ئەندەلوس

لە ویکیپیدیاوە، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان

پۆتانەکان: ٤١°٣١′N ٢°٤٩′W / ٤١.٥١٧°N ٢.٨١٧°W / 41.517; -2.817

ئەندەلوس
80525560 0eb2c1d54a o.jpg
711–1492

فه‌تحه‌كان 711–732

  • فەتحی ئەمەوی بۆ ئەندەلوس

756–1039 دەوڵەتی ئەمەوی قوڕتوبە


1039–1085 مەلیکە تائیفیەکان


1085–1145 دەوڵەتی موڕابیتەکان


1147–1238 دەوڵەتی موەحیدەکان


1238–1492 غەرناتە

  • بەنو نەسر
  • داستانی غەرناتە


ئەندەلوس بە ناوچەی نیمچە دوورگەی ئیبریا ووتراوە لە نێوان ساڵی (٧١١ بۆ ١٤٩٢)ز کە موسڵمانان حوکمیان کردووە, ئەندەلوس جیاوازە لەو ئەندەلوسیایەی کە ئێستا ھەشت ھەرێم ئەگرێتەوە لە باشوری ئیسپانیا.

سەرەتا دامەزرا وەک میرنشینێک لە ژێر سێبەری دەوڵەتی ئەمەوی لە شام. کە بە سەرکەوتوویی دەستی پێکرد لەلایەن وەلیدی کوڕی عەبدول مەلیک (٧١١-٧٥٠), پاشان عەبدول ڕەحمان داخل دەوڵەتی بەنی ئومەیەی گرتە دەست لە ئەندەلوس, و دوای ڕوخانی دەوڵەتی بەنی ئومیە (ئەمەوی)، مەمالیکی جیاواز ئەندەلوسیان گرتە دەست, تاکو مەوحیدون و مورابیتون کردیانەوە بەیەک، پاشان جارێکی تر دابەش بووە بۆ مەمالیکە تائیفیەکان جارێکی تر و بە تەواوی توێنرایەوە بە چوونە ناوەوەی فێرناندۆی دووەم پاشای ئیسپان بۆ شانشینی غەرناتە ساڵی ١٤٩٢.

ئەسڵەکەی دوورگەی ئەندەلوسە, کە لە وشەی وەندەلوسەوە ھاتووە, ئەندەلوس فاندالە کۆنەکان بوون, کە نەتەوەیەکی جێرمانی بوون لە جیرمانیاوە (ئەڵمانیا و پۆڵەندایى ئێستا) ڕۆیشتوون بەرەوە ئیبیریا (ئیسپانیا و پورتوگالى ئێستا), ھەروەھا بەشێکی زۆریان ڕۆیشتوون بەرەو باکوری ئەفریقا دوای ئەوەی کە قوتە ڕۆژئاواییەکان, ئیبیریایان گرت, قوتە ڕۆژئاواییەکان لە ناوچەی دەریای ڕەشەوە ھاتبوون, کۆمەڵە ھۆزێکی ئاری بوون.

ئەندەلوس ئەکەوێتە بەشی ڕۆژئاوای ئەوروپا, و ئەو ناوچەیە ئەگرێتەوە کە ئێستا بە ئیسپانیا وپورتوگال ناو دەبرێت, گەرووی جەبەل تاریق لە قاڕەی ئەفەریقا جیای ئەکاتەوە, ئەندەلوس لە مێژووی ئیسلامیدا بەو ماوەیە ئەوترێت کە لە فەتحی عەرەب بۆ ئیسپانیا دەست پێ دەکات ساڵی ٩١ک/ ٧١١ز, تاکو ڕوخانی غەرناتە ٨٩٧ک/ ١٤٩٢ز کە ماوەکەی ٨ سەدە بووە.

