سیاسەتی دەرەکی
| سیاسەتی دەرەکی | |
|---|---|
 | |
| لقی | سیاسەت ڕێژیی گشتی، چالاکی |
| بەشێکە لە | سیاسەت، foreign relations |
| لێکۆڵینەوە لەلایەن | پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان، foreign policy analysis |
| بەرامبەر | domestic policy |
سیاسەتی دەرەکی (بە ئینگلیزی: Foreign policy) (پێچەوانەی سیاسەتی ناوخۆیی) ئامانج و چالاکییەکانی لە پەیوەندی لەگەڵ کارلێکەکان لەگەڵ دەوڵەت و یەکێتییەکان و قەوارە سیاسییەکانی دیکە، چ لە ڕووی دوولایەنی یان لە ڕێگەی پلاتفۆرمی فرەلایەنییەوە. ئینسایکلۆپیدیای بریتانیکا ئاماژە بەوە دەکات کە ڕەنگە سیاسەتی دەرەوەی حکوومەتێک لەژێر کاریگەری «ڕەچاوی ناوخۆیی، سیاسەت، ڕەفتاری دەوڵەتانی دیکە، یان نەخشە بۆ پێشخستنی پلانی جیۆسیاسی دیاریکراو» بێت.[١]
مێژوو
[دەستکاری]بیرۆکەی بەڕێوەبردنی درێژخایەنی پەیوەندییەکان بەدوای گەشەکردنی تاقمە دیپلۆماسییە پیشەگەرەکاندا ھات کە سیاسەتی دەرەوەیان بەڕێوەدەبرد.
لە سەدەی ھەژدەیەمدا، بەھۆی ناسەقامگیرییەکی زۆر لە دیپلۆماسیی ئەورووپیدا و ململانێ بەردەوامەکان، کارکردنی دیپلۆماسی زۆرجار بەھۆی پێویستی مامەڵەکردن لەگەڵ کێشە دابڕاوەکان پارچەپارچە دەبوو، کە بە «کاروبارەکان» ناودەبران؛ بۆیە، لەکاتێکدا بەڕێوەبردنی ناوخۆیی ئەو جۆرە کێشانە بە «کاروباری مەدەنی» (ڕاپەڕینی جووتیاران، کورتھێنانی خەزێنە و فێڵ و تەڵەکەکانی دادگا) ناودەبرا، زاراوەی «کاروباری دەرەوە» بۆ بەڕێوەبردنی کێشە کاتییەکانی دەرەوەی دەسەڵاتی سەروەری بەکاردەھێنرا. ئەم زاراوەیە لە دەوڵەتە ئینگلیزی زمانەکاندا تا سەدەی بیستەم بە شێوەیەکی بەربڵاو بەکارھێنرا، و وەک ناوی وەزارەتەکان لە چەند دەوڵەتێکدا کە پەیوەندییە دەرەکییەکان بەڕێوەدەبەن ماوەتەوە. ھەرچەندە لە بنەڕەتدا مەبەست لێی وەسفکردنی بەڕێوەبردنی کورتخایەنی نیگەرانییەکی دیاریکراو بوو، بەڵام ئێستا ئەم وەزارەتانە ھەموو پەیوەندییە نێونەتەوەیییە ڕۆژانە و درێژخایەنەکانی نێوان دەوڵەتان بەڕێوەدەبەن.
دامەزراوە ھزرییەکان ناوبەناو لەلایەن ڕێکخراوەکانی پەیوەندییە دەرەکییەکانی حکوومەتەوە بەکاردەھێنرێن بۆ دابینکردنی توێژینەوە و داکۆکیکردن لە پەرەپێدانی پێشنیارەکانی سیاسەتی دەرەوە، جێگرەوەکانی سیاسەتی ئێستا، یان بۆ دابینکردنی ھەڵسەنگاندنی شیکاری بۆ پەیوەندییە گەشەسەندووەکان.
