مێشک

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
(ڕەوانەکراوە لە مێشکی مرۆڤەوە)
Jump to navigation Jump to search
مێشکی مرۆڤ
Skull and brain normal human.svg
Cerebral lobes.png
وردەکارییەکان
کۆئەندامئەندامە دەمارییە ناوەندییەکان
خوێنبەرInternal carotid arteries, vertebral arteries
خوێنھێنەرInternal jugular vein, خوێنھێنەرەکانی مێشک, خوێنھێنەرە دەرەکییەکان, basal vein, terminal vein, choroid vein, cerebellar veins
ناسێنەرەکان
لاتینیCerebrum
MeSHD001921
NeuroNames21
TA98A14.1.03.001
TA25415

مێشکی مرۆڤ ئەندامی ناوەندی کۆئەندامی دەماری مرۆڤە، لەگەڵ بڕبڕەی پشتدا سیستەمی دەماری ناوەندی پێکدەهێنێت. مێشک لە مێشک و بنەچەی مێشک و مێشک پێکدێت. زۆربەی چالاکییەکانی جەستە کۆنتڕۆڵ دەکات، پرۆسێسکردن و یەکخستنی و هەماهەنگی ئەو زانیاریانە دەکات کە لە ئەندامەکانی هەستەوە وەریدەگرێت، هەروەها بڕیار دەدات سەبارەت بەو ڕێنماییانەی کە بۆ باقی جەستە دەنێردرێت. مێشک لەناو ئێسکەکانی کەللەسەری سەردا هەیە و لەلایەنەوە دەپارێزرێت.

مێشک کە گەورەترین بەشی مێشکی مرۆڤە، لە دوو نیوەگۆی مێشک پێکهاتووە. هەر نیوەگۆیەک ناوکێکی ناوەوەی هەیە کە لە مادەی سپی پێکهاتووە، هەروەها ڕوویەکی دەرەوەی – قۆڵۆنی مێشک – کە لە مادەی خۆڵەمێشی پێکهاتووە. قۆڵۆن چینێکی دەرەوەی هەیە کە بریتییە لە نیوکۆرتێکس و ئەلۆکۆرتێکسێکی ناوەوەی هەیە. نیوکۆرتێکس لە شەش چینە دەمارییەکان پێکهاتووە، لە کاتێکدا ئەلۆکۆرتێکس سێ یان چوار چینە. هەر نیوەگۆیەک بە شێوەیەکی ئاسایی بەسەر چوار لوولدا دابەش دەبێت – لوولەکانی پێشەوە، کاتی، دیواری و پشتەوە. بڕبڕەی پێشەوە پەیوەندی بە ئەرکە جێبەجێکارەکانەوە هەیە لەوانە خۆکۆنتڕۆڵکردن، پلاندانان، ئیستدلالکردن و بیرکردنەوەی ئەبستراکت، لە کاتێکدا بڕبڕەی پشتەوە تایبەتە بە بینین. لەناو هەر لوولێکدا، ناوچە قژەکان پەیوەستن بە ئەرکە تایبەتەکانەوە، وەک ناوچەی هەستیاری و جووڵەیی و پەیوەندی. هەرچەندە نیوەگۆی چەپ و ڕاست لە شێوە و کاردا بە شێوەیەکی بەرفراوان لەیەک دەچن، بەڵام هەندێک لە ئەرکەکان پەیوەستن بە لایەنێکەوە، وەک زمان لە لای چەپ و توانای بینین-فەزایی لە لای ڕاست. نیوەگۆیەکان بە کۆئەندامی دەماری کۆمیسوراڵ بەیەکەوە بەستراونەتەوە، گەورەترینیان کۆڕپوس کالۆسۆمە.