مێژووەکەی[دەستکاری]

فه‌تحی تاریقی كوڕی زیاد بۆ ئه‌نده‌لوس ساڵی 711ز له‌ ڕێگه‌ی گه‌رووی جه‌به‌ل تاریقه‌وه‌، مه‌غریب لای ڕاسته‌ و ئیسپانیا لای چه‌پ

ئەلیبین وکیڵتز دێرینترین نەتەوەن کە لە ئیبیریا (ئیسپانیا وپورتوگال) نیشتەجێ بوون, (ئەلیبیەکان نەتەوەیەکن لە باشوری دوورگەی دەریای ناوەڕاستەوە ھاتوون بەڵام کیڵتز نەتەوەیەکن کە لە باکورەو ھاتوون).

ھەروەک یۆنانی و فینیقیەکان نیشتەجێ بوون لە ھەندێ شار و ناوچەی ئیبیریا, ڕۆمان داگیریان کرد و گۆڕیان بۆ ولایەتێکی ڕۆشنبیری ڕۆمانی و ئاینی کاسۆلیکی, دوای ئەوەی کە بیروباوەڕی ئاریۆسی بڵاو بوو لە ناویاندا, و ڕۆمان سەرکەوتن لە گۆڕینی زمانەکەیان بۆ لاتینی. و بلاوی بیروباوەڕی ئاریۆسی لە ناو خەڵکی ڕەسەنی ناوچەکە کاریگەری ھەبوو لەسەر ئیسلام بوونیان دوای فەتحی ئیسلامی لەبەر نزیکی ئەو بیروباوەڕە لە بیروباوەڕی ئیسلامیەوە.

موسڵمانان فەتحیان کرد بە سەرکردایەتی تاریقی کوڕی زیاد لە ساڵی ٩١ک/ ٧١١ز, و ئەندەلوسیان کردە بەشێک لە دەوڵەتی ئیسلامی, وعەبدول ڕەحمان داخل بە دامەزرێنەری دەوڵەتی ئەندەلوس دادەنرێت لە ساڵی ٧٥٠ک, کە سەربەخۆ بوو لە دةولأةتى عةبباسى, وئەندەلوس بە درێژبوونەوی دەوڵەتی ئەمەوی دادەنرێت کە عەباسیەکان دەستیان بەسەرا گرت لە ڕۆژھەڵاتەوە ساڵی ١٣٢ک, و لە ساڵی ٧٥٦ز عەبدول ڕەحمان ناسر شاری قورتوبەی بنیاتنا, کە بووە پایتەختی ئەندەلوس وشارێک بوو پێشبڕکێی لەگەڵ بەغدای پایتەختی عەباسیەکان ئەکرد.

ئەندەلوس دابەش دەبوو بۆ چەند دەوڵەتێکی بچوک و ناکۆک دوای ڕوخانی دەوڵەتی ئەمەوی ساڵی ٣٩٩ک, دیارترینی ئەو دەوڵەتە بچوکانە بەنو عیباد بوولە ئەشبیلیە وبەنی ھود بوو لە سەرقستە وبەنو ئەفتەس بوو لە بەتلیۆس وبەنی زی لنون بزز لە تەڵیتڵە, ومەمالیکی ئیسپانی کاسۆلیکی فراوان بوو لەسەر حسابی ئەوان تا توانیان دەست بگرن بەسەر تەڵیتلە, ئەمەش وای کرد کە پاشاکانی مورابیتون کە لە باکوری ئەفریقیا دوڵەتێکی بەھێزیان دانابوو بچن بۆ فریاکەوتنی برا ئاینیەکانیان لە ئەندەلوس و ئیسپانیای کاسۆلیکیان تێک شکاند لە داستانی زەلاقەدا.