ئامانجەکان
[دەستکاری]چەندین ئامانج ھەن کە ڕەنگە ھاندەری سیاسەتی دەرەوەی حکوومەتێک بن. ڕەنگە سیاسەتی دەرەوە بۆ بەرگری و ئاسایش، بۆ سوودی ئابووری، یان بۆ پێشکەشکردنی ھاوکاری بەو دەوڵەتانەی کە پێویستیان پێیەتی ئاڕاستە بکرێت. ھەموو ئامانجەکانی سیاسەتی دەرەوە بەیەکەوە گرێدراون و بەشدارن لە سیاسەتێکی دەرەوەی یەکگرتوو و گشتگیر بۆ ھەر دەوڵەتێک. بە پێچەوانەی سیاسەتی ناوخۆیی، کێشەکانی سیاسەتی دەرەوە زۆرجار لەناکاو و لە وەڵامی گۆڕانکارییەکان و ڕووداوە گەورەکانی وڵاتانی بیانی سەرھەڵدەدەن.[٢]
بەرگری
[دەستکاری]سیاسەتی دەرەوە زۆرجار بە مەبەستی دەستەبەرکردنی ئاسایشی نیشتمانی ئاڕاستە دەکرێت. حکوومەتەکان ھاوپەیمانی سەربازی لەگەڵ دەوڵەتە بیانییەکان پێکدەھێنن بە مەبەستی بەرپەرچدانەوە و نیشاندانی بەرگرییەکی بەھێزتر لە بەرامبەر ھێرشەکاندا.[٣] ھەروەھا سیاسەتی دەرەوە سەرنج دەخاتە سەر شەڕکردن لەگەڵ دەوڵەتە نەیارەکان لە ڕێگەی ھێزی نەرم، گۆشەگیریی نێونەتەوەیی، یان جەنگەوە.
لە سەدەی بیست ویەکەمدا، سیاسەتی دەرەوەی بەرگری فراوانتر بووە بۆ وەڵامدانەوەی ھەڕەشەی تیرۆری جیھانی.[٤][٥][٦]
ئابووری
[دەستکاری]سیاسەتی دەرەوە چەقە بۆ ڕۆڵی وڵاتێک لە چوارچێوەی ئابووری جیھانی و بازرگانی نێونەتەوەییدا. کێشە ئابوورییەکانی سیاسەتی دەرەوە ڕەنگە دامەزراندنی ڕێککەوتنی بازرگانی، دابەشکردنی ھاوکاری دەرەکی، و بەڕێوەبردنی ھاوردە و ھەناردە بگرێتەوە.
نێونەتەوەییخوازی
[دەستکاری]زۆرێک لە دەوڵەتان بەرنامەی مرۆیییان لەژێر چەمکی بەرپرسیارێتی پاراستن پەرەپێداوە. لایەنگرانی نێونەتەوەییخوازیی لیبراڵ پێیان وایە کە ئەرکی وڵاتە بەھێز و دەوڵەمەندەکانە ھاوکاری و پشتگیری وڵاتانی کەمتر بەھێز بکەن. ئەم بیرۆکەیە زۆرجار بە خوێندگەی ھزریی «ئایدیالیست» دەبەسترێتەوە. پشتگیریی نێونەتەوەییخوازیی لیبراڵ دەتوانێت شێوەی پشتگیری بەرگری یان ئابووری وەربگرێت.[٧]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ Foreign policy, Encyclopedia Britannica (published January 30, 2020).
- ↑ Wood، B. Dan؛ Peake، Jeffrey S. (١٩٩٨). «The Dynamics of Foreign Policy Agenda Setting». American Political Science Review. ٩٢ (1): ١٧٣–١٨٤. doi:١٠.٢٣٠٧/٢٥٨٥٩٣٦. JSTOR ٢٥٨٥٩٣٦. S2CID ١٥٤٤٢٧٢٩٥.
- ↑ Leeds، Brett Ashley (١ی تەممووزی ٢٠٠٣). «Do Alliances Deter Aggression? The Influence of Military Alliances on the Initiation of Militarized Interstate Disputes». American Journal of Political Science (بە ئینگلیزی). ٤٧ (3): ٤٢٧–٤٣٩. doi:١٠.١١١١/١٥٤٠-٥٩٠٧.٠٠٠٣١. ISSN ١٥٤٠-٥٩٠٧.
- ↑ Lai، Brian (٢٠١٧). Terrorism and Foreign Policy. Oxford University Press.
- ↑ Savun، Burcu؛ Phillips، Brian J. (٢٠٠٩). «Democracy, Foreign Policy, and Terrorism». Journal of Conflict Resolution. ٥٣ (6): ٨٧٨–٩٠٤. doi:١٠.١١٧٧/٠٠٢٢٠٠٢٧٠٩٣٤٢٩٧٨. S2CID ١٥٤٨٤٦١٤٨.
- ↑ Silke، Andrew (٢٠٠٣). «Retaliating Against Terrorism». Terrorists, Victims and Society: Psychological Perspectives on Terrorism and its Consequences. John Wiley & Sons. لاپەڕە ٢١٥–٢٣٢.
- ↑ Orford، Anne (٢٠١٣). «Moral Internationalism and the Responsibility to Protect». European Journal of International Law. ٢٤: ٨٣–١٠٨. doi:١٠.١٠٩٣/ejil/chs٠٩٢.