مێشک لە ڕێگەی بنەچەی مێشکەوە بە بڕبڕەی پشتەوە دەبەسترێتەوە. بنەچەی مێشک لە ناوەڕاستی مێشک و پۆنس و مێدولا ئۆبلۆنگاتا پێکدێت. مێشکی مێشک بە سێ جووت کۆئەندامی دەمار بە بنەچەی مێشکەوە بەستراوەتەوە کە پێیان دەوترێت چەقۆی مێشک. لەناو مێشکدا سیستەمی ژێرپەنجەیی هەیە، کە پێکهاتووە لە چوار ژێرپەنجەی بەیەکەوە بەستراو کە تێیدا شلەی مێشک و بڕبڕەی پشت بەرهەم دێت و دەسوڕێتەوە. لە ژێر قۆڵۆنی مێشکدا چەندین پێکهاتەی گرنگ هەیە، لەوانە تالاموس، ئێپیتالاموس، ڕژێنی پینێل، هێپۆتالاموس، ڕژێنی هێلکەدان و ژێر تالاموس؛ پێکهاتە لیمبیکەکان، لەوانە ئەمیگدالا و هیپۆکامپوس؛ کۆئەندامی زاوزێ، ناوکە جۆراوجۆرەکانی گەنگلییە بنەڕەتییەکان؛ پێکهاتە بنەڕەتییەکانی پێشەوەی مێشک، و سێ ئەندامی دەوری ژێرپەنجەیی. خانەکانی مێشک بریتین لە دەمارەکان و خانە گلییە پشتگیریکەرەکان. لە مێشکدا زیاتر لە ٨٦ ملیار دەمار هەیە، هەروەها ژمارەیەکی کەم تا زۆر یەکسان لە خانەکانی دیکەشدا هەیە. چالاکیی مێشک بەهۆی پەیوەندییەکانی دەمارەکان و دەردانی گواستەرە دەمارییەکانیان لە وەڵامی ئیمپاڵسی دەمارەکاندا دەکرێت. دەمارەکان بەیەکەوە دەبەسترێنەوە بۆ پێکهێنانی ڕێڕەوی دەمار و بازنەی دەمار و سیستەمی تۆڕی ورد. تەواوی سووڕەکە بە پرۆسەی گواستنەوەی دەمارەکان دەجووڵێت.

مێشک بە کەللەسەر دەپارێزرێت، لە شلەی مێشک و بڕبڕەی پشتدا هەڵواسراوە و لە ڕێگەی بەربەستی خوێن-مێشکەوە لە خوێن جیا دەکرێتەوە. بەڵام هێشتا مێشک ئامادەیە بۆ تێکچوون و نەخۆشی و هەوکردن. زیانەکان دەکرێت بەهۆی زەبرەوە بێت، یان لەدەستدانی خوێن کە بە جەڵتەی مێشک ناسراوە. مێشک ئامادەیە بۆ تێکچوونی تێکچوون، وەک نەخۆشی پارکینسۆن، نەخۆشی بیرچوونەوە لەنێویاندا نەخۆشی ئەلزەهایمەر، و نەخۆشی ئیسکەلەرۆسیس. پێدەچێت حاڵەتە دەروونییەکان، لەوانە شیزۆفرینیا و خەمۆکی کلینیکی، پەیوەندییان بە تێکچوونی کارکردنی مێشکەوە هەبێت. هەروەها مێشک دەتوانێت شوێنی وەرەمەکان بێت، بە هەردوو شێوەی بێهۆشکەر و شێرپەنجەیی؛ ئەمانە زیاتر لە شوێنەکانی تری جەستەوە سەرچاوە دەگرن.

لێکۆڵینەوە لە ئەناتۆمی مێشک بریتییە لە ئەناتۆمی دەمار، لە کاتێکدا لێکۆڵینەوە لە کارەکەی بریتییە لە زانستی دەمار. بۆ لێکۆڵینەوە لە مێشک چەندین تەکنیک بەکاردەهێنرێت. نمونەی ئاژەڵەکانی تر کە ڕەنگە بە وردبینی پشکنینیان بۆ بکرێت، بە شێوەیەکی نەریتی زانیاری زۆریان پێشکەش کردووە. تەکنەلۆژیای وێنەگرتنی پزیشکی وەک وێنەگرتنی دەماری کارایی، و تۆمارکردنی ئەلکترۆئێنسفالۆگرافی (EEG) گرنگن لە لێکۆڵینەوە لە مێشک. مێژووی پزیشکی ئەو کەسانەی کە مێشکیان بریندار بووە، تێڕوانینێکی بۆ کارکردنی هەر بەشێکی مێشک داوە. توێژینەوەکانی مێشک بە تێپەڕبوونی کات پەرەی سەندووە، بە قۆناغی فەلسەفی و ئەزموونی و تیۆری. قۆناغێکی سەرهەڵدەدات لەوانەیە بۆ ھاوشێوەکردنی چالاکییەکانی مێشک بێت.[2]

