوسێ نارد و بانگھێشتی کردن بۆ [[ئیسلام]]، لەنێو ئەو کەسانەدا باشای بورسرا بوو کە نامەی بۆ نێردرا، بەڵام لەلایەن شورەحییل کوڕی عەمر غەسسانی والی بەلقا کە لەژێر پاراستنی ڕۆمەکاندا بوو نامەبەرەکەی کوشت.


لەلای پاشاکان و سەرکردەکان و عەشیرەتەکان زانیارییەکی باو بوو کە نابێت پێغەمبەران بکوژرێن و ڕێگە بە کەسیش نادرێت هێرشیان بکاتە سەریان، چونکە ئەوان تەنها هەڵگری پەیامی گەلەکەیان بوون، کوشتنی حاریث کوڕی عەمر ئەسەدی نوێنەرایەتی پێشێلکارییەکی گەورەی دەکرد ئەم داب و نەریتە و ئەمەش ڕاگەیاندنی شەڕ بوو دژی موسڵمانان.  ئەمەش بۆ پێغەمبەر محەممەد چڕتر بووەوە کاتێک هەواڵەکە بۆی دەگوازرایەوە، بۆیە لەشکرێکی سێ هەزار چەکداری ئامادەکرد، گەورەترین سوپای ئیسلامی بوو کە پێشتر بەو شێوەیە کۆ نەکرابووەوە جگە لە غەزای خەندەق.<ref>{{Cite web|date=2011-01-05|title=موقع نصرة محمد رسول الله__معركة مؤتة|url=https://web.archive.org/web/20110105154351/http://www.rasoulallah.net/v2/document.aspx?lang=ar&doc=1888|access-date=2022-08-06|website=web.archive.org}}</ref>
لەلای پاشاکان و سەرکردەکان و عەشیرەتەکان زانیارییەکی باو بوو کە نابێت پێغەمبەران بکوژرێن و ڕێگە بە کەسیش نادرێت ھێرشیان بکاتە سەریان، چونکە ئەوان تەنھا ھەڵگری پەیامی گەلەکەیان بوون، کوشتنی حاریث کوڕی عەمر ئەسەدی نوێنەرایەتی پێشێلکارییەکی گەورەی دەکرد ئەم داب و نەریتە و ئەمەش ڕاگەیاندنی شەڕ بوو دژی موسڵمانان. ئەمەش بۆ پێغەمبەر محەممەد چڕتر بووەوە کاتێک ھەواڵەکە بۆی دەگوازرایەوە، بۆیە لەشکرێکی سێ ھەزار چەکداری ئامادەکرد، گەورەترین سوپای ئیسلامی بوو کە پێشتر بەو شێوەیە کۆ نەکرابووەوە جگە لە [[غەزای خەندەق]].<ref>{{Cite web|date=2011-01-05|title=موقع نصرة محمد ڕسول اللھ__معرکة مؤتة|url=https://web.archive.org/web/20110105154351/http://www.rasoulallah.net/v2/document.aspx?lang=ar&doc=1888|access-date=2022-08-06|website=web.archive.org}}</ref>


== بۆچی پێی دەڵێن داگیرکاری؟ ==
== بۆچی پێی دەڵێن داگیرکاری؟ ==
زاراوەی (فەتح) ئاماژەیە بۆ هەر شەڕێک دژی کافرەکان، کە پێغەمبەر محەممەد (ص) خۆی سەرکردایەتی کردبێت یاخود بە سوپایەک پێش خۆی، تەنانەت ئەگەر بەشداریشی تێدا نەکردبێت. لە شەڕی مۆتە پێغەمبەر بەشداری ڕووداوەکانی نەکرد، بەڵکو بابەتەکە ڕاستەوخۆ لە ژێر چاودێری ئەوەوە سەری هەڵدا،حافز کوڕی حه‌جه‌ر له‌ ڕوونكردنه‌وه‌ی كتێبی مه‌غازی له‌ سه‌حیحی بوخاریدا ڕوونی كردووه‌ته‌وه‌: ((المغازی فرەیی مانایە، دەوترێت: فەتحێک، فەتحێک، فەتحێک و فەتحێک. ئەوەی لێرەدا مەبەست لە مەغازییە، ئەوەیە کە لە نیەتی پێغەمبەرەوە ڕوویداوە، صلى الله عليه وسلم، بۆ کافرەکان بۆ خۆی یان بۆ سوپایەکی پێش خۆی)).
زاراوەی (فەتح) ئاماژەیە بۆ ھەر شەڕێک دژی کافرەکان، کە پێغەمبەر محەممەد خۆی سەرکردایەتی کردبێت یاخود بە سوپایەک پێش خۆی، تەنانەت ئەگەر بەشداریشی تێدا نەکردبێت. لە شەڕی موئتە پێغەمبەر بەشداری ڕووداوەکانی نەکرد، بەڵکو بابەتەکە ڕاستەوخۆ لەژێر چاودێری ئەوەوە سەری ھەڵدا، [[ئیبن حەجەر عەسقەلانی|ئیبن حەجەر]] لە ڕوونکردنەوەی کتێبی مەغازی لە سەحیحی بوخاریدا ڕوونی کردووەتەوە: «المغازی فرەیی مانایە، دەوترێت: فەتحێک، فەتحێک، فەتحێک و فەتحێک. ئەوەی لێرەدا مەبەست لە مەغازییە، ئەوەیە کە لە نییەتی پێغەمبەرەوە ڕوویداوە، صلی اللە علییە وسلم، بۆ کافرەکان بۆ خۆی یان بۆ سوپایەکی پێش خۆی».


== ئامادەکاری بۆ شەڕەکە ==
== ئامادەکاری بۆ شەڕەکە ==
=== فەرمانی پێغەمبەر بۆ سەرکردەکانی سوپا ===
پێغەمبەر محەممەد فەرمانی بە [[زەید کوڕی حاریسە]] کرد لەسەر ئەم زیندووبوونەوە، و فەرمووی: (ئەگەر زەید شەھید کرا، جەعفەرە، و ئەگەر جەعفەر شەھید کرا، ئەوا عبداللە کوڕی ڕەواحە)، و ئاڵایەکی سپی بۆیان ھەڵگرت و دای بە زەید بن حاریسە؛ و ڕێنمایی کردن کە بێنە سەر کوشتنی حاریث کوڕی عومەیر، و ئەوانەی لەوێشەوە بانگھێشت بکەن بۆ ئیسلام، نە ژنێک نە پیرە پیاوێک، نە قەشەیەک، نە دارخورما یان دار، نە ڕووخاندنی باڵەخانە مەکەن." ژنانی موسڵمان بۆ ماڵاواییکردن لە مێردەکانیان چوونە دەرەوە و دەیانگوت خوای گەورە بە سەبرەوە بتانگەڕێنێتەوە بۆ لای ئێمە، عەبدوڵڵا کوڕی ڕەواحە وەڵامی دایەوە: سەبارەت بە منیش خودا نامگەڕێنێتەوە.


لە شاری موئتە موسڵمانان وەستان، ژمارەیان سێ ھەزار بوو، ژمارەی غەسانی و ڕۆمیش دوو سەد ھەزار بوو. موسوڵمانان بە سەرۆکایەتی زەید کوڕی حاریث ھەڵیانبژارد ھێرش بکەنە سەر بیزەنتینەکان، ھێرشەکەش دوای نوێژی بەیانی ڕوویدا، یەکەم ڕۆژ ھێرشێکی بەھێز بوو، لە بەرژەوەندی موسڵماناندابوو، چونکە ڕۆمەکان و غەسانییەکان چاوەڕوانی ئەوەیان نەدەکرد سوپایەکی بچووک دەست بە ھێرش بکات. ھەروەھا لە ڕۆژی دووەمدا موسڵمانان دەستپێشخەری ھێرشیان کرد و ئەویش لەگەڵ موسڵمانان بوو و زۆرێک لە ڕۆمەکان و ھاوپەیمانەکانیان کوژران. لە سێیەم ڕۆژیشدا ڕۆمەکان دەستپێشخەری ھێرشیان کرد و ئەو ڕۆژە قورسترین و بەھێزترین ڕۆژ بوو کە لەو ماوەیەدا زەید کوڕی حاریسە و جەعفەر کوڕی ئەبووتاڵیب ئامۆزای و عەبدوڵڵا کوڕی ڕەواحە شەھید کران، و موسڵمانان خالید کوڕی وەلیدیان وەک سەرکردەیان ھەڵبژارد.
=== فەرمانی پێغەمبەر(ص) بۆ ئاغاکانی سوپا ===
پێغەمبەر محەممەد(ص) فەرمانی بە [[زەید کوڕی حاریسە]] کرد لەسەر ئەم زیندووبوونەوە، و فەرمووی: (ئەگەر زەید شەهید کرس،جەعفەرە، وە ئەگەر جەعفەر شەهید کرا، ئەوا عبدالله کوەت ڕەواحە)، وە ئاڵایەکی سپی بۆیان هەڵگرت و دای بە زەید بن حاریسە . وە رێنمایی کردن کە بێنە سەر کوشتنی حاریث کوڕی عومەیر، و ئەوانەی لەوێشەوە بانگهێشت بکەن بۆ ئیسلام،نە ژنێک نە پیرە پیاوێک، نە قەشەیەک، نە دارخورما یان دار، نە ڕووخاندنی باڵەخانە مەکەن."  ژنانی موسڵمان بۆ ماڵئاواییکردن لە مێردەکانیان چوونە دەرەوە و دەیانگوت خوای گەورە بە سەبرەوە بتانگەڕێنێتەوە بۆ لای ئێمە، عەبدوڵڵا کوڕی ڕەواحە وەڵامی دایەوە: سەبارەت بە منیش خودا نامگەڕێنێتەوە.

