گووفتاری کینەیی

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search

گووفتاری کینەیی بریتییە لە دەربڕینێک کە بەمەبەستی کەم کردنەوە و لەکەدارکردنی یەکێک بەکاردێت، یان بەکارھێنانی زمانێکی زبر و نەشیاو.[١] گووفتاری کینەیی جۆرە گوفتارێکە کە ھێرش دەکاتە سەر تاکەکەس یان کۆمەڵەیەک بە بەھانە و ھۆکاری نەژادیی، نەتەوەیی، ئایینی، جۆری ڕەگەزی سێکس یان کەم ئەندامێتی.[٢][٣]

بابەتەکانی ئازادی گووفتار، گووفتاری کینەیی و یاساکانی گووفتاری کینەیی جێی مشتومر و باسن. بەپێی یاسای چەند وڵاتێک گووفتاری کینەیی بریتییە لە گووفتار، ئاماژە، ھەڵسوکەوت، نووسین یان نواندنێک کە دەبێتە پاڵنەر بۆ کردەوەی توندوتیژی و سەرھەڵدانی بیرۆکەی پێشینەیی دژی کەسێک یان چەند کەسێک لەسەر بنچینەی ئەندام بوونیان لە کۆمەڵەیەکی دیاریکراودا.

لە ھەندێک وڵات دا، گووفتاری کینەیی بە دەستەواژەیەکی یاسایی دانانرێت،[٤] بەڵام لە ھەندێک وڵاتی تردا، وەک لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا گووفتاری کینەیی بەپێی دەستووری وڵات بە یاسایی کراوە و ڕێکخراوە.[٥][٦][٧] لە ھەندێک وڵاتی دی دا، قوربانی گووفتاری کینەیی دەتوانێت داوا تۆماربکات بەپێی یاسای مەدەنی، یاسای تاوانکاری یان ھەردووکیان.

ماڵپەرێک کە گووفتاری کینەیی تێدابێت ناودەبرێت بە ماڵپەری کینەیی و لە ناوەڕۆکی چەندین لەو ماڵپەرانەدا بابەت و کورتەی تێدایە کە جەخت دەکەنەوە لە دیدگە و بۆچوونێکی دیاریکراو.

یاساکانی دژی گووفتاری کینەیی[دەستکاری]

یاساکانی دژی گووفتاری کینەیی دەکرێت دابەش بکرێت بەسەر دوو کۆمەڵەدا: ئەو یاسایانەی بەمەبەستی پارێزگاری کردن لە رێکوپێکی گشتی کۆمەڵگە ھاتونەتە کایەوە وە ئەو یاسایانەی بە مەبەستی پارێزگاری لە شکۆی مرۆڤ ھاتونەتە کایەوە. جۆری یەکەمی یاساکە لەسەر ئاستێکی بەرزتر و توندتر دانراوە بۆیە بە شێوەیەکی بەرچاو و بەردەوام ناسەپێنرێت، بۆ نموونە لە باکووری ئێرلەندا لە ساڵی ١٩٩٢ەوە بە درێژایی بیست ساڵ تەنھا یەک کەس دادگای کراوە بەھۆی سەرپێچی کردن لە یاساکە بەڵام ئەو یاسایانەی مەبەستەکەی پاراستنی شکۆی مرۆڤە لەسەر ئاستێکی نزمتر دانراون و نەرمترن بۆیە بە ڕادەیەکی زیاتر دەسەپێنرێن، وەک لە یاساکانی وڵاتانی کەنەدا، دانیمارک، فەڕەنسا، ئەڵمانیا و ھۆڵەندا دەبینرێن کە بەشێوەیەکی بەرچاوتر و وردتر دەسەپێنرێن.[٨]

ڕیژەی توانست و بەربڵاوی ئینتەرنێت لە جیھان دا بۆتە ھۆکار کە دانانی سنوورێک بۆ ناوەندە ئەلکترۆنی و تەکنۆلۆژییەکان یەکجار سەخت بێت و ھەروەھا پابەندبوونی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بە ھەمواری یەکەمی دەستوورەکەیان وای کردوە ئەستەم بێت یاسا و ڕێکاریی جیھانی بۆ ئینتەرنێت بێتە کایەوە.

پەیمانی جیھانی بۆ مافە مەدەنی و سیاسییەکان (ICCPR) ئاماژە دەکات: ھەر داکۆکی کردن و لایەنگرییەک لە کینەی نەتەوەیی، ڕەگەزیی یان ئایینی کە ڕێخۆشکەر بێت بۆ جیکاری و توندوتیژی دەبێت بەپێی یاسا قەدەغەبکرێت."[٩] پەیمانی بنبڕکردنی ھەموو جۆرەکانی جیاکاری ڕەگەزیی (ICERD) ھەڵدەستێت بە قەدەغەکردنی ھەموو جۆرەکانی ڕەگەزپەرستیی.[١٠] چەند گفتووگۆ و باس و کۆبوونەوەیەک دەربارەی ئازادی گووفتار لە ئینتەرنێت دا لەلایەن (راسپێدراوی باڵای پەنابەرانی نەتەوە یەکگرتووەکان) ەوە سازکراوە.[١١]

ئینتەرنێت[دەستکاری]