لە کولتووردا فەلسەفەی عەقڵ بۆ چەندین سەدە هەوڵی داوە پرسیاری سروشتی هۆشیاری و کێشەی عەقڵ-جەستە بخاتە ڕوو. زانستی ساختەی فرێنۆلۆژی هەوڵیدا سیفاتەکانی کەسایەتی لە ناوچەکانی قۆڵۆن لە سەدەی نۆزدەهەمدا جێگیر بکات. لە چیرۆکی زانستی خەیاڵیدا چاندنی مێشک لە چیرۆکەکانی وەک مێشکی دۆنۆڤانی ساڵی ١٩٤٢دا خەیاڵ دەکرێت.[ژێدەر پێویستە]

A brain floating in a liquid-filled glass jar. Yellowing of the handwritten labels on the jar give the object an antique appearance.
مێشکی چیمپانزە

پێکھاتە[دەستکاری]

ئەناتۆمی گشتی

سکانی MRI بۆ مێشکی تاکی مرۆڤ

هەروەها سەیری: پەرەسەندنی مێشک بکە § پەرەسەندنی مێشکی مرۆڤ، و زانستی دەماری جیاوازی ڕەگەز

مێشکی مرۆڤی پێگەیشتوو بە تێکڕا نزیکەی 1.2-1.4 کیلۆگرامە (2.6-3.1 پاوەند) کە نزیکەی 2%ی کۆی کێشی جەستەیە، [3][4] بە قەبارەی نزیکەی 1260 سم3 لە پیاوان و 1130 سم3 لە ژنان. [5] گۆڕانکارییەکی بەرچاوی تاکەکەسی هەیە، [5] لەگەڵ مەودای ئاماژەی ستاندارد بۆ پیاوان 1,180-1,620 گم (2.60-3.57 پاوەند) [6] و بۆ ژنان 1,030-1,400 گم (2.27-3.09 پاوەند).[7]

مێشک کە لە نیوەگۆی مێشک پێکهاتووە، گەورەترین بەش لە مێشک پێکدەهێنێت و بەسەر پێکهاتەکانی تری مێشکدا دادەنێت.[8] ناوچەی دەرەوەی نیوەگۆیەکان کە بریتییە لە قۆڵۆنی مێشک، مادەی خۆڵەمێشییە، کە پێکهاتووە لە چینە قژییەکانی دەمارەکان. هەر نیوەگۆیەک بەسەر چوار بڕبڕەی سەرەکیدا دابەش دەبێت – بڕبڕەی پێشەوە، بڕبڕەی دیواری، بڕبڕەی کاتی و بڕبڕەی پشت.[9] سێ بڕبڕەی دیکە لەلایەن هەندێک سەرچاوەوە لەخۆدەگرن کە بریتین لە بڕبڕەی ناوەندی، بڕبڕەی لیمبیک و بڕبڕەی دوورگەیی.[10] لوولەی ناوەندی لە گیرۆسی پێش ناوەند و گیرۆسی دوای ناوەند پێکدێت و لەخۆدەگرێت لەبەرئەوەی ڕۆڵێکی کارایی جیاواز پێکدەهێنێت.[10][11]

بنەچەی مێشک کە لە چەقۆیەک دەچێت، لە سەرەتای ناوچەی ناوەڕاستی مێشکەوە بە مێشکەوە دەلکێت و بەجێی دەهێڵێت. بنەچەی مێشک بریتییە لە ناوەڕاستی مێشک و پۆنس و مێدولا ئۆبلۆنگاتا. لە پشت بنەچەی مێشکەوە مێشکی مێشک (بە لاتینی: مێشکی بچووک) هەیە.[8]