لە شاری مۆتە موسڵمانان وەستان، ژمارەیان سێ هەزار بوو، ژمارەی غەسانی و ڕۆمیش دوو سەد هەزار بوو. موسوڵمانان بە سەرۆکایەتی زەید کوڕی حاریث هەڵیانبژارد هێرش بکەنە سەر بیزەنتینەکان، هێرشەکەش دوای نوێژی بەیانی ڕوویدا، یەکەم ڕۆژ هێرشێکی بەهێز بوو، لە بەرژەوەندی موسڵماناندابوو، چونکە ڕۆمەکان و غەسانییەکان چاوەڕوانی ئا سوپای بچووک بۆ دەستپێکردنی هێرشەکەیان نەدەکرد.  هەروەها لە ڕۆژی دووەمدا موسڵمانان دەستپێشخەری هێرشیان کرد و ئەویش لەگەڵ موسڵمانان بوو و زۆرێک لە ڕۆمەکان و هاوپەیمانەکانیان کوژران.  لە سێیەم ڕۆژیشدا ڕۆمەکان دەستپێشخەری هێرشیان کرد و ئەو ڕۆژە قورسترین و بەهێزترین ڕۆژ بوو کە لەو ماوەیەدا زەید کوڕی حاریسە و جەعفەر کوڕی ئەبووتاڵیب (کوڕیمامی پێغەمبەر بوو) و عەبدوڵڵا کوڕی ڕەواح شەهید کران.  موسڵمانان خالید کوڕی وەلیدیان وەک سەرکردەیان هەڵبژارد.


=== بزووتنەوەی سوپای ئیسلامی ===
=== بزووتنەوەی سوپای ئیسلامی ===
سوپای ئیسلامی بە ئاراستەی باکووردا دەجووڵان تا معان لە خاکی شامەوە دابەزی و بە دوای حیجازی باکووردا هاتە خوارەوە و دواتر هەواڵگری بۆیان هەواڵی هێنا کە هەرقل لە خاکی بەلقاوە بە سەد هەزار ڕۆم لە ماعب دابەزیوە و پەیوەندییان پێوە کرد لە لاخم و جودام و بەلقین و بەهرە و بالی بە سەد هەزار سوپا.
سوپای ئیسلامی بە ئاراستەی باکووردا دەجووڵان تا مەعەن لە خاکی شامەوە دابەزی و بە دوای حیجازی باکووردا ھاتە خوارەوە و دواتر ھەواڵگری بۆیان ھەواڵی ھێنا کە ھەرقل لە خاکی بەلقاوە بە سەد ھەزار ڕۆم لە مەعەن دابەزیوە و پەیوەندییان پێوە کرد لە لاخم و جودام و بەلقین و بەھرە و بالی بە سەد ھەزار سوپا.


=== ئەنجومەنی ڕاوێژکاری ماعان ===
=== ئەنجومەنی ڕاوێژکاری مەعەن ===
ئایا موسڵمانان نەچوونە ناو حیسابەکەیانەوە بۆ ئەوەی چاویان بە سوپایەکی وەها بەهێز بکەوێت.کە لەم خاکە دوورەدا سەریان سوڕمابوو،و ئایا سوپایەکی بچووک کە تەنها سێ هەزار چەکداری تێدابوو هێرش دەکەنە سەر سوپایەکی گەورەی دوو سەد هەزار چەکدار؟  موسڵمانان گەرم بوون، دوو شەو لە ماعان مانەوە و بیریان لە کاروبارەکانیان دەکردەوە، تەماشایان دەکرد و ڕاوێژیان دەکرد، پاشان دەیانگوت: ئێمە بۆ پێغەمبەری خودا دەنووسین، ژمارەی دوژمنەکەمانی پێ دەڵێین.  بەڵام عەبدوڵڵا کوڕی ڕەواحە دژایەتی ئەم بۆچوونە دەکات، و هانی خەڵکی دا و وتی: (ئەی خەڵکینە سوێند بەخوا ئەوانەی ڕقتان لێیە کە چوویتە دەرەوە بەدوای شەهیدبووندا دەگەڕێن، ئێمەش بە ژمارە و بە هێز و بە زۆری شەڕی خەڵک ناکەین. دوو شتی باش، یان ڕواڵەت یان شایەتحاڵی.)
ئایا موسڵمانان نەچوونە ناو حیسابەکەیانەوە بۆ ئەوەی چاویان بە سوپایەکی وەھا بەھێز بکەوێت. کە لەم خاکە دوورەدا سەریان سووڕمابوو، و ئایا سوپایەکی بچووک کە تەنھا سێ ھەزار چەکداری تێدابوو ھێرش دەکەنە سەر سوپایەکی گەورەی دوو سەد ھەزار چەکدار؟ موسڵمانان گەرم بوون، دوو شەو لە ماعان مانەوە و بیریان لە کاروبارەکانیان دەکردەوە، تەماشایان دەکرد و ڕاوێژیان دەکرد، پاشان دەیانگوت: ئێمە بۆ پێغەمبەری خودا دەنووسین، ژمارەی دوژمنەکەمانی پێ دەڵێین. بەڵام عەبدوڵڵا کوڕی ڕەواحە دژایەتی ئەم بۆچوونە دەکات، و ھانی خەڵکی دا و وتی: (ئەی خەڵکینە سوێند بەخوا ئەوانەی ڕقتان لێیە کە چوویتە دەرەوە بەدوای شەھیدبووندا دەگەڕێن، ئێمەش بە ژمارە و بە ھێز و بە زۆری شەڕی خەڵک ناکەین. دوو شتی باش، یان ڕواڵەت یان شایەتحاڵی)


لە کۆتاییدا بۆچوونەکە لەسەر ئەوە جێگیر بوو کە عەبدوڵڵا کوڕی ڕەواح داوای کرد.<ref>{{Cite web|date=2021-01-01|title=غزوة مؤتة .. أحداث وعبر - ملتقى الخطباء|url=https://web.archive.org/web/20210101164336/https://khutabaa.com/ar/article/%D8%BA%D8%B2%D9%88%D8%A9-%D9%85%D8%A4%D8%AA%D8%A9-%D8%A3%D8%AD%D8%AF%D8%A7%D8%AB-%D9%88%D8%B9%D8%A8%D8%B1|access-date=2022-08-06|website=web.archive.org}}</ref>
لە کۆتاییدا بۆچوونەکە لەسەر ئەوە جێگیر بوو کە عەبدوڵڵا کوڕی ڕەواح داوای کرد.<ref>{{Cite web|date=2021-01-01|title=غزوة مؤتة .. أحداث وعبر - ملتقی الخطباء|url=https://web.archive.org/web/20210101164336/https://khutabaa.com/ar/article/غزوة-مؤتة-أحداث-وعبر|access-date=2022-08-06|website=web.archive.org}}</ref>


== ڕووداوەکانی شەڕ ==
== ڕووداوەکانی شەڕ ==
[[پەڕگە:شەڕی مۆتە.jpg|وێنۆک|شوێنەوارەکانی شەڕی مۆتە لە شارۆچکەی مۆتە لە [[ئوردن]].]]
[[پەڕگە:شەڕی مۆتە.jpg|وێنۆک|شوێنەوارەکانی شەڕی مووەتە لە شارۆچکەی مووەتە لە [[ئوردن]].]]