لە ٣١ی ئایاری ساڵی ٢٠١٦ دا، ماڵپەرەکانی فەیسبووک (Facebook)، گووگڵ (Google)، مایکرۆسۆفت (Microsoft) و توویتەر (Twitter) ھەموویان (یاسای کارپێکردنی یەکێتی ئەورووپا) یان پەسەند کرد کە ناچاریان دەکات ھەستن بە پێداچوونەوەی زۆربەی ناوەڕۆکەکانی ماڵپەرەکانیان بەمەبەستی لابردنی ھەر گووفتارێکی کینەیی نایاسایی لە ماوەی ٢٤ کاتژمێردا لەسەر تۆرەکانیان.[١٠٨]

پێش پەسەندکردنی ئەم یاسایە، لە ساڵی ٢٠١٣ دا بە فشاری زیاد لە ١٠٠ کۆمەڵە ماڵپەری کۆمەڵایەتی فەیسبووک (Facebook) ڕێککەوت بە گۆرینی ڕێکار و یاسای گووفتارە کینییەکانیان دوای ئەوەی کە زانیاریە بڵاوکراوەکان پیشانی دەدا کە ئەو بابەتانەی پشتگیری توندوتیژی ناوخۆیی و توندوتیژی سێکسی دەکەن دژی ئافرەتان بۆتە ھۆی کەم بوونەوەی ڕێژەی رێکلام کردن لەلایەن ١٥ کۆمپانیای گەورەوە.[١٢]

زۆرێک لە ڕێکخراوە توندڕەوەکان گووفتارە کینەییەکان بڵاودەکەنەوە لەڕێی دانانی پەیامەکانیان وەک لایەنگریی ڕاستەوخۆ. لۆگاریتمی ھەڵسەنگاندنی ناوەڕۆک دەتوانێت ئەو گووفتارە کینەییە ئاشکرایانە بگرێت بەڵام ناتوانێت گووفتارە کینەییە شاراوەکان دەستنیشان بکات. بۆیە ھەرچەندە پەیامێک لە خۆی دا پابەندە بە یاسا و ڕێکاری گووفتارە کینەییەکان بەڵام ئەو بیربۆچوونانەی دەیوروژێنێت کە وا لە بەکارھێنەران دەکات گووفتاری کینەیی بەکاربھێنن لە بەشی لێدوان لەسەر بابەتەکە، ئەوا ئەم بەشانە بە وردی چاودێریان لەسەر نییە بەھاوشێوەی بابەت و پەیامە سەرەکییەکان و تا ڕادەیەکی زۆر کارێکی ئەستەمە قەدەغەکردنیان.[١٣]

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ "Hate speech." ''Britannica Academic'', Encyclopædia Britannica, 17 Aug. 2015. academic-eb-com.ezproxy.scottsdalecc.edu/levels/collegiate/article/hate-speech/602988. Accessed 30 Mar. 2019.
  2. ^ Definitions for "hate speech", Dictionary.com. Retrieved 25 June 2011
  3. ^ Nockleby, John T. (2000), “Hate Speech” in Encyclopedia of the American Constitution, ed. Leonard W. Levy and Kenneth L. Karst, vol. 3. (2nd ed.), Detroit: Macmillan Reference US, pp. 1277–79. Cited in "Library 2.0 and the Problem of Hate Speech," by Margaret Brown-Sica and Jeffrey Beall, Electronic Journal of Academic and Special Librarianship, vol. 9 no. 2 (Summer 2008).
  4. ^ "CNN's Chris Cuomo: First Amendment doesn't cover hate speech". لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٢٤ی تەممووزی ٢٠١٩. لە ڕێکەوتی ٢٩ی تەممووزی ٢٠١٩ ھێنراوە. 
  5. ^ Stone, Geoffrey R. (1994). "Hate Speech and the U.S. Constitution." East European Constitutional Review, vol. 3, pp. 78-82.
  6. ^ Volokh، Eugene (5 May 2015). "No, there's no "hate speech" exception to the First Amendment". The Washington Post. لە ڕێکەوتی ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  7. ^ Volokh, Eugene (19 June 2017). "Supreme Court Unanimously Reaffirms: There Is No ‘Hate Speech’ Exception to the First Amendment." WashingtonPost.com. Retrieved 1 September 2018.
  8. ^ Bell، Jeannine (Summer 2009). "Restraining the heartless: racist speech and minority rights.". Indiana Law Journal. ٨٤: ٩٦٣–٧٩. لە ڕێکەوتی October 9, 2014 ھێنراوە. 
  9. ^ Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination, Article 4
  10. ^ International Covenant on Civil and Political Rights, Article 20
  11. ^ Report of the High Commissioner for Human Rights on the use of the Internet for purposes of incitement to racial hatred, racist propaganda and xenophobia, and on ways of promoting international cooperation in this area, Preparatory Committee for the World Conference Against Racism, Racial Discrimination, Xenophobia, and Related Intolerance, United Nations, 27 April 2001
  12. ^ "1988 Constitution made racism a crime with no right to bail", Folha de S.Paulo, 15 April 2005.
  13. ^ Criminal Code, RSC 1985, c C-46, s 318, "Advocating Genocide".