ئیسپانیە کاسۆلیکەکان سزای ھەموو ئەوانەیان ئەدا کە ئەرسەدۆکس نەبوونایە وئەیانکوشت، کە گەیشتنە غەرناتە لە ساڵی ١٥٢٦ز, داوایان لە موسڵمانان کرد یان ببن بە مەسیحی یان وڵاتەکە بە جێ بھێڵن, لەگەڵ ئەوەی ئەو مەحاکمانە بە موسڵمانی ئەندەلوسیان کرد کە زۆربەیان بوون بە مەسیحی لەگەڵ ئەوەی بە نھێنی بە موسڵمانی مانەوە. لە ساڵی ١٦٠٩ پاشای ئیسپانیا فەرمانی کرد بە دەرکردنی ھەموو موسڵمانان لە ئیسپانیا کە ئەوانەی دەرکران عەرەب و وبەڕبەڕی نەبوون بەڵکو دانیشتووی ڕەسەنی ئیبریا بوون, و لە ماوەی دە ساڵدا زیاتر لە ٢٥٠,٠٠٠ موسڵمان دەرکران و دەست بە سەر ماڵەکانیاندا گیرا. کە ئەوانیش ڕوویان کردە باکوری ئەفریقیا (ھەتاکو ئێستا زۆر لەو خێزانانەی کە ئەسڵیان ئەگەڕێتەوە بۆ موسڵمانی ئەندەلوس لە باکوری ئەفریقا ئەژین بە تایبەت لە مەغریب).

مزگه‌وتی قورتوبه‌، ئه‌نده‌لوس

ئیسلام ٨٠٠ ساڵ لە ئیسپانیا بەردەوام بوو وەک دەوڵەتێکی موسڵمان و لەو کاتانە بە ئەندەلوس ئەناسرا, ئیسپانیەکان چەند جەنگێکیان ھەڵگیرساند و لە کۆتایی سەدەی پانزە غەرناتە ڕوخێنرا.

شارستانی ئیسلامی[دەستکاری]

ئەندەلوس کاریگەریەکی گەورەی ھەبوو لەسەر ئەوروپا و مەمالیکەکانی دەوروپشتی, و کاتێک دەوڵەتی ئەمەوی لە ئەدەلوس بنیاتنرا, زۆر لە لاوەکانی ئەوروپا ڕوویان ئه‌كرده‌ قورتوبە بۆ زانست. دەسەڵاتی ئیسلامی ئەندەلوس ٨٠٠ ساڵ بەردەوام بوو, ھەتاکو ئێستا ناوچەی باشوری ئیسپانیا بە ناوی ئەندەلوس ئەناسرێت, و بەشێک لە ئیسپانیای نوێ پێک دەھێنێت, زۆربەی بینا مێژوویەکانی ماوەتەوە کە ئەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی دەوڵەتی ئیسلامی لە ئەندەلوس, و زۆر وشەی ئیسپانی ھەیە کە سەرچاوەکەنیان ئەگەڕێنەوە بۆ زمانی عەرەبی.

قورتوبە لەو پەڕی پێش کەوتن وڕازاوەییدا بووە لە کاتێکدا ناوچەکانی تری ئەوروپا ئەو پێشکەوتنانەیان بە خۆوە نەبینیبوو لەو سەردەمەدا.

هه‌ندێك لە شار و هەڕیمەکانی ئەندەلوس[دەستکاری]

باخچه‌یه‌ك له‌ غه‌رناته‌، ئه‌نده‌لوس

تەڵتیلە[دەستکاری]

شارێکی ئیسپانیایە کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئیسلامیەوە وەک ھەموو شارەکانی تر بەڵام لاوازی ئەیگرتەوە لە ھەڵوەشانی حوکمەتە ئیسلامیەکە, قوتە کاسۆلیکیەکان بە خێرایی چوونە ناویەوە وگرتیان. شارەکە ئاسەواری شارستانیەتێکی گەورەی ئیسلامی تیا ماوەتەوە کە مێژوو نوسە موسڵمان ویەھودی ومەسیحیەکان سەرسام بوون پێی کاتێک سەردانیان کردووە.