مێشک و بنە مێشک و مێشک و بڕبڕەی پشت بە سێ پەردە داپۆشراون کە پێیان دەوترێت پەردەی مێشک. پەردەکان بریتین لە dura mater ی سەخت؛ ئاراکنۆید ماتەری ناوەڕاست و پیا ماتەری ناوەوەی ناسکتر. لە نێوان ئاراکنۆید ماتەر و پیا مەتەر بۆشایی ژێر ئاراکنۆید و کانییەکانی ژێر ئاراکنۆید هەیە، کە شلەی مێشک و بڕبڕەی پشت لەخۆدەگرن.[12] دەرەوەیترین پەردەی قۆڵۆنی مێشک پەردەی بنەڕەتی پیا ماتەرە کە پێی دەوترێت گلیا لیمیتانس و بەشێکی گرنگی بەربەستی خوێن-مێشکە.[13] مێشکی زیندوو زۆر نەرمە، خاوەنی یەکگرتوویییەکی هاوشێوەی جێڵی هاوشێوەی تۆفۆی نەرمە.[14] چینە قژەکانی دەمارەکان زۆربەی ماددە خۆڵەمێشیەکانی مێشک پێکدەهێنن، لە کاتێکدا ناوچە قووڵەکانی ژێر قژ لە ئەکسۆنەکانی مایلینکراو، ماددە سپییەکان پێکدەهێنن.[8] ماددە سپییەکانی مێشک نزیکەی نیوەی کۆی قەبارەی مێشک پێکدەهێنێت.[15]

مێشکی مێشک

بابەتەکانی سەرەکی: مێشک و قۆڵۆنی مێشک

ژیری و سولسی سەرەکی لەسەر ڕووی لایەنی قۆڵۆن

لوولەکانی مێشک

مێشک گەورەترین بەشە لە مێشکدایە، و بە چەقۆیەکی قووڵ، کە درزی درێژخایەنە، دابەش دەبێت بەسەر نیوەگۆی چەپ و ڕاستی نزیکەی هاوسەنگدا.[16] ناهاوسەنگی نێوان لوولەکان وەکو گەڵای گەڵایەک تێبینی دەکرێت.[17] نیوەگۆیەکان بە پێنج کۆمیسر بەیەکەوە بەستراونەتەوە کە درز درێژخایەن دەبڕن، گەورەترینیان کۆڕپوس کالۆسۆمە.[8] هەر نیوەگۆیەک بە شێوەیەکی ئاسایی بەسەر چوار بڕبڕەی سەرەکیدا دابەشکراوە؛ بڕبڕەی پێشەوە، بڕبڕەی دیواری، بڕبڕەی کاتی و بڕبڕەی پشت، کە بەپێی ئەو ئێسکانەی کەللەسەر کە لەسەریان دانراون ناویان لێنراوە.[9] هەر لوولێک پەیوەستە بە یەک یان دوو ئەرکی تایبەتمەندەوە هەرچەندە هەندێک سەریەککەوتنی کارایی لە نێوانیاندا هەیە.[18] ڕووی مێشک دەچەمێنرێتەوە بۆ ڕیز (gyri) و چەقۆ (sulci)، کە زۆربەیان ناویان لێنراوە، بەزۆری بەپێی شوێنی خۆیان، وەک گیرۆسی پێشەوەی بڕبڕەی پێشەوە یان کۆڵی ناوەندی کە ناوچەکانی ناوەڕاستی نیوەگۆکان جیادەکاتەوە . زۆر گۆڕانکاری بچووک لە تاوەکانی لاوەکی و سێیەمدا هەیە.[19]

بەشی دەرەوەی مێشک بریتییە لە قۆڵۆنی مێشک، کە لە مادەی خۆڵەمێشی پێکهاتووە کە بە چین چین ڕێکخراون. ئەستوورییەکەی ٢ بۆ ٤ ملیمەتر (٠.٠٧٩ بۆ ٠.١٥٧ ئینچ)ە، و بە قووڵی چەماوەتەوە بۆ ئەوەی دیمەنێکی پێچاوپێچی هەبێت.[20] لە ژێر قۆڵۆنەکەدا مادەی سپی مێشک هەیە. گەورەترین بەش لە قۆڵۆنی مێشک بریتییە لە نیوکۆرتێکس کە شەش چینە دەمارییەکانی تێدایە. باقی قۆڵۆنەکە لە ئالۆکۆرتێکسە کە سێ یان چوار چینە.[8]