=== سوپای موسڵمانان بەرەو بیزەنتینەکان هەنگاو دەنێت ===
=== سوپای موسڵمانان بەرەو بیزەنتینەکان ھەنگاو دەنێت ===
دوای ئەوەی سوپای موسڵمانان دوو شەویان لە ماعان بەسەر برد، ڕوویان کردە خاکی ڕۆمەکان، تا ئەو کاتەی کە جەماوەری هەرقل لە یەکێک لە گوندەکانی ئەلبەلقەع بە ناوی “شەریف” چاویان پێیان کەوت و دواتر لێیان نزیک دەبوونەوە، وە موسڵمانان لە مۆتە لەوێ کەمپیان دانا و کۆیان کردنەوە بۆ شەڕ، بۆیە قوتبە کوەی قەتادا الأثرییان لە لای ڕاستیان دانا، وە لەسەر ئاسانکارەکە، عوبادەی کوەی مەلیک ئەنساری
دوای ئەوەی سوپای موسڵمانان دوو شەویان لە ماعان بەسەر برد، ڕوویان کردە خاکی ڕۆمەکان، تا ئەو کاتەی کە جەماوەری ھەرقل لە یەکێک لە گوندەکانی ئەلبەلقەع بە ناوی «شەریف» چاویان پێیان کەوت و دواتر لێیان نزیک دەبوونەوە، و موسڵمانان لە مووەتە لەوێ کەمپیان دانا و کۆیان کردنەوە بۆ شەڕ، بۆیە قوتبە کوەی قەتادا الأثرییان لە لای ڕاستیان دانا، و لەسەر ئاسانکارەکە، عوبادەی کوەی مەلیک ئەنساری


=== شەڕەکە دەست پێ بکە و سەرکردەکان بگۆڕە ===
=== شەڕەکە دەست پێ بکە و سەرکردەکان بگۆڕە ===
لەوێ لە مۆتە دوو تیمەکە یەکتریان بینی و شەڕە تاڵەکە دەستی پێکرد، سێ هەزار پیاو ڕووبەڕووی دوو سەد هەزار شەڕکەر بوونەتەوە.  زەید کوڕی حاریسە ئاڵای گرت و بە دڕندەیییەکی زۆرەوە شەڕی کرد، و بەردەوام بوو لە شەڕ تا ئەو کاتەی ڕژایە ناو ڕمەکانی خەڵکەوە، و بە مردوویی کەوت.  لەو کاتەدا جەعفەر کوڕی ئەبووتالیبی ئاڵاکەی گرت، و دەستی کرد بە شەڕێکی بێهاوتای، تا ئەو کاتەی شەڕەکە ماندووی کرد، هێرشیان کردە سەر ئەسپە شۆخەکەی و چەقۆیان لێدا، پاشان شەڕی کرد تا دەستی ڕاستی بڕدرا، بۆیە ئەویش ئاڵاکەی بە دەستی چەپی خۆیەوە گرت، و تا ئەوکاتەش دەستی چەپیشی بڕدرا هەردوو دەستی بڕدرا، بۆیە بە قۆڵەکانی باوەشی ئاڵاکەی گرت، و هێشتا بەرزی کردەوە تا شەهید بوو.الله اكبر. البوخاری لەسەر دەسەڵاتی نافیع گێڕایەوە کە ابن عومەر پێی وتووە کە لە جەعفەر وەستاوە لە کاتێکدا کە مردووە، بۆیە من پەنجام بۆ ژمارد لە نێوان چەقۆ و لێدانێک، کە هیچیان لە پشتی نەبوون، واتە پشتی .  لە گێڕانەوەیەكی تردا ابن عومەر دەفەرموێت: من لەو شەڕەدا لە نێوانیاندا بووم، بۆیە بەدوای جەعفەر کوڕی ئەبی تالیبدا گەڕاین و لەناو مردووەكاندا دۆزیمانەوە، ئەوەی لە جەستەیدا بوو نەوەد و چەند شوێن چەقۆمان دۆزیەوە.  وە لە گێڕانەوەی العمری لەسەر دەسەڵاتی نافیع زیادە، بۆمان دەرکەوت کە لە ئەوەی لە جەستەی ئەو وەرگیراوە.
لەوێ لە مووەتە دوو تیمەکە یەکتریان بینی و شەڕە تاڵەکە دەستی پێکرد، سێ ھەزار پیاو ڕووبەڕووی دوو سەد ھەزار شەڕکەر بوونەتەوە. زەید کوڕی حاریسە ئاڵای گرت و بە دڕندەیییەکی زۆرەوە شەڕی کرد، و بەردەوام بوو لە شەڕ تا ئەو کاتەی ڕژایە ناو ڕمەکانی خەڵکەوە، و بە مردوویی کەوت. لەو کاتەدا جەعفەر کوڕی ئەبووتالیبی ئاڵاکەی گرت، و دەستی کرد بە شەڕێکی بێھاوتای، تا ئەو کاتەی شەڕەکە ماندووی کرد، ھێرشیان کردە سەر ئەسپە شۆخەکەی و چەقۆیان لێدا، پاشان شەڕی کرد تا دەستی ڕاستی بڕدرا، بۆیە ئەویش ئاڵاکەی بە دەستی چەپی خۆیەوە گرت، و تا ئەوکاتەش دەستی چەپیشی بڕدرا ھەردوو دەستی بڕدرا، بۆیە بە قۆڵەکانی باوەشی ئاڵاکەی گرت، و ھێشتا بەرزی کردەوە تا شەھید بوو. اللە اکبر. البوخاری لەسەر دەسەڵاتی نافیع گێڕایەوە کە ابن عومەر پێی وتووە کە لە جەعفەر وەستاوە لەکاتێکدا کە مردووە، بۆیە من پەنجام بۆ ژمارد لە نێوان چەقۆ و لێدانێک، کە ھیچیان لە پشتی نەبوون، واتە پشتی. لە گێڕانەوەیەکی تردا ابن عومەر دەفەرموێت: من لەو شەڕەدا لە نێوانیاندا بووم، بۆیە بەدوای جەعفەر کوڕی دەبی تالیبدا گەڕاین و لەناو مردووەکاندا دۆزیمانەوە، ئەوەی لە جەستەیدا بوو نەوەد و چەند شوێن چەقۆمان دۆزییەوە؛ و لە گێڕانەوەی العمری لەسەر دەسەڵاتی نافیع زیادە، بۆمان دەرکەوت کە لە ئەوەی لە جەستەی ئەو وەرگیراوە.


وە کاتێک جەعفەر کوژرا دوای ئەوەی بەو توندییە و ئازایەتییەوە شەڕی کرد، عەبدوڵڵا کوڕی ڕەواح ئاڵاکەی گرت و بەوەوە پێشڕەوی کرد لەکاتێکدا لەسەر ئەسپەکەی بوو. سوێندم خوارد ئەی ڕۆح کە تۆ دەیخەیتە خوارەوە، ئەگەر خەڵکەکە بهێنم، ئەوانیش گۆرانی ئاژەڵە ڕەشەکان دەڵێنەوە ڕقت لێی بێت یان گوێڕایەڵی بیت ئەبینم ڕقت لە بەهەشتە پاشان هاتە خوارەوە، ئامۆزایەکی هێس دەمارەیەکی گۆشتی بۆ هێنا و وتی: بەم شێوەیە بڕبڕەی پشتت توند بکەرەوە، چونکە لەم ڕۆژانەدا ئەو شتەت بەدی هێناوە کە چاوت پێی کەوتووە.
و کاتێک جەعفەر کوژرا دوای ئەوەی بەو توندییە و ئازایەتییەوە شەڕی کرد، عەبدوڵڵا کوڕی ڕەواح ئاڵاکەی گرت و بەوەوە پێشڕەوی کرد لەکاتێکدا لەسەر ئەسپەکەی بوو. سوێندم خوارد ئەی ڕۆح کە تۆ دەیخەیتە خوارەوە، ئەگەر خەڵکەکە بھێنم، ئەوانیش گۆرانی ئاژەڵە ڕەشەکان دەڵێنەوە ڕقت لێی بێت یان گوێڕایەڵی بیت دەبینم ڕقت لە بەھەشتە پاشان ھاتە خوارەوە، ئامۆزایەکی ھێس دەمارەیەکی گۆشتی بۆ ھێنا و وتی: بەم شێوەیە بڕبڕەی پشتت توند بکەرەوە، چونکە لەم ڕۆژانەدا ئەو شتەت بەدی ھێناوە کە چاوت پێی کەوتووە.