قورتوبە[دەستکاری]

ئەمەویەکان گرنگیان دا بە بنیاتنانی قورتوبە وژمارەی مزگەوتەکانی ئەگەیشتە ١٦٠٠ مزگەوت و مزگەوتی جامع بەناوبانگترین مزگەوتیەتی, وئیدریسی ئەڵێت نمونەی نیە لە نێو شارە ئیسلامیەکاندا, ١٠٠ ھەزار ناوەندی تیایە و ھەشتا ھەزار تەلاری تیایە, وژمارەی باخچەکانی قورتوبە ئەگاتە ٩ باخچەی گەورە کە ھەر یەکێکیان بە قەبارەی شارێکی گەورەیە, و لە دەوروبەریا سێ ھەزار گوند ھەیە, وبە پێی وتەی ھەندێک لە میژوو نوسان ژمارەی دانیشتوانی قورتوبە بە ملیۆنێک کەس ئەخەمڵێنن لە ڕۆژانی گەشەسەندنیا.

کتێبخانەکان[دەستکاری]

کتێب و کتێبخانە لە ھەموو لایەکی وڵاتەکە بڵاوبوویەوە, دانان و دانەرەکان زۆر بوون, ھەندێک لە فەرمانڕەواکانی ھانی زانستیان ئەدا و گرنگیان پێ ئەدا وەک دەسەڵاتی دووەم کە باس دەکرێت بەوەی کتێبی کۆکردۆتەوە و وناردویەتی بۆ دیمەشق و قاھیرە و حەلەب و بەغدا و شارەکانی تر کە گرنگیان بە کتێب داوە, بۆ کڕینی کتێب بە نرخی بەرز تاکو توانیویەتی ٤٠٠ ھەزار بەرگ بۆ کتێبخانەکەی کۆ بکاتەوە.

و لە ھەر یەکێک لە شارەکانی ئەندەلوس کتێبخانە ھەبووە و کتێبیان لەسەر ھەموو زانستە مرۆڤایەتیەکان تیا بووە.


شارستانی ئەندەلوس دەرکەوت لە سەردەمی خەلیفە عەبدول ڕەحمان ناسر[دەستکاری]

دوای ئەوەی بارودۆخەکان لە ئەندەلوس جێگیر بوون , خە لیفە عەبدول ڕەحمان ناسر دەستی کرد بە دامەزراندنی پایەکانی دەسەڵات لە ھەموو ئەو ئاڕاستانەی دەوڵەتی پێ بنیات ئەنرێت, ساڵی ٣٣٦ک/ ٩٤٨ز.

لە ڕووی سیاسەوە[دەستکاری]

قورتوبە لە رۆژانی خەلافەتدا بووە ئەو شوێنەی کە وەفد و نوێنەریکان ڕوویان تی ئەکررد لە ھەموو لایەکی جیھانەوە, وەفد لە بیزەنتەی ڕۆژھەڵاتەوە لە قستەنتینە (ئەستەنبولی ئێستا) ھاتن بۆ بۆ بەرەو پێش بردنی پەیوەندی لە نێوان دەوڵەتی ڕۆمانی ڕۆژھەڵاتی و ئەندەلوس, و کاتێک ئەم وەفدانە گەورەیی ئەندەلوسیان بینی و خەلیفە عەبدول ڕەحمان دیاری و وەفدی نارد بۆ لای پاشای ڕۆم, و گەشت لە نێوانیان بەردەوام بوو, ھەروەک وەفد لە دەوڵەتەکانی دەوروبەری قورتوبەوە ھاتن و سەفەر بەردەوام بوو , ئاسایش و ھێمنی موسڵمانانی گرتەوە.