قۆڵۆنەکە بە دابەشکردن بەسەر نزیکەی پەنجا ناوچەی کارایی جیاوازدا نەخشەکێشراوە کە بە ناوچەی برۆدمان ناسراون. ئەم ناوچانە بە شێوەیەکی دیار جیاوازن کاتێک لە ژێر مایکرۆسکۆپدا دەبینرێن.[21] قۆڵۆن بەسەر دوو ناوچەی سەرەکی کاراییدا دابەش دەبێت – قۆڵۆنی جووڵاو و قۆڵۆنی هەستیاری.[22] قۆرغی جووڵەی سەرەتایی کە ئەکسۆنەکان دەنێرێتە خوارەوە بۆ دەمارە جووڵاوەکانی ناو بنەچەی مێشک و بڕبڕەی پشت، بەشی دواوەی بڕبڕەی پێشەوە داگیر دەکات، ڕاستەوخۆ لەبەردەم ناوچەی هەستیاری جەستەیی. ناوچە هەستیارە سەرەتاییەکان سیگناڵ لە دەمار و ڕێڕەوی هەستیارەوە وەردەگرن لە ڕێگەی ناوکەکانی ڕیلەی لە تالاموسدا. ناوچە هەستیارییە سەرەتاییەکان بریتین لە قۆڵۆنی بینینی بڕبڕەی پشت، قۆڵۆنی بیستن لە بەشێک لە بڕبڕەی کاتی و قۆڵۆنی دوورگەیی، و قۆڵۆنی هەستیاری جەستەیی لە بڕبڕەی دیواری. ئەو بەشانەی کە لە قۆڵۆندا ماونەتەوە پێیان دەوترێت ناوچەی پەیوەندی. ئەم ناوچانە لە ناوچە هەستیارەکان و بەشەکانی خوارەوەی مێشکەوە زانیاری وەردەگرن و بەشدارن لە پرۆسەی مەعریفی ئاڵۆزی تێگەیشتن، بیرکردنەوە و بڕیاردان.[23] ئەرکە سەرەکییەکانی بڕبڕەی پێشەوە بریتین لە کۆنترۆڵکردنی سەرنج، بیرکردنەوەی ئەبستراکت، ڕەفتار، ئەرکەکانی چارەسەرکردنی کێشەکان، و کاردانەوە جەستەییەکان و کەسایەتی.[24][25] بڕبڕەی پشت بچووکترین بڕبڕەیە؛ ئەرکە سەرەکییەکانی بریتین لە وەرگرتنی بینراو، پرۆسێسی بینراو-فەزایی، جووڵە و ناسینەوەی ڕەنگ.[24][25] لە لوولەکەدا لوولێکی بچووکتر لە پشتەوە هەیە کە بە کونیۆس ناسراوە. بڕبڕەی کاتی کۆنتڕۆڵی بیرەوەرییەکانی بیستن و بینراو، زمان و هەندێک بیستن و قسەکردن دەکات.[24]

چەمانەوەی قژ و ماددە سپییەکان لە دوو بەشکردنی ئاسۆیی سەردا

مێشک ئەو ناوپۆشانەی تێدایە کە شلەی مێشک و بڕبڕەی پشتی تێدا بەرهەم دێت و دەسوڕێتەوە. لە خوار کۆڕپوس کالۆسۆمەوە سێپتۆم پێلوسیدوم هەیە، کە پەردەیەکە کە ژێرپەنجەی لایەنی جیا دەکاتەوە. لە ژێر ناوپۆشی لایەنیدا تالاموس هەیە و بۆ پێشەوە و لە خوارەوەی ئەمەش هێپۆتالاموس هەیە. هێپۆتالاموس دەچێتە سەر ڕژێنی هێلکەدان. لە پشتی تالاموسدا بنەچەی مێشک هەیە.[26]

گەنگلییە بنەڕەتییەکان کە پێیان دەوترێت ناوکی بنەڕەتی، کۆمەڵێک پێکهاتن لە قووڵایی نیوەگۆکاندا کە بەشدارن لە ڕێکخستنی ڕەفتار و جووڵەدا.[27] گەورەترین پێکهاتە بریتییە لە ستریاتۆم، ئەوانی تر بریتین لە گڵۆبۆس پالیدۆس، مادە نیگرا و ناوکی ژێر تالامیک.[27] ستریاتۆم دابەش دەبێت بەسەر ستریاتۆمێکی ناوەوە، و ستریاتۆمێکی پشتەوە، دابەشکردنەکان کە لەسەر بنەمای کارکردن و پەیوەندییەکان دامەزراون. هێڵی ناوکی لە ناوکی کۆکراوە و ڕیشاڵی بۆنکردن پێکدێت لە کاتێکدا هێڵی پشت لە ناوکی کۆتایی و پوتامێن پێکدێت. پوتامین و گڵۆبۆس پالیدۆس لە ژێرپەنجەی لایەنی و تالاموس بە کەپسولی ناوەوە جیا دەکرێنەوە، لە کاتێکدا ناوکی کۆتایی بە دەوریدا درێژ دەبێتەوە و لە لای دەرەوەی ژێرپەنجەی لایەنی دەبەسترێتەوە.[28] لە قووڵترین بەش لە کۆڵی لایەنی نێوان قۆڵۆنی دوورگەیی و ستریاتۆم پەڕەیەکی تەنک و دەمارە هەیە کە پێی دەوترێت کلۆسترۆم.[29]