=== ئاڵاکە دەچێتە لای خالید کوڕی وەلید ===
=== ئاڵاکە دەچێتە لای خالید کوڕی وەلید ===
کابرایەکی خەڵکی بەنی عەجلان - ناوی ثابت کواری ئەقرەمە - هاتە پێشەوە و ئاڵاکەی برد و وتی: ئەی موسڵمانان لەگەڵ پیاوێک لە ئێوە ئاشت ببنەوە، ئەویش فەرمووی: من هیچ ناکەم، بۆیە خەڵکەکە ئاشتبوونەوە لەگەڵ خالید کوڕی وەلید.. بوخاری بە دەسەڵاتی خالید کوڕی وەلید فەرمووی: لە ڕۆژی مۆتە نۆ شمشێر لە دەستمدا بڕدرا، بۆیە ئەوەی لە دەستمدا مابووەوە تەنها پلێتێکی یەمەنی بوو. البوخاری (4266) پێغەمبەر لە ڕۆژی مۆتەدا فەرموویەتی - ئاگادارکردنەوەی وەحی، پێش ئەوەی هەواڵەکە لە بەرەکانی جەنگەوە بۆ خەڵک بێت: (زەید ئاڵای گرت و بریندار بوو، دواتر جەعفەر برد و بریندار بوو، پاشان عبدالله کوڕی ڕەواحە بردی و بریندار بوو بە چاوەکانیەوە دەگریا- تا ئاڵاکە چووە لای یەکێک لە شمشێرەکانی خودا).  البوخاری (2/611)
کابرایەکی خەڵکی بەنی عەجلان - ناوی ثابت کواری ئەقرەمە - ھاتە پێشەوە و ئاڵاکەی برد و وتی: ئەی موسڵمانان لەگەڵ پیاوێک لە ئێوە ئاشت ببنەوە، ئەویش فەرمووی: من ھیچ ناکەم، بۆیە خەڵکەکە ئاشتبوونەوە لەگەڵ خالید کوڕی وەلید.. بوخاری بە دەسەڵاتی خالید کوڕی وەلید فەرمووی: لە ڕۆژی مووەتە نۆ شمشێر لە دەستم دا بڕدرا، بۆیە ئەوەی لە دەستم دا مابووەوە تەنھا پلێتێکی یەمەنی بوو. البوخاری (٤٢٦٦) پێغەمبەر لە ڕۆژی مووەتەدا فەرموویەتی - ئاگادارکردنەوەی وەحی، پێش ئەوەی ھەواڵەکە لە بەرەکانی جەنگەوە بۆ خەڵک بێت: (زەید ئاڵای گرت و بریندار بوو، دواتر جەعفەر برد و بریندار بوو، پاشان عبداللە کوڕی ڕەواحە بردی و بریندار بوو بە چاوەکانییەوە دەگریا- تا ئاڵاکە چووە لای یەکێک لە شمشێرەکانی خودا). البوخاری (٢/٦١١)


== کۆتایی شەڕەکە ==
== کۆتایی شەڕەکە ==
جێگەی سەرسوڕمانە کە ئەم سوپایە بچووکە ئیسلامییە توانی بەرگەی ئەو سوپایە گەورەیەی ڕۆمەکان بگرێت، لەو کاتەدا خالید کوآری ئەلوەلید لێهاتوویی خۆی نیشان دا لە ڕزگارکردنی موسڵمانان لەوەی کە لەو شەڕەدا ڕووبەڕوویان بووەتەوە.  گێڕانەوەکان جیاوازییەکی زۆریان هەبوو سەبارەت بە ئەنجامی کۆتایی ئەم شەڕە.  دوای سەیرکردنی هەموو گێڕانەوەکان، دەردەکەوێت کە خالید کوڕی وەلید سەرکەوتوو بووە لە خۆگرتن لە دژی سوپای ڕۆم بە درێژایی ڕۆژ، لە یەکەم ڕۆژی شەڕەکەدا.  وە بیری لە پیلانێکی سەربازی دەکردەوە بۆ ئەوەی تیرۆر بخاتە ناو دڵی ڕۆمەکانەوە تا سەرکەوتوو بێت لە لایەنگری موسڵمانان بەبێ ئەوەی ڕۆمەکان جووڵەی بەدواداچوون بکەن.  زۆر باش دەیزانی کە دەربازبوون لێیان زۆر قورسە ئەگەر موسڵمانەکان ئاشکرا بن، ڕۆمەکانیش بەدوایاندا دەگەڕان.
جێگەی سەرسووڕمانە کە ئەم سوپایە بچووکە ئیسلامییە توانی بەرگەی ئەو سوپایە گەورەیەی ڕۆمەکان بگرێت، لەو کاتەدا خالید کوآری ئەلوەلید لێھاتوویی خۆی نیشان دا لە ڕزگارکردنی موسڵمانان لەوەی کە لەو شەڕەدا ڕووبەڕوویان بووەتەوە. گێڕانەوەکان جیاوازییەکی زۆریان ھەبوو سەبارەت بە ئەنجامی کۆتایی ئەم شەڕە. دوای سەیرکردنی ھەموو گێڕانەوەکان، دەردەکەوێت کە خالید کوڕی وەلید سەرکەوتوو بووە لە خۆگرتن لە دژی سوپای ڕۆم بە درێژایی ڕۆژ، لە یەکەم ڕۆژی شەڕەکەدا؛ و بیری لە پیلانێکی سەربازی دەکردەوە بۆ ئەوەی تیرۆر بخاتە ناو دڵی ڕۆمەکانەوە تا سەرکەوتوو بێت لە لایەنگری موسڵمانان بەبێ ئەوەی ڕۆمەکان جووڵەی بەدواداچوون بکەن. زۆر باش دەیزانی کە دەربازبوون لێیان زۆر قورسە ئەگەر موسڵمانەکان ئاشکرا بن، ڕۆمەکانیش بەدوایاندا دەگەڕان.


کاتێک ڕۆژی دووەم بوو خالید کواری ئەلوەلید لە پلانەکەیدا پشتی بە شەڕی دەروونی بەست، لەوێ فەرمانی بە ژمارەیەک شوڕشگێڕ کرد کە تۆز لە پشتی سوپاوە بەرز بکەنەوە و دەنگیان بەرز بکەنەوە بە گەورەکردن و هاوارەوە، کاتێک ڕۆمەکان بینییان، وەیان زانی سوپای موسڵمان هێزیان بۆ هاتووە بۆیە زۆر ترساد، خالید بە پێ ڕۆیشت دوای ئەوەی دوو سوپاکە دەرکەوتن و هێرشیان کردە سەر ڕۆمەکان و شەڕیان لەگەڵدا کرد، موسڵمانەکان فریویان دان، و هەوڵیان دا پیلانێک دابنێن بۆ فڕێدانیان بۆ ناو بیابان، و لە پاشەکشەی خالدا دوای خالد نەکەوتن.  بۆیە ڕۆمەکان لایەنگری وڵاتەکەیان بوون، و بیریان لە گۆشەگیریکردنی موسڵمانان نەکردەوە، موسڵمانەکانیش سەرکەوتوو بوون لە ڕێکخستنی خۆیان بە سەلامەتی، تا گەڕانەوە بۆ [[مەدینە]].
کاتێک ڕۆژی دووەم بوو خالید کواری ئەلوەلید لە پلانەکەیدا پشتی بە شەڕی دەروونی بەست، لەوێ فەرمانی بە ژمارەیەک شوڕشگێڕ کرد کە تۆز لە پشتی سوپاوە بەرز بکەنەوە و دەنگیان بەرز بکەنەوە بە گەورەکردن و ھاوارەوە، کاتێک ڕۆمەکان بینییان، وەیان زانی سوپای موسڵمان ھێزیان بۆ ھاتووە بۆیە زۆر ترساد، خالید بە پێ ڕۆیشت دوای ئەوەی دوو سوپاکە دەرکەوتن و ھێرشیان کردە سەر ڕۆمەکان و شەڕیان لەگەڵدا کرد، موسڵمانەکان فریویان دان، و ھەوڵیان دا پیلانێک دابنێن بۆ فڕێدانیان بۆ ناو بیابان، و لە پاشەکشەی خالدا دوای خالد نەکەوتن. بۆیە ڕۆمەکان لایەنگری وڵاتەکەیان بوون، و بیریان لە گۆشەگیریکردنی موسڵمانان نەکردەوە، موسڵمانەکانیش سەرکەوتوو بوون لە ڕێکخستنی خۆیان بە سەلامەتی، تا گەڕانەوە بۆ [[مەدینە]].


=== مردووی هەردوو سوپا ===
=== مردووی ھەردوو سوپا ===
دوازدە موسڵمان شەهید بوون، ڕۆمەکانیش سێ هەزار و سێ سەد و پەنجا پیاویان کوژرا.
دوازدە موسڵمان شەھید بوون، ڕۆمەکانیش سێ ھەزار و سێ سەد و پەنجا پیاویان کوژرا.