لە ڕووی کۆمەڵایەتیەوە[دەستکاری]

خەڵک داھێنانانیان کرد لە خواردن و جل و بەرگدا, بۆ ھەموو کۆبوونەوە و دانیشتنێک ھەڵسوکەوتی تایبەتی ھەبوو، و بۆ ھەر وەرزێک خواردن و جلی خۆی ھەبوو و بۆ ھەر ئاھەنگێک گۆرانی و ئاوازی خۆی ھەبوو, کە زۆر زانا ھەڵکەوتن داوای دژایەتی کردنی بەفیڕۆدانیان ئەکرد, ھەروەک خەلیفە خۆی لەگەڵ ھەموو ئەو خۆشیانەی لە بەر دەستیا بوو, کە بە ترس و پاڕانەوە لە بەردەم خوا ئەوەستا کە باران ببارێنێت وموسڵمانان توشی ناڕەحەتی نەبن و خوا ڕەحمەتی خۆییان لێ نەگریتەوە بە ھۆی ئەوەوە, لە کاتێکا کە رۆژێک کەمتەرخەمی نەکرد لە خزمەتی موسڵمانان و ئیسلامدا.

دیمه‌نی گشتی شاری ته‌ڵتیله‌

لە رووی بنیاتنانەوە[دەستکاری]

قورتوبە ئەو کاتانە زۆرترین ژمارەی دانیشتوانی لە خۆ ئەگرت, ژمارەی دانیشتوانی ئەگەیشتە نیو ملیۆن و ھیچ شارێک لەو گەورەتر نەبوو تەنھا بەغدا نەبێت, ژمارەیەکی ئێجگار زۆر تەلار و مەنزڵگا ھەبوو, سێ ھەزار مزگەوتی تیابوو.

لە ڕووی بەڕێوەبردنەوە[دەستکاری]

تەنھا قوڕتوبە دابەش دەبوو بۆ ٢٨ ناحیە, و پیاوانی ئاسایش دوو بەش بوون ئاسایشی ڕۆژ و ئاسایشی شەو, و بەشێکی دانا بۆ چاودێریی بازرگانان و ڕێکخستنی بەیتو لمالی موسڵمانان, وکاتێک مرد ٣٠٠ ھەزار ملێۆن لیرەی ئاڵتونی لە بیتو لمال بە جێ ھێشت, ھەروەھا پۆستەی ڕێکخست ویاسی ئابوری ڕێکخست لە باج وجزیە و دادگاگانی ڕێکخست و مەرجی بۆ دانا, وکۆمەڵەی فەرمان بە چاکە وڕێگرتن لە خراپە ھەبوو.

لە ڕووی ئابوریەوە[دەستکاری]

کشتوکاڵ گەشەسەندنێکی گەورەی بە خۆیەوە بینی, ھەروەک پیشەسازی گەشەسەندنێکی گەورەی بە خۆیەوە بینی و بازاڕی تایبەت بە شتومەک دەرکەوتن.

لە ڕووی ڕۆشنبیریەوە[دەستکاری]

قورتوبە بووە ناوەندێک بۆ زانست وئەدەب, ڕۆشنبیری بڵاو بوویەوەو ژمارەی کتێب لە یەکێک لە کتێبخانەکاندا گەیشتە ٤٠٠ ھەزار کتێب, و ژمارەی کتێبخانەکان گەیشتنە ٧٠ کتێبخانە, ناوەرۆکێکی ورد و پۆڵێن کردنی جۆراوجۆریان بۆ دانرا, ھەروەک ئەوانە دەرکەوتن کە کتێبەکانیان لەبەر ئەگرتەوە و بەرگ تێگر دەرکەوتن بۆ گرنگی دان و پاراستنی کتێبەکان, و خەلیفە عەبدول ڕەحمان ناسر بەوە ناسرا بوو بەوەی کە زانست و زاناکانی خۆش ئەویست.


سەرچاوەکان[دەستکاری]

  • وێکپیدیای عەرەبی
  • وێکپیدیای ئینگلیزی
  • پوختەی مێژووی ئیسلامی، نوسینی/ د.سھیل طقوش، وەرگێڕانی/ نھادجەلالحبیباللە