لە خوارەوە و پێشەوەی ستریاتۆم کۆمەڵێک پێکهاتەی بنەڕەتی پێشەوەی مێشک هەیە. لەوانە ناوکی بنەڕەتی، باندی دیاکۆناڵی برۆکا، substantia innominata، و ناوکی سپتالی ناوەڕاست. ئەم پێکهاتانە گرنگن لە بەرهەمهێنانی گواستەرە دەمارییەکان، ئەسیتیلکۆلین، کە دواتر بە شێوەیەکی بەرفراوان بەسەر مێشکدا بڵاودەبێتەوە. مێشکی پێشەوەی بنەڕەتی، بە تایبەتی ناوکی بنەڕەتی، بە دەرچوونی سەرەکی کۆلینەرژیکی سیستەمی دەماری ناوەندی بۆ ستریاتۆم و نیوکۆرتێکس دادەنرێت.[30]

مێشکی مێشک

مێشکی مرۆڤ لە خوارەوە سەیر دەکرێت، مێشک و بنەچەی مێشک نیشان دەدات

بابەتێکی سەرەکی: Cerebellum

مێشکی مێشک دابەش دەبێت بەسەر بڕبڕەی پێشەوە، بڕبڕەی پشتەوە و بڕبڕەی فلۆکولۆنۆدۆلار.[31] لوولەکانی پێشەوە و دواوە لە ناوەڕاستدا بە شێوەی ڤێرمیس بەیەکەوە بەستراونەتەوە.[32] بە بەراورد لەگەڵ قۆڵۆنی مێشک، مێشکی مێشک قۆڵۆنی دەرەوەی زۆر تەنکتری هەیە کە بە تەسکییەوە چەقۆی لێدراوە بۆ چەندین درزی تەڕادەیی کێشراو.[32] لە ژێرەوە لە نێوان دوو بڕبڕەکەدا سەیر دەکرێت، بڕبڕەی سێیەم بڕبڕەی فلۆکۆلۆنۆدۆلارە.[33] مێشکی مێشک لە پشتی بۆشایی سەر وەستاوە، لە ژێر بڕبڕەکانی پشتەوە کەوتووە، و لە ڕێگەی تەنتۆریۆمی مێشکەوە جیا دەکرێتەوە، کە پەڕەیەکی ڕیشاڵە.[34]

بە سێ جووت کۆئەندامی دەمار بە بنەچەی مێشکەوە بەستراوەتەوە کە پێیان دەوترێت چەقۆی مێشک. جووتە سەرەوەکە بە ناوەڕاستی مێشکەوە دەبەسترێتەوە؛ جووتە ناوەڕاستەکە بە مێدولا دەبەسترێتەوە، و جووتە خوارەوەکە بە پۆنەکانەوە دەبەسترێتەوە.[32] مێشکی مێشک پێکدێت لە مێدولایەکی ناوەوەی مادەی سپی و قۆڵۆنێکی دەرەوە لە مادەی خۆڵەمێشی دەوڵەمەند چەماوەتەوە.[34] وا دیارە بڕبڕەکانی پێشەوە و دواوەی مێشک ڕۆڵیان هەیە لە هەماهەنگی و نەرمکردنی جوڵە ئاڵۆزەکانی جووڵەییدا، و بڕبڕەی فلۆکۆلۆنۆدولار لە پاراستنی هاوسەنگیدا [35] هەرچەندە مشتومڕ لەسەر ئەرکە مەعریفی و ڕەفتار و جوڵەییەکانی هەیە.[36]

کارەندامناسی مێشک[دەستکاری]

  • توێکڵی مێشک : ئەم بەشە پرۆسێسی زانیاری دەکات.
  • سپێنە : ئەم بەشە لە ئەکسۆنی خانە دەمارییەکان پێک ھاتووە.
  • ھیپۆتالامووس: ئەم بەشە کاربەدەستی خەو، خواردن و ڕژانی ھۆرمۆنەکانە.
  • سیستمی لیمبیک: بەڕێوبەری یاد و بیرەوەرییەکانە.