== گەڕانەوەی سوپا بۆ مەدینە ==
== گەڕانەوەی سوپا بۆ مەدینە ==
ابن ئیسحاق فەرمووی: محمد کوڕی جەعفەر کوڕی الزوبەیر پێی وتم لەسەر دەسەڵاتی ئورو کوڕی الزوبەیر فەرمووی: کاتێک لە دەوروبەری مەدینە نزیک بوونەوە پێغەمبەر و موسڵمانان چاویان پێ کەوت، بۆیە بە دەستی خۆی هەڵیگرت .. ووتی و وای لە خەڵک کرد کە بانگەوازی سوپا بکەن بۆ خۆڵکردن و بڵێن ئاخ لە پێناو خودادا هەڵاتن، وتی: پێغەمبەری خودا خوای گەورە بەرەکەتی شاد بکات و سەلامی بۆ ببەخشێت، دەفەرموێت: “ئەوانن هەڵاتن، بەڵکو ئەوان ڕاکەرن، إن شاء الله .
[[ئیبن ئیسحاق]] دەڵێت: محمد کوڕی جەعفەر کوڕی زوبەیر پێی وتم لەسەر دەسەڵاتی ئورو کوڕی الزوبەیر فەرمووی: کاتێک لە دەوروبەری مەدینە نزیک بوونەوە پێغەمبەر و موسڵمانان چاویان پێ کەوت، بۆیە بە دەستی خۆی ھەڵی گرت .. وتی و وای لە خەڵک کرد کە بانگەوازی سوپا بکەن بۆ خۆڵکردن و بڵێن ئاخ لە پێناو خودادا ھەڵاتن، وتی: پێغەمبەری خودا خوای گەورە بەرەکەتی شاد بکات و سەلامی بۆ ببەخشێت، دەفەرموێت: “ئەوانن ھەڵاتن، بەڵکو ئەوان ڕاکەرن، إن شاء اللە.


ابن ئیسحاق فەرمووی: وە عەبدوڵڵا کواەی بەکر پێی وتم، لەسەر دەسەڵاتی عامر کوڕی عەبدوڵڵا کوڕی الزوبەیر، لەسەر دەسەڵاتی هەندێک لە بنەماڵەی الحریث بن حشام کە مامی ئەون، لەسەر دەسەڵاتی ئوم سەلامە ، هاوسەری پێغەمبەر، کە فەرمووی: ئوم سەلامە بە ژنی سەلامی کوڕی هیشام کوڕی العاس کوڕی المغیرە فەرمووی: “نابینم سەلام لەگەڵ پێغەمبەری خوا و لەگەڵ موسڵمانان ئامادەی نوێژ بێت؟  ژنەکە فەرمووی: سوێند بەخوا ناتوانێت دەربچێت، هەرکاتێک دەچێتە دەرەوە خەڵک هاواری لێدەکەن: هەڵبێ، لە ڕێگای خودا ڕابکە، تا لە ماڵەکەی خۆیدا دانیشت، بەڵام نەهاتە دەرەوە.
ئیبن ئیسحاق دەڵێت: و عەبدوڵڵا کوڕی بەکر پێی وتم، لەسەر دەسەڵاتی عامر کوڕی عەبدوڵڵا کوڕی زوبەیر، لەسەر دەسەڵاتی ھەندێک لە بنەماڵەی حریث بن حشام کە مامی ئەون، لەسەر دەسەڵاتی ئوم سەلامە، ھاوسەری پێغەمبەر، کە فەرمووی: ئوم سەلامە بە ژنی سەلامی کوڕی ھیشام کوڕی العاس کوڕی المغیرە فەرمووی: “نابینم سەلام لەگەڵ پێغەمبەری خوا و لەگەڵ موسڵمانان ئامادەی نوێژ بێت؟ ژنەکە فەرمووی: سوێند بەخوا ناتوانێت دەربچێت، ھەرکاتێک دەچێتە دەرەوە خەڵک ھاواری لێدەکەن: ھەڵبێ، لە ڕێگای خودا ڕابکە، تا لە ماڵەکەی خۆیدا دانیشت، بەڵام نەھاتە دەرەوە.


== شوێن پێی شەڕ ==
== شوێن پێی شەڕ ==
وە ئەم شەڕە، تەنانەت ئەگەر موسڵمانان تۆڵەیان بەدەست نەهێنا، کە تاڵییەکانیان لێی چەشت، بەڵام کاریگەرییەکی زۆری لەسەر ناوبانگی موسڵمانان هەبوو، وەک چۆن هەموو عەرەبەکانی بە هۆزەکانیەوە سەرسام کرد. دیداری ئەم سوپایە بچووکە سێ هەزار شەڕکەر - لەگەڵ ئەو سوپایە گەورەیە دوو سەد هەزار چەکدار و دواتر گەڕانەوە لە لەشکرکێشییەکە بەبێ ئەوەی زیانێکی گەورە بەسەریدا بگەیەنێت، بە شتێکی گەورە دادەنرێت کە پێگەی دەوڵەتی ئیسلامی سەرهەڵداو بەرزکردەوە.
و ئەم شەڕە، تەنانەت ئەگەر موسڵمانان تۆڵەیان بەدەست نەھێنا، کە تاڵییەکانیان لێی چەشت، بەڵام کاریگەرییەکی زۆری لەسەر ناوبانگی موسڵمانان ھەبوو، وەک چۆن ھەموو عەرەبەکانی بە ھۆزەکانییەوە سەرسام کرد. دیداری ئەم سوپایە بچووکە سێ ھەزار شەڕکەر - لەگەڵ ئەو سوپایە گەورەیە دوو سەد ھەزار چەکدار و دواتر گەڕانەوە لە لەشکرکێشییەکە بەبێ ئەوەی زیانێکی گەورە بەسەریدا بگەیەنێت، بە شتێکی گەورە دادەنرێت کە پێگەی دەوڵەتی ئیسلامی سەرھەڵداو بەرزکردەوە.

ئەم شەڕە سەرەتای زنجیرەیەک شەڕی زۆر بوو لە نێوان موسڵمانان و ڕۆمەکان، کە بە ڕووخانی دەوڵەتی بیزەنتین لەسەر دەستی ئیمپراتۆریەتی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] کۆتایی هات، کاتێک شاری [[قوستەنتینە|قوستەنتینیە]] لە ساڵی ١٤٥٣ی زایینی کەوتە دەست [[محەممەدی دووەم|محەممەدی]] دووەم.

== ناوی دوازدە شەهیدەکە ==
<blockquote>١. زەید کوەی حاریسە

٢.جەعفەر کوڕی ئەبووتاڵیب

٣.عبدالله کوڕی رەواحە

٤.مەسعود کوڕی ئەسوەد

٥.وەهب کوڕی سەعد

٦.عیبادە کوڕی قەیس

٧.عمرو کوڕی سەعد

٨.عارث کوڕی نەعمان کوڕی إیساف

٩.سراقە کوێ عەمرو

١٠.ابو کەلاب کوڕی صعصعە

١١.جابر کوڕی صعصعە

١٢.عامر کوڕی سەعد</blockquote>


ئەم شەڕە سەرەتای زنجیرەیەک شەڕی زۆر بوو لە نێوان موسڵمانان و ڕۆمەکان، کە بە ڕووخانی دەوڵەتی بیزەنتین لەسەر دەستی ئیمپراتۆرییەتی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] کۆتایی ھات، کاتێک شاری [[قوستەنتینە|قوستەنتینییە]] لە ساڵی ١٤٥٣ی زایینی کەوتە دەست [[محەممەدی دووەم|محەممەدی]] دووەم.
== سەرچاوە ==


== ناوی دوازدە شەھیدەکە ==
# زەید کوەی حاریسە
# جەعفەر کوڕی ئەبووتاڵیب
# عبداللە کوڕی ڕەواحە
# مەسعود کوڕی ئەسوەد
# وەھب کوڕی سەعد
# عیبادە کوڕی قەیس
# عمرو کوڕی سەعد
# عارث کوڕی نەعمان کوڕی إیساف
# سراقە کوێ عەمرو
# ابو کەلاب کوڕی صعصعە
# جابر کوڕی صعصعە
# عامر کوڕی سەعد</blockquote>
== سەرچاوەکان ==
== سەرچاوەکان ==
{{سەرچاوەکان}}
{{سەرچاوەکان}}
{{تد|ئیسلام|محەممەد|مێژووی ئیسلام|ئوردن|شەڕ}}
[[پۆل:٦٢٩]]
[[پۆل:٦٢٩]]