ھۆکارەکانی تێکدانی مێشک[دەستکاری]

توێژینەوەکان دەریان خستووە کە ئەم ١٠ ھۆکارە لە ژیانی ئاسایی مرۆڤدا دەتوانێ کاریگەری خراپی لە سەر مێشک ھەبێ [١]:

  1. نەخواردنی ژەمی بەیانی
  2. زۆر خواردن
  3. جگەرە کێشان
  4. زۆر خواردنی شیرەمەنی
  5. پیسی ھەوا
  6. خەوزڕان
  7. سەرداپۆشین لە نووستندا
  8. خۆ ماندوو کردن لە کاتی نەخۆشی
  9. کەم بیر کردنەوە
  10. کەم قسە کردن لەگەڵ دەوروبەر

وەرەمی مێشک[دەستکاری]

وەرەمی مێشک بریتیە لە کۆبونەوەیەکی نائاسایی لە خانەکان لەناو مێشک، کەلەی سەر کە مێشک دادەپۆشێت زۆر توندە ھەر گەشەکردنێکی نائاسایی لەناو ئەو بۆشایە سنووردارەی مێشک ئەتوانێت کێشە دروست بکات، وەرەمی مێشک لەوانەیە شێرپەنجەداربن(malignant) یان لەوانەیە شێرپەنجەدارنەبن(malignant) کاتێک وەرەمی مێشک گەورە دەبێ جا شێرپەنجەدار بێت یان نا ئەتوانێت فشار بۆ مێشک دروست بکات، ئەتوانن زیان بە مێشک بگەیەنن ئەتوانن مەترسی و ھەڕەشە لەسەر ژیانی کەسەکە دروست بکەن

جۆرەکانی وەرەمی مێشک[دەستکاری]

وەرەمی مێشک کە لەناو مێشکت گەشە دەکەن ئەتوانن لەناو ئەو بەشانەی خوارەوە گەشەکردنی خۆیان بکەن:

  • خانەکانی مێشک
  • ئەو ئەندامە خانانەی چواردەورەی مێشکیان گرتووە کە پێیان ئەوترێ (meninges)
  • خانە دەمارییەکان
  • گلاندەکان

ناسراوترین وەرەمەکان لە مێشک ھەردوو وەرەمی (gliomas) و (meningiomas)

وەرەمی gliomas[دەستکاری]

وەرەمەکە لە خانەکانی Glia دروست ئەبێت کە کاری خانەکانی بریتیە لە:

  • پشتگیری کردنی پێکھاتەی کۆئەندامی دەماریی ناوەندی
  • سەرچاوەی وزە دەگەیەنن بە کۆئەندامی دەماریی ناوەندی
  • خاونێکردنەوەی بەھەدەرچوونی خانەیی
  • شکاندنی نیورۆنە مردووەکان (نیورۆنەکان خانەیەکی تایبەتن کە ئەرکیان گواستنەوەی زانیاریە لەناو تەواوی لاشە)[١]

وەرەمی gliomas ئەتوانێ لەچەن جۆرێکی جیاوازی خانەکانی Glia گەشەکردنی خۆیان بکەن ئەو وەرەمانەی کە لەناو خانەکانی گەشە دەکەن بریتین لە:

  • وەرەمەکانی بەشی astrocytic وەک وەرەمی astrocytomas کە لەبەشی (cerebrum[تێبینی ١]) دان
  • وەرەمەکانی oligodendroglial کە زیاتر لە بەشی پێشەوەی مێشک بەدیار ئەکەون بەشەکانی (frontal temporal lobes)[٢]
  • glioblastomas کە بەھێزترین جۆری وەرەمە و بە خێراییەکی زۆر بڵاو دەبێتەوە [٣][٤][٥]

وەرەمەکانی تر[دەستکاری]