وەک پێداچوونەوەی ‏٠٨:٢٠، ٩ی ئابی ٢٠٢٢

شەڕی مووەتە

گۆری فەرماندە شەھیدەکانی غەزای مووەتە زەید کوڕی حاریسە، جەعفەر کوڕی ئەبووتاڵیب، عبداللە کوڕی ڕەواحە لە شاڕۆچکەی مووەتە، ئوردن
ڕێکەوت٦٢٩ (١ی جومادەلئوولا ٨ی کۆچی)
شوێن
ئەنجام کشانەوەی ستراتیژی موسڵمانان
شەڕکەرەکان
موسڵمانان ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی
غەسسانییەکان
فەرماندە و سەرکردەکان
زەید کوڕی حاریسە 
جەعفەر کوڕی ئەبووتاڵیب 
عبداللە کوڕی رەواحە 
خالید کوڕی وەلید
ھەرقل
توزاریق
مەلیک کوڕی زەفیلە 
ھێز
٣،٠٠٠

١٠٠،٠٠٠[١]
٢٠٠،٠٠٠[٢]
(ھەردووکیان زیادەڕەوییان کردووە)[٣][٤][٥]

١٠٬٠٠٠ (خەمڵاندنی مۆدێرن)[٦]
زەرەر و زیانە گیانییەکان
١٢ شەھید[٧] ٣٬٣٥٠

شەڕی مووەتە کە بە غەزای مووەتەش ناسراوە (بە عەرەبی: مَعْرَکَة مُؤْتَة) لە ئەیلوولی ٦٢٩ (١ جومادەلئوولا ٨ی کۆچی)،[١] لە نێوان ھێزەکانی محەممەد و سوپای ئیمپراتۆرییەتی بیزەنتین و ژێردەستە غەسانییەکانیان ڕوویدا. لە گوندی مووەتە لە ڕۆژھەڵاتی ڕووباری ئوردن و لە پارێزگای کەرەک ڕوویدا.

شەڕی مووەتە یەکەم شەڕە کە موسڵمانان لە دەرەوەی سنوورەکانی نیمچە دوورگەی عەرەبی ئەنجامیانداوە، سێ ھەزار چەکداری موسڵمان بۆ ماوەی شەش ڕۆژ بەرگەی دوو سەد ھەزار سوپای ڕۆم و عەشیرەتە عەرەبەکانی ھاوپەیمانان گرت، لە حەوتەمین ڕۆژی دوای ئەوەی ئەو سێ سەکردەی (زەید کوڕی حاریسە، جەعفەر کوڕی ئەبووتاڵیب، عبداللە کوڕی ڕەواحە) موسڵمانان کە پێغەمبەر دیاریکردبوون شەھید بوون،[٨] دواتر خالید بووە فەرماندە خالید کوڕی وەلید کشانەوەیەکی تاکتیکی سەرکەوتووی بە کەمترین زیان ئەنجامدا.[٩] دوای سێ ساڵ موسڵمانان گەرانەوە بۆ شکستپێھێنانی ھێزەکانی بیزەنتین لە گەشتی ئوسامە کوڕی زەید.

پاشخانی ڕووداوەکان

دوای شکستی قوڕەیش و ھاوپەیمانەکانیان لە غەزای خەندەق، و پێغەمبەر پەیمانی ئاشتی حودەیبییەی لەگەڵ قوڕەیش ئەنجامدا، پێغەمبەر محەممەد نامەی بۆ پاشاکان و سەرۆکەکانی وڵاتانی دراوسێ نارد و بانگھێشتی کردن بۆ ئیسلام، لەنێو ئەو کەسانەدا باشای بورسرا بوو کە نامەی بۆ نێردرا، بەڵام لەلایەن شورەحییل کوڕی عەمر غەسسانی والی بەلقا کە لەژێر پاراستنی ڕۆمەکاندا بوو نامەبەرەکەی کوشت.

لەلای پاشاکان و سەرکردەکان و عەشیرەتەکان زانیارییەکی باو بوو کە نابێت پێغەمبەران بکوژرێن و ڕێگە بە کەسیش نادرێت ھێرشیان بکاتە سەریان، چونکە ئەوان تەنھا ھەڵگری پەیامی گەلەکەیان بوون، کوشتنی حاریث کوڕی عەمر ئەسەدی نوێنەرایەتی پێشێلکارییەکی گەورەی دەکرد ئەم داب و نەریتە و ئەمەش ڕاگەیاندنی شەڕ بوو دژی موسڵمانان. ئەمەش بۆ پێغەمبەر محەممەد چڕتر بووەوە کاتێک ھەواڵەکە بۆی دەگوازرایەوە، بۆیە لەشکرێکی سێ ھەزار چەکداری ئامادەکرد، گەورەترین سوپای ئیسلامی بوو کە پێشتر بەو شێوەیە کۆ نەکرابووەوە جگە لە غەزای خەندەق.[١٠]

بۆچی پێی دەڵێن داگیرکاری؟

زاراوەی (فەتح) ئاماژەیە بۆ ھەر شەڕێک دژی کافرەکان، کە پێغەمبەر محەممەد خۆی سەرکردایەتی کردبێت یاخود بە سوپایەک پێش خۆی، تەنانەت ئەگەر بەشداریشی تێدا نەکردبێت. لە شەڕی موئتە پێغەمبەر بەشداری ڕووداوەکانی نەکرد، بەڵکو بابەتەکە ڕاستەوخۆ لەژێر چاودێری ئەوەوە سەری ھەڵدا، ئیبن حەجەر لە ڕوونکردنەوەی کتێبی مەغازی لە سەحیحی بوخاریدا ڕوونی کردووەتەوە: «المغازی فرەیی مانایە، دەوترێت: فەتحێک، فەتحێک، فەتحێک و فەتحێک. ئەوەی لێرەدا مەبەست لە مەغازییە، ئەوەیە کە لە نییەتی پێغەمبەرەوە ڕوویداوە، صلی اللە علییە وسلم، بۆ کافرەکان بۆ خۆی یان بۆ سوپایەکی پێش خۆی».

ئامادەکاری بۆ شەڕەکە

فەرمانی پێغەمبەر بۆ سەرکردەکانی سوپا

پێغەمبەر محەممەد فەرمانی بە زەید کوڕی حاریسە کرد لەسەر ئەم زیندووبوونەوە، و فەرمووی: (ئەگەر زەید شەھید کرا، جەعفەرە، و ئەگەر جەعفەر شەھید کرا، ئەوا عبداللە کوڕی ڕەواحە)، و ئاڵایەکی سپی بۆیان ھەڵگرت و دای بە زەید بن حاریسە؛ و ڕێنمایی کردن کە بێنە سەر کوشتنی حاریث کوڕی عومەیر، و ئەوانەی لەوێشەوە بانگھێشت بکەن بۆ ئیسلام، نە ژنێک نە پیرە پیاوێک، نە قەشەیەک، نە دارخورما یان دار، نە ڕووخاندنی باڵەخانە مەکەن." ژنانی موسڵمان بۆ ماڵاواییکردن لە مێردەکانیان چوونە دەرەوە و دەیانگوت خوای گەورە بە سەبرەوە بتانگەڕێنێتەوە بۆ لای ئێمە، عەبدوڵڵا کوڕی ڕەواحە وەڵامی دایەوە: سەبارەت بە منیش خودا نامگەڕێنێتەوە.

لە شاری موئتە موسڵمانان وەستان، ژمارەیان سێ ھەزار بوو، ژمارەی غەسانی و ڕۆمیش دوو سەد ھەزار بوو. موسوڵمانان بە سەرۆکایەتی زەید کوڕی حاریث ھەڵیانبژارد ھێرش بکەنە سەر بیزەنتینەکان، ھێرشەکەش دوای نوێژی بەیانی ڕوویدا، یەکەم ڕۆژ ھێرشێکی بەھێز بوو، لە بەرژەوەندی موسڵماناندابوو، چونکە ڕۆمەکان و غەسانییەکان چاوەڕوانی ئەوەیان نەدەکرد سوپایەکی بچووک دەست بە ھێرش بکات. ھەروەھا لە ڕۆژی دووەمدا موسڵمانان دەستپێشخەری ھێرشیان کرد و ئەویش لەگەڵ موسڵمانان بوو و زۆرێک لە ڕۆمەکان و ھاوپەیمانەکانیان کوژران. لە سێیەم ڕۆژیشدا ڕۆمەکان دەستپێشخەری ھێرشیان کرد و ئەو ڕۆژە قورسترین و بەھێزترین ڕۆژ بوو کە لەو ماوەیەدا زەید کوڕی حاریسە و جەعفەر کوڕی ئەبووتاڵیب ئامۆزای و عەبدوڵڵا کوڕی ڕەواحە شەھید کران، و موسڵمانان خالید کوڕی وەلیدیان وەک سەرکردەیان ھەڵبژارد.

بزووتنەوەی سوپای ئیسلامی

سوپای ئیسلامی بە ئاراستەی باکووردا دەجووڵان تا مەعەن لە خاکی شامەوە دابەزی و بە دوای حیجازی باکووردا ھاتە خوارەوە و دواتر ھەواڵگری بۆیان ھەواڵی ھێنا کە ھەرقل لە خاکی بەلقاوە بە سەد ھەزار ڕۆم لە مەعەن دابەزیوە و پەیوەندییان پێوە کرد لە لاخم و جودام و بەلقین و بەھرە و بالی بە سەد ھەزار سوپا.

ئەنجومەنی ڕاوێژکاری مەعەن

ئایا موسڵمانان نەچوونە ناو حیسابەکەیانەوە بۆ ئەوەی چاویان بە سوپایەکی وەھا بەھێز بکەوێت. کە لەم خاکە دوورەدا سەریان سووڕمابوو، و ئایا سوپایەکی بچووک کە تەنھا سێ ھەزار چەکداری تێدابوو ھێرش دەکەنە سەر سوپایەکی گەورەی دوو سەد ھەزار چەکدار؟ موسڵمانان گەرم بوون، دوو شەو لە ماعان مانەوە و بیریان لە کاروبارەکانیان دەکردەوە، تەماشایان دەکرد و ڕاوێژیان دەکرد، پاشان دەیانگوت: ئێمە بۆ پێغەمبەری خودا دەنووسین، ژمارەی دوژمنەکەمانی پێ دەڵێین. بەڵام عەبدوڵڵا کوڕی ڕەواحە دژایەتی ئەم بۆچوونە دەکات، و ھانی خەڵکی دا و وتی: (ئەی خەڵکینە سوێند بەخوا ئەوانەی ڕقتان لێیە کە چوویتە دەرەوە بەدوای شەھیدبووندا دەگەڕێن، ئێمەش بە ژمارە و بە ھێز و بە زۆری شەڕی خەڵک ناکەین. دوو شتی باش، یان ڕواڵەت یان شایەتحاڵی)

لە کۆتاییدا بۆچوونەکە لەسەر ئەوە جێگیر بوو کە عەبدوڵڵا کوڕی ڕەواح داوای کرد.[١١]

ڕووداوەکانی شەڕ

شوێنەوارەکانی شەڕی مووەتە لە شارۆچکەی مووەتە لە ئوردن.

سوپای موسڵمانان بەرەو بیزەنتینەکان ھەنگاو دەنێت

دوای ئەوەی سوپای موسڵمانان دوو شەویان لە ماعان بەسەر برد، ڕوویان کردە خاکی ڕۆمەکان، تا ئەو کاتەی کە جەماوەری ھەرقل لە یەکێک لە گوندەکانی ئەلبەلقەع بە ناوی «شەریف» چاویان پێیان کەوت و دواتر لێیان نزیک دەبوونەوە، و موسڵمانان لە مووەتە لەوێ کەمپیان دانا و کۆیان کردنەوە بۆ شەڕ، بۆیە قوتبە کوەی قەتادا الأثرییان لە لای ڕاستیان دانا، و لەسەر ئاسانکارەکە، عوبادەی کوەی مەلیک ئەنساری

شەڕەکە دەست پێ بکە و سەرکردەکان بگۆڕە

لەوێ لە مووەتە دوو تیمەکە یەکتریان بینی و شەڕە تاڵەکە دەستی پێکرد، سێ ھەزار پیاو ڕووبەڕووی دوو سەد ھەزار شەڕکەر بوونەتەوە. زەید کوڕی حاریسە ئاڵای گرت و بە دڕندەیییەکی زۆرەوە شەڕی کرد، و بەردەوام بوو لە شەڕ تا ئەو کاتەی ڕژایە ناو ڕمەکانی خەڵکەوە، و بە مردوویی کەوت. لەو کاتەدا جەعفەر کوڕی ئەبووتالیبی ئاڵاکەی گرت، و دەستی کرد بە شەڕێکی بێھاوتای، تا ئەو کاتەی شەڕەکە ماندووی کرد، ھێرشیان کردە سەر ئەسپە شۆخەکەی و چەقۆیان لێدا، پاشان شەڕی کرد تا دەستی ڕاستی بڕدرا، بۆیە ئەویش ئاڵاکەی بە دەستی چەپی خۆیەوە گرت، و تا ئەوکاتەش دەستی چەپیشی بڕدرا ھەردوو دەستی بڕدرا، بۆیە بە قۆڵەکانی باوەشی ئاڵاکەی گرت، و ھێشتا بەرزی کردەوە تا شەھید بوو. اللە اکبر. البوخاری لەسەر دەسەڵاتی نافیع گێڕایەوە کە ابن عومەر پێی وتووە کە لە جەعفەر وەستاوە لەکاتێکدا کە مردووە، بۆیە من پەنجام بۆ ژمارد لە نێوان چەقۆ و لێدانێک، کە ھیچیان لە پشتی نەبوون، واتە پشتی. لە گێڕانەوەیەکی تردا ابن عومەر دەفەرموێت: من لەو شەڕەدا لە نێوانیاندا بووم، بۆیە بەدوای جەعفەر کوڕی دەبی تالیبدا گەڕاین و لەناو مردووەکاندا دۆزیمانەوە، ئەوەی لە جەستەیدا بوو نەوەد و چەند شوێن چەقۆمان دۆزییەوە؛ و لە گێڕانەوەی العمری لەسەر دەسەڵاتی نافیع زیادە، بۆمان دەرکەوت کە لە ئەوەی لە جەستەی ئەو وەرگیراوە.

و کاتێک جەعفەر کوژرا دوای ئەوەی بەو توندییە و ئازایەتییەوە شەڕی کرد، عەبدوڵڵا کوڕی ڕەواح ئاڵاکەی گرت و بەوەوە پێشڕەوی کرد لەکاتێکدا لەسەر ئەسپەکەی بوو. سوێندم خوارد ئەی ڕۆح کە تۆ دەیخەیتە خوارەوە، ئەگەر خەڵکەکە بھێنم، ئەوانیش گۆرانی ئاژەڵە ڕەشەکان دەڵێنەوە ڕقت لێی بێت یان گوێڕایەڵی بیت دەبینم ڕقت لە بەھەشتە پاشان ھاتە خوارەوە، ئامۆزایەکی ھێس دەمارەیەکی گۆشتی بۆ ھێنا و وتی: بەم شێوەیە بڕبڕەی پشتت توند بکەرەوە، چونکە لەم ڕۆژانەدا ئەو شتەت بەدی ھێناوە کە چاوت پێی کەوتووە.

ئاڵاکە دەچێتە لای خالید کوڕی وەلید

کابرایەکی خەڵکی بەنی عەجلان - ناوی ثابت کواری ئەقرەمە - ھاتە پێشەوە و ئاڵاکەی برد و وتی: ئەی موسڵمانان لەگەڵ پیاوێک لە ئێوە ئاشت ببنەوە، ئەویش فەرمووی: من ھیچ ناکەم، بۆیە خەڵکەکە ئاشتبوونەوە لەگەڵ خالید کوڕی وەلید.. بوخاری بە دەسەڵاتی خالید کوڕی وەلید فەرمووی: لە ڕۆژی مووەتە نۆ شمشێر لە دەستم دا بڕدرا، بۆیە ئەوەی لە دەستم دا مابووەوە تەنھا پلێتێکی یەمەنی بوو. البوخاری (٤٢٦٦) پێغەمبەر لە ڕۆژی مووەتەدا فەرموویەتی - ئاگادارکردنەوەی وەحی، پێش ئەوەی ھەواڵەکە لە بەرەکانی جەنگەوە بۆ خەڵک بێت: (زەید ئاڵای گرت و بریندار بوو، دواتر جەعفەر برد و بریندار بوو، پاشان عبداللە کوڕی ڕەواحە بردی و بریندار بوو بە چاوەکانییەوە دەگریا- تا ئاڵاکە چووە لای یەکێک لە شمشێرەکانی خودا). البوخاری (٢/٦١١)