  • وەرەمەکانی (ھیپۆفیز - pituitary) کە لە جۆری (benign شێرپەنجەدار)
  • وەرەمەکانی (pineal gland - الغدة الصنوبرية) کە ھەنێک جار لەوانەیە شێرپەنجەداربن یان شێرپەنجەدارنەبن
  • وەرەمەکانی ependymomas کە بە زۆری شێرپەنجەدارن
  • وەرەمەکانی craniopharyngiomas، کە بە زۆری لە مناڵان بە دیار ئەکەوێ ئەکرێ چەن نیشانەیەکیان ھەبێت وەکوو گۆرانکاری لە بینین، دواخستنی ھەرزەکاری
  • وەرەمی جۆری (CNS) lymphomas کە شێرپەنجەدار نییە
  • وەرەمی شێرپەنجەی خانەیی primary germ cell، کە ئەکرێ شێرپەنجەداربن و شێرپەنجەدار نەبن
  • وەرەمی جۆری meningiomas، کە شوێنیان لە پەردەی مێشکە.
  • وەرەمی جۆری schwannomas،

زۆربەی جۆرەکانی وەرەمی meningiomas و schwannomas لەخەڵکانی تەمەن ٤٠ بۆ ٧٠ دەردەکەون، وەرەمی Meningiomas زیاتر لە ژنان باوە وەک لە پیاوان. ئەم جۆرە وەرەمانە بە زۆری شێرپەنجەدارن، ھەرچۆنێک ئەتوانن ئاستەنگی دروست بکەن بەھۆی قەبارە و شوێنەکانیان، ھەردوو وەرەمی جۆری meningiomas و schwannomas دەگمەنن بەڵام زۆر بەھێزن.[٦]

جەڵتەی مێشک[دەستکاری]

جەڵتە یان سەکتەی مێشک بە یەکێکە لەو دیاردە ترسناکەکانی تەندروستی مرۆڤ دادەنریت، چونکە ھەندێک جار دەبێتە ھۆی مردن و لەناوچوونی کتوپڕی. سەکتەی مێشک بریتییە لە:‌ لەدەستدانی کتوپڕی فەرمانەکانی مێشک و کورت ھێنانی کۆنترۆڵکارییکان. ڕێژەی تووشبون بەم نەخۆشییە کتوپڕە لە بەرزبوونەوەدایە و بە گوێرەیی ھەندێک لە راپۆرتە پزیشکییەکان سەکتەی میشک دووەمین ھۆکاری مردنە لە سەرانسەری جیھاندا.

Brain lobes. Colorings are same as above. And additionally ██ Insular lobe
Four lobes██ Occipital lobe ██ Parietal lobe ██ Frontal lobe ██ Temporal lobe And others ██ Cerebellum ██ Medulla
نمای مێشک لە خوارەوە
هەستەکان لە مێشکی مرۆڤدا

ئەمانەش ببینە[دەستکاری]

تێبینیەکان[دەستکاری]

  1. ^ cerebrum دەکەوێتە بەشی سەرەوەی مێشک

سەرچاوەکان[دەستکاری]

ماڵپەڕی زانستەکان - مێشکی مرۆڤ

  1. ^ "The Neuron". www.brainfacts.org. Retrieved 2021-04-14.
  2. ^ "https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/oligodendroglial-tumor". www.cancer.gov. 2011-02-02. Retrieved 2021-04-14. External link in |title= (help)
  3. ^ Jiang, Yiwen; Uhrbom, Lene (2012-5). "On the origin of glioma". Upsala Journal of Medical Sciences. 117 (2): 113–121. doi:10.3109/03009734.2012.658976. ISSN 0300-9734. PMC 3339543. PMID 22348397. Check date values in: |date= (help)
  4. ^ Zong, Hui; Verhaak, Roel GW; Canoll, Peter (2012-5). "The cellular origin for malignant glioma and prospects for clinical advancements". Expert Review of Molecular Diagnostics. 12 (4): 383–394. doi:10.1586/erm.12.30. ISSN 1473-7159. PMC 3368274. PMID 22616703. Check date values in: |date= (help)
  5. ^ "What Is Glioblastoma?". WebMD. Retrieved 2021-04-14.
  6. ^ "Brain Tumor: Types, Risk Factors, and Symptoms". Healthline. 2012-07-16. Retrieved 2021-04-14.