کۆتایی شەڕەکە

جێگەی سەرسووڕمانە کە ئەم سوپایە بچووکە ئیسلامییە توانی بەرگەی ئەو سوپایە گەورەیەی ڕۆمەکان بگرێت، لەو کاتەدا خالید کوآری ئەلوەلید لێھاتوویی خۆی نیشان دا لە ڕزگارکردنی موسڵمانان لەوەی کە لەو شەڕەدا ڕووبەڕوویان بووەتەوە. گێڕانەوەکان جیاوازییەکی زۆریان ھەبوو سەبارەت بە ئەنجامی کۆتایی ئەم شەڕە. دوای سەیرکردنی ھەموو گێڕانەوەکان، دەردەکەوێت کە خالید کوڕی وەلید سەرکەوتوو بووە لە خۆگرتن لە دژی سوپای ڕۆم بە درێژایی ڕۆژ، لە یەکەم ڕۆژی شەڕەکەدا؛ و بیری لە پیلانێکی سەربازی دەکردەوە بۆ ئەوەی تیرۆر بخاتە ناو دڵی ڕۆمەکانەوە تا سەرکەوتوو بێت لە لایەنگری موسڵمانان بەبێ ئەوەی ڕۆمەکان جووڵەی بەدواداچوون بکەن. زۆر باش دەیزانی کە دەربازبوون لێیان زۆر قورسە ئەگەر موسڵمانەکان ئاشکرا بن، ڕۆمەکانیش بەدوایاندا دەگەڕان.

کاتێک ڕۆژی دووەم بوو خالید کواری ئەلوەلید لە پلانەکەیدا پشتی بە شەڕی دەروونی بەست، لەوێ فەرمانی بە ژمارەیەک شوڕشگێڕ کرد کە تۆز لە پشتی سوپاوە بەرز بکەنەوە و دەنگیان بەرز بکەنەوە بە گەورەکردن و ھاوارەوە، کاتێک ڕۆمەکان بینییان، وەیان زانی سوپای موسڵمان ھێزیان بۆ ھاتووە بۆیە زۆر ترساد، خالید بە پێ ڕۆیشت دوای ئەوەی دوو سوپاکە دەرکەوتن و ھێرشیان کردە سەر ڕۆمەکان و شەڕیان لەگەڵدا کرد، موسڵمانەکان فریویان دان، و ھەوڵیان دا پیلانێک دابنێن بۆ فڕێدانیان بۆ ناو بیابان، و لە پاشەکشەی خالدا دوای خالد نەکەوتن. بۆیە ڕۆمەکان لایەنگری وڵاتەکەیان بوون، و بیریان لە گۆشەگیریکردنی موسڵمانان نەکردەوە، موسڵمانەکانیش سەرکەوتوو بوون لە ڕێکخستنی خۆیان بە سەلامەتی، تا گەڕانەوە بۆ مەدینە.

مردووی ھەردوو سوپا

دوازدە موسڵمان شەھید بوون، ڕۆمەکانیش سێ ھەزار و سێ سەد و پەنجا پیاویان کوژرا.

گەڕانەوەی سوپا بۆ مەدینە

ئیبن ئیسحاق دەڵێت: محمد کوڕی جەعفەر کوڕی زوبەیر پێی وتم لەسەر دەسەڵاتی ئورو کوڕی الزوبەیر فەرمووی: کاتێک لە دەوروبەری مەدینە نزیک بوونەوە پێغەمبەر و موسڵمانان چاویان پێ کەوت، بۆیە بە دەستی خۆی ھەڵی گرت .. وتی و وای لە خەڵک کرد کە بانگەوازی سوپا بکەن بۆ خۆڵکردن و بڵێن ئاخ لە پێناو خودادا ھەڵاتن، وتی: پێغەمبەری خودا خوای گەورە بەرەکەتی شاد بکات و سەلامی بۆ ببەخشێت، دەفەرموێت: “ئەوانن ھەڵاتن، بەڵکو ئەوان ڕاکەرن، إن شاء اللە.

ئیبن ئیسحاق دەڵێت: و عەبدوڵڵا کوڕی بەکر پێی وتم، لەسەر دەسەڵاتی عامر کوڕی عەبدوڵڵا کوڕی زوبەیر، لەسەر دەسەڵاتی ھەندێک لە بنەماڵەی حریث بن حشام کە مامی ئەون، لەسەر دەسەڵاتی ئوم سەلامە، ھاوسەری پێغەمبەر، کە فەرمووی: ئوم سەلامە بە ژنی سەلامی کوڕی ھیشام کوڕی العاس کوڕی المغیرە فەرمووی: “نابینم سەلام لەگەڵ پێغەمبەری خوا و لەگەڵ موسڵمانان ئامادەی نوێژ بێت؟ ژنەکە فەرمووی: سوێند بەخوا ناتوانێت دەربچێت، ھەرکاتێک دەچێتە دەرەوە خەڵک ھاواری لێدەکەن: ھەڵبێ، لە ڕێگای خودا ڕابکە، تا لە ماڵەکەی خۆیدا دانیشت، بەڵام نەھاتە دەرەوە.

شوێن پێی شەڕ

و ئەم شەڕە، تەنانەت ئەگەر موسڵمانان تۆڵەیان بەدەست نەھێنا، کە تاڵییەکانیان لێی چەشت، بەڵام کاریگەرییەکی زۆری لەسەر ناوبانگی موسڵمانان ھەبوو، وەک چۆن ھەموو عەرەبەکانی بە ھۆزەکانییەوە سەرسام کرد. دیداری ئەم سوپایە بچووکە سێ ھەزار شەڕکەر - لەگەڵ ئەو سوپایە گەورەیە دوو سەد ھەزار چەکدار و دواتر گەڕانەوە لە لەشکرکێشییەکە بەبێ ئەوەی زیانێکی گەورە بەسەریدا بگەیەنێت، بە شتێکی گەورە دادەنرێت کە پێگەی دەوڵەتی ئیسلامی سەرھەڵداو بەرزکردەوە.

ئەم شەڕە سەرەتای زنجیرەیەک شەڕی زۆر بوو لە نێوان موسڵمانان و ڕۆمەکان، کە بە ڕووخانی دەوڵەتی بیزەنتین لەسەر دەستی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی کۆتایی ھات، کاتێک شاری قوستەنتینییە لە ساڵی ١٤٥٣ی زایینی کەوتە دەست محەممەدی دووەم.

ناوی دوازدە شەھیدەکە

  1. زەید کوەی حاریسە
  2. جەعفەر کوڕی ئەبووتاڵیب
  3. عبداللە کوڕی ڕەواحە
  4. مەسعود کوڕی ئەسوەد
  5. وەھب کوڕی سەعد
  6. عیبادە کوڕی قەیس
  7. عمرو کوڕی سەعد
  8. عارث کوڕی نەعمان کوڕی إیساف
  9. سراقە کوێ عەمرو
  10. ابو کەلاب کوڕی صعصعە
  11. جابر کوڕی صعصعە
  12. عامر کوڕی سەعد

سەرچاوەکان

  1. ^ Gil, Moshe (1997-02-27). A History of Palestine, 634-1099. Cambridge University Press. p. 23. ISBN 978-0-521-59984-9.
  2. ^ Ibn Ishaq (2004). The Life of Muhammad. A. Guillaume (trans.). Oxford University Press, USA. pp. 532, 536. ISBN 0-19-636033-1. They went on their way as far as Ma‘ān in Syria where they heard that Heraclius had come down to Ma’āb in the Balqāʾ with 100,000 Greeks joined by 100,000 men from Lakhm and Judhām and al-Qayn and Bahrāʾ and Balī commanded by a man of Balī of Irāsha called Mālik b. Zāfila.
  3. ^ Haldon 2010, p. 188.
  4. ^ Peters 1994, p. 231.
  5. ^ Buhl 1993, p. 756-757.
  6. ^ Kaegi 1992, p. 79.
  7. ^ Powers, David S. (2014-05-23). Zayd. University of Pennsylvania Press. pp. 58–9. ISBN 978-0-8122-4617-9.
  8. ^ "الدرر السنیة - الموسوعة الحدیثیة". web.archive.org. 2021-01-01. Retrieved 2022-08-06.
  9. ^ "غزوة مؤتة وعبقریة خالد بن الولید العسکریة فی الانسحاب التکتیکی". web.archive.org. 2018-01-25. Retrieved 2022-08-06.
  10. ^ "موقع نصرة محمد ڕسول اللھ__معرکة مؤتة". web.archive.org. 2011-01-05. Retrieved 2022-08-06.
  11. ^ "غزوة مؤتة .. أحداث وعبر - ملتقی الخطباء". web.archive.org. 2021-01-01. Retrieved 2022-08-06.